پرش به محتوا

پیش‌نویس:نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۵۳۳ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۵۳۳ ویرایش‌ها
خط ۸: خط ۸:
== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
بر اساس دیدگاه پژوهشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=93-97}}</ref> دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دورۀ مشروطه پایان یافت.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref>در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>
بر اساس دیدگاه پژوهشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=93-97}}</ref> دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دورۀ مشروطه پایان یافت.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref>در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>
== زمینه‌های نهضت مشروطه ==
== زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه ==
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref>  
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref>  


خط ۴۵: خط ۴۵:
* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طور عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>{{پک/بن|۱۰۴|ک=وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی|ف=عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی}}</ref>
* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طور عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>{{پک/بن|۱۰۴|ک=وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی|ف=عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی}}</ref>
* انتخابات تشریفاتی: این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.<ref>{{پک|کاتوزیان|۱۳۹۳|ک=تضاد دولت و ملت ایران|ص=۲۳۰|ج=}}</ref> در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از  ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>{{پک|فردوست|شهبازی|۱۳۷۸|ک=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|ص=۲۵۷|ج=۱}}</ref>
* انتخابات تشریفاتی: این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.<ref>{{پک|کاتوزیان|۱۳۹۳|ک=تضاد دولت و ملت ایران|ص=۲۳۰|ج=}}</ref> در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از  ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>{{پک|فردوست|شهبازی|۱۳۷۸|ک=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|ص=۲۵۷|ج=۱}}</ref>
== فیلم و مستند درباره نهضت مشروطه ==
به باور برخی از پژوهشگران حوزه تاریخ انقلاب مشروطه باوجود اهمیت بنیادین آن در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، در سینما و تلویزیون بازتابی ناقص، حاشیه‌دار و اغلب فاقد نگاه واقع‌بینانه داشته است. از دیدگاه آنان، آثاری مانند فیلم «ستارخان» ساختۀ علی حاتمی با جابجایی قهرمان و ضدقهرمان و تصویری ساده‌لوحانه از شخصیت‌های تاریخی و سریال‌های محمدرضا ورزی چون «معمای شاه» و «ایراندخت» به‌دلیل تحریف‌های تاریخی، بی‌توجهی به بدیهیات تاریخ معاصر و غفلت از نقش مردم و طبقات فرودست، با انتقادات گسترده مورخان و حتی نوادگان شخصیت‌های مشروطه مواجه شده‌اند.<ref>{{پک|اسدی|۱۶ مرداد ۱۴۰۳|ک=وب‌سایت آگاه|ف=مشروطه در سینما و تلویزیون}}</ref> در این میان، گروهی از مستندسازان نیز تلاش کرده‌اند تا با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیده‌شده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند؛ مستندهایی چون «روایتی از مشروطه» (۱۳۸۵) به کارگردانی ارد زند که به بررسی مکان‌های شکل‌گیری انقلاب مشروطه در تهران، تبریز، گیلان و بختیاری می‌پردازد،<ref>{{پک/بن|۱۰۷|ک=وب‌سایت ایرانداک فیلم|ف=روایتی از مشروطه}}</ref> «تا مشروطه» (۱۳۹۶) که ریشه‌های ورود روحانیت به سیاست را بررسی می‌کند،<ref>{{پک/بن|۱۰۶|ک=وب‌سایت مظوم|ف=‏تا مشروطه‏ (1396)}}</ref> «بهارستان، خانه ملت» (۱۳۹۷) درباره جغرافیای سیاسی و تاریخی میدان بهارستان، «نیمه پنهان ماه» (۱۳۹۵) درباره حضور زنان در جنبش مشروطیت، «کوپریتو» (۱۳۹۶) با نگاهی به تاریخ کبریت در دوران قاجار و مشروطه، «آینه خیال» (۱۳۹۵) در باب تأثیر مشروطه بر هنر نگارگری، و «صف و چند خرده روایت از قرن اخیر» (۱۴۰۰) که با نگاهی جامعه‌شناختی به ایستادن مردم در صف به‌عنوان روایتی غیررسمی از شرایط اجتماعی و سیاسی صد سال اخیر می‌پردازد.<ref>{{پک/بن|۱۰۸|ک=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی|ف=آثار - انقلاب مشروطه}}</ref>


==پانویس==
==پانویس==
خط ۵۲: خط ۵۵:
=منابع=
=منابع=


* {{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه در سینما و تلویزیون|نشانی=https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C|تاریخ=1۶ مرداد 1403|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=آگاه|نام=فاطمه|نام خانوادگی=اسدی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=صحیفه امام|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=صحیفه امام|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اندرو|نام=وینسنت|عنوان=نظریه‌های دولت|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=حسین بشیریه}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اندرو|نام=وینسنت|عنوان=نظریه‌های دولت|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=حسین بشیریه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4048650/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DA%A9%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|حبیبی}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4048650/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DA%A9%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|حبیبی}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=‏تا مشروطه‏ (1396)|نشانی=https://www.manzoom.ir/title/tt2312267/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-1396|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت منظوم|شناسه={{شناسه یادکرد|کد۱۰۶}}}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشحال|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ژورنال=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|دوره=یازدهم|شماره=۴۳|صفحات=۶۸-۸۴|نام۲=فریدون|نام خانوادگی۲=شایسته}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشحال|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ژورنال=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|دوره=یازدهم|شماره=۴۳|صفحات=۶۸-۸۴|نام۲=فریدون|نام خانوادگی۲=شایسته}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه|نشانی=https://www.psri.ir/?id=dxddkw14|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=ب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|نام خانوادگی=رضایی|نام=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه|نشانی=https://www.psri.ir/?id=dxddkw14|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=ب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|نام خانوادگی=رضایی|نام=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روایتی از مشروطه|نشانی=https://irandocfilm.org/movie/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۷}}|وبگاه=وب‌سایت ایرانداک فیلم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3|تاریخ=15 آبان 1402|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3|تاریخ=15 آبان 1402|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علی‌اصغر|عنوان=ایران در دوره سلطنت قاجار|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد|کوشش=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علی‌اصغر|عنوان=ایران در دوره سلطنت قاجار|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد|کوشش=}}

نسخهٔ ۷ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۹

نهضت مشروطه؛ جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دورۀ قاجار برای تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملت و نهادهای نوین.

نهضت مشروطه ایران که در اواخر دورۀ قاجار و با صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش آغاز شد، کوشید تا نظام سیاسی مبتنی بر سلطنت مطلقه را به ساختاری قانون‌محور با حاکمیت ملی و نهادهای نوینی چون مجلس و مطبوعات تبدیل کند. اگرچه این نهضت دستاوردهایی همچون تدوین قانون اساسی، تفکیک قوا و ورود مفاهیمی چون آزادی و برابری به گفتمان عمومی را به همراه داشت، اما با چالش‌هایی نظیر نفوذ اندیشه‌های غربی، تضعیف نقش روحانیت، اختلاف میان رهبران، دخالت بیگانگان و تبدیل تدریجی مجلس به ابزاری برای تحکیم سلطنت در دوره پهلوی مواجه شد. بدین‌ترتیب، مشروطه که در پی تحدید قدرت استبدادی و استقرار حاکمیت قانون بود، در عمل با فرازونشیب‌های فراوانی روبه‌رو شد و با وجود تثبیت نهادهای قانونی، نتوانست به تمامی آرمان‌های اولیه خود دست یابد و سرانجام در ۱۳۰۴ش با انقراض قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.

مفهوم‌شناسی‌

نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است[۱] و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.[۲] مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.[۳] نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورۀ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.[۴] با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.[۵]

تاریخچه

بر اساس دیدگاه پژوهشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.[۶] واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد[۷] و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.[۸][۹] این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.[۱۰] دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد[۱۱][۱۲] و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.[۱۳] در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دورۀ مشروطه پایان یافت.[۱۴]در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.[۱۵]

زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه

پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.[۱۶] برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.[۱۷] قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.[۱۸]

در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصه رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قفقاز را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.[۱۹] با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.[۲۰] حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.[۲۱][۲۲]

در کنار این ریشه‌های بنیادین، مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید. برای مثال افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها، و نقش علما در بیداری اذهان عمومی از جمله این عوامل بودند.[۲۳] در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به‌چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران، و کشتهشدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده‌ای در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس در پی داشت.[۲۴] همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود. سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عین‌الدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.[۲۵][۲۶]

نیروهای فعال در نهضت مشروطه

در ایران دوره مشروطه، نیروهای اجتماعی متعددی با انگیزه‌ها و نقش‌های متفاوت وارد عرصه شدند:

به نظر پژوهشگران حوزه علمیه به‌عنوان نهادی صاحب نفوذ اجتماعی، سهمی تعیین‌کننده در شکل‌گیری نهضت مشروطه و تدوین قانون اساسی داشت و علمای درگیر در این جنبش، به دو گروه کلی موافق و مخالف تقسیم می‌شدند. در میان علمای موافق، سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی در تهران، و در نجف اشرف، آخوند محمدکاظم خراسانی، ملا عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی با صدور فتواها و اعلامیه‌های متعدد، نقش مهمی در بسیج مردمی و تضعیف حکومت قاجار ایفا کردند. همچنین میرزا محمدحسین غروی نائینی با نگارش کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله، نظام مشروطه را به‌عنوان مقدمه‌ای برای مهار قدرت در عصر غیبت توجیه نمود. در مقابل، علمای مخالف به رهبری شیخ فضل‌الله نوری در تهران، و سیدکاظم یزدی طباطبایی در نجف، ضمن تأیید ضرورت محدودسازی سلطنت، با اصولی چون آزادی مطبوعات، حقوق مساوی و انتخاب وکلا با رأی اکثریت، به‌دلیل مغایرت با شرع مخالفت کردند و برخی تا مرز تکفیر مشروطه‌خواهان پیش رفتند.[۲۷]

روشنفکران متأثر از پیشرفت‌های غرب، به‌ویژه در آذربایجان، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی پرداختند. بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس نقش مهمی داشتند، اما بعداً به‌دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. پیشه‌وران و اصناف به عنوان پشتوانه توده‌ای نهضت، از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز پیشگام مبارزات بودند. زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌های مخفی و حتی حضور در نبردها با پوشش مردانه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد. در مقابل، دربار، شاهزادگان، زمینداران و اعیان که منافعشان در خطر بود، به صف مخالفان مشروطه پیوستند و برخی بعدها رهبری آن را نیز به دست گرفتند. کارگران و دهقانان به دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند.[۲۸]

پیامدهای نهضت مشروطه

  • به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهای بود. از جمله: تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی.[۲۹]
  • همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.[۳۰]
  • متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.[۳۱]
  • پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.[۳۲]
  • مشروطه با گسترش آزادی بیان و قلم، به دگرگونی بنیادین در زبان و ادب فارسی انجامید و ادبیات را از حاشیه‌نشینی درباری به ابزاری برای آگاهی‌بخشی، نقد اجتماعی و مبارزه با نابسامانی‌ها بدل کرد.[۳۳]
  • همچنین این نهضت با ایجاد نگرشی نو به سرنوشت و حقوق انسان، زمینه را برای شکل‌گیری انسانِ نواندیش و تحول‌خواه فراهم ساخت و با گشودن فضای عمومی به روی زنان، نخستین گام‌ها را در جهت برابری حقوقی و حضور اجتماعی آنان برداشت.[۳۴]
  • پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشروطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.[۳۵]

عوامل افول نهضت مشروطه

نهضت مشروطه علی‌رغم دستاوردهای اولیه، با مجموعه‌ای از عوامل درونی و بیرونی مواجه شد که روند تحقق اهداف آن را با کندی و نهایتاً افول مواجه ساخت. از جمله عوامل درونی، مخالفت‌های پیگیر محمدعلی‌شاه با نظام مشروطه بود که با به‌توپ‌بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ش و برقراری استبداد صغیر، گامی تعیین‌کننده در جهت سرکوب این نهضت برداشت. همچنین منازعات فکری میان سه جریان لیبرال، سوسیالیست و روحانیون، و نیز اختلاف میان علمای مشروطه‌خواه و مشروعه‌خواه به رهبری شیخ فضل‌الله نوری، به ایجاد شکاف در صفوف متحدان مشروطه انجامید و انسجام لازم برای تداوم حرکت را تضعیف کرد. در کنار این عوامل، بحران‌های اقتصادی و اجتماعی نظیر کاهش بودجه دربار، گرانی و کمبود ارزاق، به نارضایتی عمومی دامن زد و موجبات رویگردانی برخی اقشار از مجلس و مشروطه را فراهم آورد. در سطح بیرونی، دخالت‌های روسیه و انگلستان نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت مشروطه ایفا کرد؛ روسیه با حمایت از محمدعلی‌شاه و اعزام نیرو برای به‌توپ‌بستن مجلس، و انگلستان با اتخاذ سیاستی دوگانه و انعقاد قرارداد ۱۹۰۷ که ایران را به مناطق نفوذ دو قدرت تقسیم می‌کرد، عملاً استقلال سیاسی کشور را تضعیف و مشروطه‌خواهان را در تنگنا قرار دادند. سرانجام، اولتیماتوم روسیه در ۱۹۱۱م برای اخراج مستشاران خارجی و اشغال بخش‌هایی از ایران، به تعطیلی مجلس دوم و پایان عملی عصر مشروطیت انجامید.[۳۶]

چالش‌های نهضت مشروطه

برخی پژوهشگران در مقابل دست‌آوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالش‌های اشاره کرده‌اند:

  • نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.[۳۷]
  • نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.[۳۸]
  • تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند[۳۹] و همچنین عدم حمایت کافی علمای دین از مشروعه‌خواهانی از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.[۴۰]
  • بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد[۴۱] و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.[۴۲]
  • دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.[۴۳]
  • قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طور عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.[۴۴]
  • انتخابات تشریفاتی: این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.[۴۵] در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.[۴۶]

فیلم و مستند درباره نهضت مشروطه

به باور برخی از پژوهشگران حوزه تاریخ انقلاب مشروطه باوجود اهمیت بنیادین آن در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، در سینما و تلویزیون بازتابی ناقص، حاشیه‌دار و اغلب فاقد نگاه واقع‌بینانه داشته است. از دیدگاه آنان، آثاری مانند فیلم «ستارخان» ساختۀ علی حاتمی با جابجایی قهرمان و ضدقهرمان و تصویری ساده‌لوحانه از شخصیت‌های تاریخی و سریال‌های محمدرضا ورزی چون «معمای شاه» و «ایراندخت» به‌دلیل تحریف‌های تاریخی، بی‌توجهی به بدیهیات تاریخ معاصر و غفلت از نقش مردم و طبقات فرودست، با انتقادات گسترده مورخان و حتی نوادگان شخصیت‌های مشروطه مواجه شده‌اند.[۴۷] در این میان، گروهی از مستندسازان نیز تلاش کرده‌اند تا با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیده‌شده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند؛ مستندهایی چون «روایتی از مشروطه» (۱۳۸۵) به کارگردانی ارد زند که به بررسی مکان‌های شکل‌گیری انقلاب مشروطه در تهران، تبریز، گیلان و بختیاری می‌پردازد،[۴۸] «تا مشروطه» (۱۳۹۶) که ریشه‌های ورود روحانیت به سیاست را بررسی می‌کند،[۴۹] «بهارستان، خانه ملت» (۱۳۹۷) درباره جغرافیای سیاسی و تاریخی میدان بهارستان، «نیمه پنهان ماه» (۱۳۹۵) درباره حضور زنان در جنبش مشروطیت، «کوپریتو» (۱۳۹۶) با نگاهی به تاریخ کبریت در دوران قاجار و مشروطه، «آینه خیال» (۱۳۹۵) در باب تأثیر مشروطه بر هنر نگارگری، و «صف و چند خرده روایت از قرن اخیر» (۱۴۰۰) که با نگاهی جامعه‌شناختی به ایستادن مردم در صف به‌عنوان روایتی غیررسمی از شرایط اجتماعی و سیاسی صد سال اخیر می‌پردازد.[۵۰]

پانویس

  1. ↑ آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، ۷۱۸–۷۱۹٫.
  2. ↑ مصباح یزدی، انقلاب اسلامی و ریشه های آن، ۱:‎ ۳۱.
  3. ↑ دهخدا، «مشروطه»، واژه‌یاب.
  4. ↑ محمدی، «نهضت مشروطه»، پژوهه.
  5. ↑ «معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  6. ↑ وینسنت، نظریه‌های دولت، ۱۲۳-۱۲۷.
  7. ↑ مهدی‌قلی‌خان، طلوع مشروطیت، ۱۵.
  8. ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۴۹–۵۱.
  9. ↑ قریشی کرین و قوامی، «نهضت مشروطه»، دانشنامه امام خمینی، ۱۹۸.
  10. ↑ صفری، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»، تاریخ پژوهان، ۹۳-۹۷.
  11. ↑ شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۴۴۵.
  12. ↑ «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  13. ↑ «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  14. ↑ کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ۱:‎ ۵۳۹.
  15. ↑ صفری، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»، تاریخ پژوهان، ۱۰۲-۱۱۲.
  16. ↑ کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ۱:‎ ۵۳۹.
  17. ↑ طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، تاریخ پژوهی، ۷۵.
  18. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۹-۲۶۸.
  19. ↑ رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  20. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۳.
  21. ↑ فیروز و شیخی، «تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، ۸۳.
  22. ↑ خوشحال، «تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن»، تغییرات اجتماعی - فرهنگی، ۶۹-۷۰.
  23. ↑ حبیبی، «انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران»، مهر.
  24. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۹-۲۷۰.
  25. ↑ حبیبی، «انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران»، خبرگزاری مهر.
  26. ↑ همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۶-۲۷۹.
  27. ↑ قریشی کرین و قوامی، «نهضت مشروطه»، دانشنامه امام خمینی، ۲۰۳.
  28. ↑ «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  29. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  30. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  31. ↑ «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  32. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  33. ↑  ملایی توانی، «مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ۱۳۷-۱۴۰.
  34. ↑  ملایی توانی، «مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ۱۳۷-۱۴۰.
  35. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  36. ↑ صفری‌نژاد، «بررسی عوامل ظهور و افول انقلاب مشروطه در ایران»، پژوهش در تاریخ، ۳۳.
  37. ↑ شیرمحمدی، «درآمدى بر ماهیت مشروطیت و نقش آ ن در تکوین تمدن اسلامى»، فصلنامه حوزه، ۱۷۰-۱۷۴.
  38. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۱۷۱ و ۲۴۲.
  39. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۷:‎ ۴۵۹.
  40. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۲۴۸.
  41. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۱۷۰-۱۷۱.
  42. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۴:‎ ۳۳۷.
  43. ↑ امام‌خمینی، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، ۱۸:‎ ۱۳-۱۵.
  44. ↑ «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی.
  45. ↑ کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، ۲۳۰.
  46. ↑ فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ۱:‎ ۲۵۷.
  47. ↑ اسدی، «مشروطه در سینما و تلویزیون»، وب‌سایت آگاه.
  48. ↑ «روایتی از مشروطه»، وب‌سایت ایرانداک فیلم.
  49. ↑ «‏تا مشروطه‏ (1396)»، وب‌سایت مظوم.
  50. ↑ «آثار - انقلاب مشروطه»، وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی.

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:نهضت_مشروطه&oldid=56692»