بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریههای دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمههای دوره سلطنت ناصرالدینشاه قاجار در ایران بهکار گرفته شد<ref>{{پک|مهدیقلیخان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدینشاه، از مشروطیت و [[مجلس شورای ملی]] سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامههای مهم آن دوران مانند حبلالمتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را بهعنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران|ص=93-97}}</ref><ref group="دیدگاه">مطالب رفرنس 10 بیشتر جنبه مفهوم شناسی دارد و کمی تکرار است.</ref> | بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریههای دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمههای دوره سلطنت ناصرالدینشاه قاجار در ایران بهکار گرفته شد<ref>{{پک|مهدیقلیخان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدینشاه، از مشروطیت و [[مجلس شورای ملی]] سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامههای مهم آن دوران مانند حبلالمتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را بهعنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران|ص=93-97}}</ref><ref group="دیدگاه">مطالب رفرنس 10 بیشتر جنبه مفهوم شناسی دارد و کمی تکرار است.</ref> | ||
دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظامنامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدینشاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وبسایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدینشاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلیشاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطهخواهان وادار به کنارهگیری و تبعید شد | دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظامنامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدینشاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وبسایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدینشاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلیشاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطهخواهان وادار به کنارهگیری و تبعید شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> آخرین شاه قاجار، احمدشاه، در سیزدهسالگی و در بحبوحۀ آشفتگیهای پس از [[استبداد صغیر]] به سلطنت رسید. دورۀ پادشاهی او با بحرانهای متعددی همچون اولتیماتوم روسیه، اشغال ایران در جنگ جهانی اول و قرارداد ۱۹۱۹م همراه بود که در عمل حاکمیت ملی ایران را تضعیف کرد. سرانجام، در اسفند ۱۲۹۹، کودتای رضاخان و سیدضیاء طباطبائی رخ داد و با حمایت تدریجی رضاخان از سوی مجلس و دربار، مقدمات سلب قدرت از احمدشاه فراهم شد. در آبان ۱۳۰۴ش مجلس شورای ملی طی مصوبهای، سلسلۀ قاجار را منقرض و رضاخان را بهعنوان شاه جدید معرفی کرد و بدینترتیب، دوران مشروطه و حاکمیت قاجاریه به پایان رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=احمد شاه قاجار}}</ref> در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref> | ||
== زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه == | == زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه == | ||
پس از سقوط [[صفویه]] و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف حاکمان سلسلۀ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعفهای ساختاری متعددی مواجه بودند<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمیساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref> | پس از سقوط [[صفویه]] و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف حاکمان سلسلۀ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعفهای ساختاری متعددی مواجه بودند<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمیساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref> | ||
| خط ۹۱: | خط ۸۹: | ||
=منابع= | =منابع= | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وبسایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}} | * «احمد شاه قاجار». مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. ۸ اسفند ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.{{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وبسایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=ادبیات مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C/%D9%86%D8%AB%D8%B1/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87__a-46346-9261-9265-28208.aspx|تاریخ=۲۴ آبان ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت پژوهه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۳}}}} | * {{یادکرد وب|عنوان=ادبیات مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C/%D9%86%D8%AB%D8%B1/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87__a-46346-9261-9265-28208.aspx|تاریخ=۲۴ آبان ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت پژوهه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۳}}}} | ||
