پیشنویس:سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
= ''' | == '''سازمان مجاهدین خلق ایران، تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف جمهوری اسلامی ایران''' == | ||
'''سازمان مجاهدین خلق ایران''' ('''مجاهدین'''، '''MEK'''، '''MKO''' یا '''PMOI'''؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از مهمترین و مناقشهبرانگیزترین سازمانهای سیاسی ـ شبهنظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ خورشیدی با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷)، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی. | |||
== '''بستر تاریخی پیدایش''' == | |||
پیدایش سازمان در فضای بعد از شهریور ۱۳۲۰، گسترش جریانهای چپ و ضد استعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی قابل توضیح است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.<sup><ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref></sup> این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبشهای انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.<sup><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref></sup> شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با اندیشههای مدرن غربی.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref> | |||
== '''بنیانگذاران و حلقه نخست''' == | |||
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین به عنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref> | |||
حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت میداد. مطالعه قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref> | |||
== '''ایدئولوژی، اسلام انقلابی و جامعه بیطبقه توحیدی''' == | |||
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1384|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref>در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهی کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میگردید. بر اساس این تلقی، مبارزهی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعهی بیطبقهی توحیدی در نظر گرفته میشد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیهی «فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ...» با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم (که در منابع منتقد به آن اشاره شده) حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهره برداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref> <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref>حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref> مجاهدین مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده شدهاند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی (تقدم ماده بر روح) را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن (از جمله مادیگرایی تاریخی) با مارکسیستها همنظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref>یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادیگرابودن مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام میزدند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> امام خمینی معتقد بود این گروه به دین نگاه التقاطی و تکبعدی داشتهاست.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref> | |||
سازمان مجاهدین خلق | |||
یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادیگرابودن مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام میزدند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> امام خمینی معتقد بود این گروه به دین نگاه التقاطی و تکبعدی داشتهاست.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref> | |||
=== منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | === منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | ||
| خط ۳۷: | خط ۱۹: | ||
از جمله آثار منتشرشده سازمان میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | از جمله آثار منتشرشده سازمان میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | ||
* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی | * '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی <ref group="دیدگاه">عبارت در قلاب برای چه امده است؟ وجهی ندارد در ویکی عبارتی در قلاب بیاید.</ref> با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد. | ||
* '''راه انبیاء راه بشر''': تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است. | * '''راه انبیاء راه بشر''': تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است. | ||
* '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | * '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | ||
* '''مقدمه مطالعات مارکسیستی''': نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=697-699|ج=1}}</ref> | * '''مقدمه مطالعات مارکسیستی''': نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=697-699|ج=1}}</ref> | ||
== تحول ایدئولوژیک | === تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان === | ||
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ | سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref> | ||
این | این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریفواقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref>این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref> | ||
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref> | |||
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کرد.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=126-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref>با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت. <ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=130-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=101|ج=}}</ref> | |||
== سازمان و روحانیان شیعه == | == سازمان و روحانیان شیعه == | ||
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، آیتالله طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایتها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، فاصلهگیری افزایش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> به گفته رسول جعفریان پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیستها) برمیشمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام میدهند که مذهب را به عنوان قدرتی تودهای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر کنند و به کار ببندند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref> | |||
در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. ایشان نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref> پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند،دشمنیای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref> | |||
== عملکرد پیش از انقلاب اسلامی == | == عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی == | ||
عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|ص=3|ج=1}}</ref> | عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|ص=3|ج=1}}</ref> | ||
| خط ۷۱: | خط ۵۴: | ||
پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندیپور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد.<ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=76-77|ج=1}}</ref> در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=345-346|ج=1}}</ref> | پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندیپور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد.<ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=76-77|ج=1}}</ref> در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=345-346|ج=1}}</ref> | ||
بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص= | بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref> | ||
== عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی == | == عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی == | ||
| خط ۸۰: | خط ۶۳: | ||
سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانشآموزان و کارمندان، تا نیمههای سال ۱۳۵۹، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاهها و مدرسهها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دستکم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=406-407|ج=1}}</ref> انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیینکنندهای چون دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور شد <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=395|ج=3}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=138|ج=1}}</ref> | سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانشآموزان و کارمندان، تا نیمههای سال ۱۳۵۹، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاهها و مدرسهها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دستکم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=406-407|ج=1}}</ref> انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیینکنندهای چون دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور شد <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=395|ج=3}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=138|ج=1}}</ref> | ||
=== رویارویی با | === رویارویی با جمهوری اسلامی === | ||
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد <ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> | سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد <ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> | ||
نسخهٔ ۱۵ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۷
سازمان مجاهدین خلق ایران، تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف جمهوری اسلامی ایران
سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK، MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از مهمترین و مناقشهبرانگیزترین سازمانهای سیاسی ـ شبهنظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ خورشیدی با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷)، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی.
بستر تاریخی پیدایش
پیدایش سازمان در فضای بعد از شهریور ۱۳۲۰، گسترش جریانهای چپ و ضد استعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی قابل توضیح است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.[۱] این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبشهای انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.[۲] شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با اندیشههای مدرن غربی.[۳]
بنیانگذاران و حلقه نخست
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین به عنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.[۴][۵][۶]
حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت میداد. مطالعه قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.[۷][۸]
ایدئولوژی، اسلام انقلابی و جامعه بیطبقه توحیدی
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته استوار بود.[۹]در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهی کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میگردید. بر اساس این تلقی، مبارزهی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعهی بیطبقهی توحیدی در نظر گرفته میشد.[۱۰][۱۱] این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیهی «فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ...» با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم (که در منابع منتقد به آن اشاره شده) حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهره برداری کند.[۱۲] [۱۳]حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.[۱۴] مجاهدین مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده شدهاند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی (تقدم ماده بر روح) را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن (از جمله مادیگرایی تاریخی) با مارکسیستها همنظر بودند.[۱۵]یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادیگرابودن مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام میزدند.[۱۶] امام خمینی معتقد بود این گروه به دین نگاه التقاطی و تکبعدی داشتهاست.[۱۷]
منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده
منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهجالبلاغه، برخی کتابهای مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است. [۱۸]
از جمله آثار منتشرشده سازمان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی [دیدگاه ۱] با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
- راه انبیاء راه بشر: تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
- سیمای یک مسلمان (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد.
- مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.[۱۹]
تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.[۲۰] در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.[۲۱] در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست. [۲۲]
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریفواقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.[۲۳][۲۴]این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.[۲۵]
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.[۲۶]
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کرد.[۲۷][۲۸]با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت. [۲۹][۳۰]
سازمان و روحانیان شیعه
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، آیتالله طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایتها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، فاصلهگیری افزایش یافت.[۳۱][۳۲] به گفته رسول جعفریان پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیستها) برمیشمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام میدهند که مذهب را به عنوان قدرتی تودهای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر کنند و به کار ببندند.[۳۳]
در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. ایشان نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود.[۳۴] پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند،دشمنیای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.[۳۵]
عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی
عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: [۳۶]
از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰
نخستین اقدام پس از بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. [۳۷] سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.[۳۸]
در شهریور ۱۳۵۰، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروههای ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.[۳۹] در فروردین و خرداد ۱۳۵۱، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند.[۴۰] بنیانگذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.[۴۱]
دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰-۱۳۵۴)
پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. [۴۲] آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند.[۴۳]
در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحهای اعالم مواضع ایدئولوژیک، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعالم موجودیت کرد.[۴۴] [۴۵]در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد». [۴۶]
دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷
پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندیپور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد.[۴۷] در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.[۴۸]
بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند. [۴۹]
عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی
فاز سیاسی (۱۳۵۷-۱۳۶۰)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند. [۵۰]گروه چشمگیری از آنان که به مارکسیسم گرایش بیشتری داشتند، سازمان «پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را تأسیس کردند و بقیه تحت رهبری رجوی، با مواضع و تفسیرهای چپگرایانه و افراطی از اسلام، بر ایدئولوژی اسلامی سازمان و جدایی از گروه اول تأکید کردند.[۵۱] [۵۲]سازمان در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانهای در پیش گرفت؛ از یک سو تلاش کرد با استفاده از فرصت بهدستآمده، با تربیت نیروی شبهنظامی با نام «میلیشیا» و انتشار نشریه «مجاهد»، به تجهیز و سازماندهی و افزایش سطح توانایی نظامی و تبلیغاتی خود بپردازد و از سوی دیگر، در صدد برآمد با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی و زمینه سیاسی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بیشترین بهره را ببرد. [۵۳]
سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانشآموزان و کارمندان، تا نیمههای سال ۱۳۵۹، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاهها و مدرسهها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دستکم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد.[۵۴] انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیینکنندهای چون دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور شد [۵۵] [۵۶]
رویارویی با جمهوری اسلامی
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.[۵۷] در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد [۵۸] همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد[۵۹]
در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ شرکت کرد که به واسطه سفارشهای امام خمینی به مردم مبنی بر رأیندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیقنیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پیگیری شد.[۶۰]
اعلام رسمی مبارزه مسلحانه
پس از آنکه امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ بنیصدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ طی اطلاعیهای به صورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابانها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.[۶۱] شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پیدرپی امکانات و اعضای آن به دست مردم، و زندگی مخفی افراد سازمان شد. [۶۲]
پس از این تحولات، سازمان دست به اقدامات تروریستی گستردهای زد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ترور نافرجام سیدعلی خامنهای، امامجمعه تهران، در ۶ تیر ۱۳۶۰ [۶۳]
- بمبگذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور از جمله سیدمحمد حسینی بهشتی[۶۴]
- انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ [۶۵]
- ترور شخصیتهایی مانند سیداسدالله مدنی (امامجمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمینژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امامجمعه شیراز)[۶۶]
امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بیاعتقادی «منافقین» به اصول اسلامی و بینصیببودن از بینش سیاسی دانست؛ [۶۷] همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.[۶۸]
استقرار در عراق و عملیات نظامی
پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنیصدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.[۶۹]
پس از امضای معاهدهای با طارق عزیز (معاون نخستوزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند[۷۰]
عملیات آفتاب
عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.[۷۱] در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ تن کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان میشود و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.[۷۲]
عملیات چلچراغ
سه ماه پس از عملیات آفتاب، در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷، سازمان عملیات چلچراغ را اجرا کرد. هدف از این عملیات تصرف شهر مهران بود که محقق شد.[۷۳] در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشای حکومت اسلامی به طور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.[۷۴] .
عملیات فروغ جاویدان و شکست در مرصاد
پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه آتشبس توسط حکومت ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.[۷۵] آنها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.[۷۶]
اما نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. [۷۷]در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. [۷۸]مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.[۷۹]
تحول به فرقه و ساختار رهبری
پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقهای مذهبی-مافیایی فروکاست [۸۰] ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریحترین احکام اسلامی بود[۸۱]
پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.[۸۲] به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند. [۸۳] [۸۴]
وضعیت فعلی و جایگاه بینالمللی
پس از سقوط رژیم بعث عراق و با فشار دولت جدید عراق، مجاهدین ناچار به ترک اردوگاه اشرف شدند. در سال ۱۳۹۵، آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی منتقل شدند.ستاد فرماندهی سازمان هماکنون در کشور آلبانی مستقر است.[۸۵][دیدگاه ۲]
سازمان مجاهدین خلق ایران در دورههایی از حمایتهای بینالمللی، به خصوص از سوی کشورهای غربی، برخوردار بوده است؛ با این حال، در مقاطعی از سوی آنان به عنوان سازمانی تروریستی به شمار رفته است. این سازمان در سال ۲۰۰۹ از فهرست گروههای تروریستی اتحادیه اروپا خارج شد و در سال ۲۰۱۲ نیز وزارت خارجه آمریکا نام آن را از فهرست سازمانهای تروریستی خارجی حذف کرد.[۸۶]
ترور شهروندان عادی[دیدگاه ۳]
سازمان مجاهدین خلق، عملیاتهایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام میداد. [۸۷]اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵ درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.[۸۸]
پانویس
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۲-۶۰۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۰.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۳.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۶۶۳-۶۶۴.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۴۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۶۶۱-۶۷۱.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی، ۱۰۷-۱۱۵.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱: ۴۰۴.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۶۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب، ۱: ۱۱۱.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۳۸۱-۳۸۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۶.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۱۲۷.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۷-۶۸۸.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۰: ۴۵۹-۴۶۰.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۹۷-۶۹۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۱-۷۰۲.
- ↑ کوشکی، تبار ترور، ۱۰۲-۱۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۲۶-۱۳۵.
- ↑ جعفریان، جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۳۰-۱۳۵.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۱.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۳۴۴-۳۴۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۱۱۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۴-۷۰۷.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۸: ۱۴۴.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۸.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱: ۳.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۵۷-۵۸.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۳۷-۳۹.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱: ۴۰۲-۴۰۴.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱: ۴۰۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۲۲-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۱۶-۴۲۱.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۱۴۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۱: ۷۶-۷۷.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۵-۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۵-۴۶۶.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۲۶.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۵۱.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۹۵.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۳۸.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۴۲.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۴.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۹-۲۰۶.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۴: ۵۰۳-۵۰۴ و ۵۱۹.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۵: ۲۲۴-۲۲۵.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، ۱: ۲۱۸-۲۱۹.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۲۲۲-۲۲۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۷۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۴.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۰۴-۳۰۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۱۸-۳۱۹.
- ↑ صدر شیرازی، عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین، ۱: ۳۰۶-۳۲۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، پایان دفاع آغاز بازسازی، ۱: ۲۴۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۲۶-۳۲۹.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۷.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۱۰۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۱۴۳.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۲۸۴-۲۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۲۵۴-۲۶۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۱۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۸۶.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۶۰.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۶۰.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۲). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۶). اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی. ترجمهٔ فرهاد احمدی. آلمان: نیما.
- احمدی روحانی، حسین (۱۳۸۴). سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- خمینی، سید روح الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- جعفریان، رسول (۱۳۹۶). جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷). تهران: نشر علم.
- جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- حق بین، علی (۱۳۹۳). از مجاهدین تا منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- دارابی، علی (۱۳۸۹). جریان شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- راستگو، علی اکبر (۱۳۸۴). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- صدر شیرازی، علی (۱۳۸۲). عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- فوزی، یحیی (۱۳۸۵). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
- کوشکی، محمد صادق (۱۳۹۷). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- مهرآبادی، مظفر (۱۳۸۴). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۳). تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). عبور از بحران. به کوشش یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۹). پایان دفاع آغاز بازسازی. به کوشش علیرضا هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.