تاب‌آوری اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            = تاب‌آوری اجتماعی۴.png

| زیرنویس تصویر    = کودکان در مدرسه‌ای در شهرستان زلزله‌زده خوی، دست در دست نیروی هلال احمر آواز می‌خوانند.

| image_alt        =آواز خواندن کودکان در مدرسه‌ای در شهرستان زلزله‌زده خوی با نیروی هلال احمر

| فایل پادکست      =تاب‌آوری اجتماعی.ogg

| حجم فایلپادکست    =۱۰/۶

| تاریخ پادکست      =۹-۴-۱۴۰۵

| زیرنویس عنوان    =

 

| عنوان اصلی        =  

| عنوان انگلیسی    =  

| عنوان عربی        =  

| عنوان علمی        =  

| شاخه علمی        =  

| نوع مفهوم        =  

| معنای اصطلاحی      =  

| حوزه کاربرد      =  

| گستره جغرافیایی  =  

| منشأ تاریخی      =  

 

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه        =  

| مرتبط با          =  

| اهمیت            =  

| مبدع              =  

| مروج              =  

| مقدس برای        =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

{{درشت|'''تاب‌آوری اجتماعی'''}}؛ ظرفیت انطباق، بازسازی و حفظ پایداری جوامع در مواجهه با چالش‌ها بر پایهٔ سرمایهٔ اجتماعی.

تاب‌آوری اجتماعی به‌معنای توانایی شبکه‌های انسانی برای همکاری با یکدیگر در برابر مشکلات و فشارها است. این مفهوم به فرایندی پویا اشاره دارد که در آن سه بخش [[انسان]]، سازمان و محیط در کنار هم قرار می‌گیرند تا [[جامعه]] بتواند رشد خود را ادامه دهد.<ref>[https://civilica.com/note/17426/ رام برزینی، «مؤلفه‌های تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> تاب‌آوری به ظرفیت یک جامعه برای پیش‌بینی بحران، ایستادگی در برابر آن و بهبود دوباره پس‌از آسیب با حفظ کارکردهای اصلی، گفته می‌شود. این ویژگی همواره در سه مرحله نقش دارد: پیشگیری از بحران، کمک در هنگام بحران، و بازسازی بعد از آن.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تاب‌آوری اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت خانۀ تاب‌آوری.]</ref> هرچه آسیب‌پذیری اجتماعی بیشتر باشد، تاب‌آوری کمتر است.<ref>[https://sayeh-news.com/fa/Main/Detail/157779/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%9B-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8% «تاب‌آوری اجتماعی؛ ظرفیتی برای بازیابی از شوک‌ها و استرس‌ها»، وب‌سایت روزنامۀ سراسری سایه.]</ref>  

در شرایط بحران‌های اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی به یک سرمایۀ راهبردی تبدیل می‌شود که بر چهار پایه استوار است: شفافیت در ساختارها و مدیریت درست اطلاعات برای جلوگیری از [[شایعه]] و [[اضطراب]]؛ برقراری عدالت معیشتی از طریق حمایت از قشرهای آسیب‌پذیر و تأمین [[کالاهای اساسی]]؛ ایجاد وفاق اجتماعی و پرهیز از دوقطبی‌سازی؛ و ارتقای کارآمدی نهادها و بهبود خدمات عمومی. این چهار رکن به کل سیستم کمک می‌کند تا در برابر تکان‌های بیرونی، خود را سازگار نگه دارد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2209957/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8% «تاب‌آوری اجتماعی سرمایۀ راهبردی عبور ایران از جنگ تحمیلی سوم»، خبر آنلاین.]</ref>  

اصطلاح تاب‌آوری اجتماعی برای اولین بار در ۲۰۰۰م مطرح شد. در ابتدا، این مفهوم با شاخص‌های کلانی مانند میزان اشتغال، نرخ جرم و مهاجرت سنجیده می‌شد تا مشخص شود شبکه‌های اجتماعی چقدر در برابر خطرها دوام می‌آورند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> ریشۀ این مفهوم به دو دانش [[روان‌شناسی]] و بوم‌شناسی برمی‌گردد: روان‌شناسی از آن برای توضیح سختی و مقاومت فردی استفاده می‌کرد و بوم‌شناسی برای بررسی پایداری اکوسیستم‌ها. به مرور زمان، نگاه به [[تاب‌آوری]] تغییر کرد؛ دیگر آن را یک ویژگی ذاتی و یک‌بعدی در شخص نمی‌دانستند، بلکه آن را فرایندی پویا، چندبعدی و حاصل تعامل همیشگی بین انسان و محیط اجتماعی می‌بینند.<ref>[https://civilica.com/note/7600/ بیگلربیگی، ««تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> در دیدگاه سنتی، جامعه را عاملی خطرناک می‌پنداشتند که [[فقر]] و جرم ایجاد می‌کند و پایداری گروه‌ها را تهدید می‌نماید. اما در دیدگاه مدرن، جامعه بستر اصلی پیدایش عوامل محافظت‌کننده شناخته می‌شود.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref>

 

* ارتباطات اجتماعی که مانند یک سپر در برابر بحران عمل می‌کند و از طریق کمک و همیاری افراد یک گروه، فشارها را کاهش می‌دهد.  

* تنوع اجتماعی که با استفاده از اندیشه‌ها و تجربه‌های متفاوت فرهنگ‌های کوچک‌تر، راه‌حل‌های تازه و خلاقانه برای مشکلات پیدا می‌کند.  

* مشارکت اجتماعی و نقش مستقیم مردم در تصمیم‌گیری‌ها.  

* یادگیری همیشگی از تجربه‌های گذشته.<ref>[https://talisweb.ir/اصول-پنجگانه-تاب-آوری-اجتماعی/ «اصول پنجگانۀ تاب‌آوری اجتماعی»، خبرگزاری تاب‌آوری ایران.]</ref>  

برای اینکه یک جامعه بتواند در برابر مشکلات بایستد، خود را با شرایط تازه هماهنگ کند و حتی دگرگونی مثبتی پیدا کند، باید همه مردم به گروهی از منابع و سرمایه‌ها دسترسی عادلانه داشته باشند؛ این منابع پنج دسته هستند:  

 

# سرمایۀ اجتماعی مثل روابط مبتنی بر اعتماد و شبکه‌های همیاری؛

# سرمایۀ طبیعی مثل آب و خاک سالم؛

# سرمایۀ فیزیکی مثل خانه و زیرساخت‌ها؛

# سرمایۀ مالی مثل پس‌انداز و اعتبار.

در جامعه ایران، چند منبع ویژه به بازتولید [[سرمایه اجتماعی]] کمک می‌کنند:  

 

# باورهای معنوی که به رویدادهای ناگهانی معنا می‌بخشند و توان سازگاری جامعه را افزایش می‌دهند.<ref>[https://www.migna.ir/news/68816/تاب-آوری-اجتماعی-ایران «تاب‌آوری اجتماعی در ایران»، پایگاه خبری علمی و تخصصی میگنا.]</ref>  

پژوهش‌های انجام شده در ایران نشان می‌دهد که زنان و مادران در این میان نقش کلیدی دارند؛ از یک‌سو با مدیریت عاطفی، اضطراب جمعی خانواده را کاهش می‌دهند و از سوی دیگر با تربیت موقعیت‌محور فرزندان، [[مسئولیت‌پذیری]] را در آنها نهادینه می‌کنند. این نقش‌آفرینی بر دو پایه استوار است: تربیتی که متناسب با شرایط باشد تا آسیب روانی کم شود، و بازسازی پیوندهای ارتباطی از راه گفتگو در دوران [[فضای مجازی]] تا نسل جدید دچار تنهایی و انزوای اجتماعی نگردد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1383386/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9% «مادران، معماران تاب‌آوری اجتماعی/ نگاهی به نقش زنان در شرایط بحران»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

تاب‌آوری اجتماعی همچنین فرسودگی ناشی از فشارهای پیوسته را کم می‌کند و از بروز آسیب‌های تازه در لایه‌های محروم جامعه جلوگیری می‌نماید.<ref>[https://sayeh-news.com/fa/Main/Detail/157779/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%9B-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8% «تاب‌آوری اجتماعی؛ ظرفیتی برای بازیابی از شوک‌ها و استرس‌ها»، وب‌سایت روزنامۀ سراسری سایه.]</ref> از راه بازسازی روابط مبتنی بر اعتماد، [[همبستگی اجتماعی]] را تقویت می‌کند و کارایی نهادهای حمایتی را هنگام توزیع منابع، پایدارتر می‌سازد.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A «تاب‌آوری اجتماعی: چارچوب‌ها، مؤلفه‌ها و الزامات»، وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref>

توجه به ظرفیت‌های محله‌ای موجب می‌شود جامعه پس از بحران سریع‌تر به حالت عادی بازگردد. این کار با شناسایی منابع محلی، پیوندهای همبستگی میان ساکنان را در زمان تنش محکم‌تر می‌کند.<ref>[https://civilica.com/note/14028/ طلسچی یکتا، «تاب‌آوری اجتماعی محله‌محور: تقویت جوامع در برابر چالش‌ها»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> در سطح کلان نیز بازآرایی ساختار اجرایی دولت برای مدیریت معیشت عمومی بسیار مهم است. اگر جریان پایدار کالاهای اساسی از راه نظام‌های توزیعی حمایتی تضمین شود، اشتغال حفظ شود و از گروه‌های کم‌درآمد حمایت اقتصادی شود، توان تطبیق و پایداری جامعه در برابر تکان‌های بیرونی از بین نمی‌رود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86159855/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D «آرایش جنگی دولت در حوزۀ اقتصاد از مهم‌ترین عوامل تاب‌آوری اجتماعی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

در زمان بحران، ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای نقش مهمی در حفظ آرامش روانی جامعه دارند. آثار هنری و موسیقی به این دلیل که مخاطبان زیادی دارند، استرس جمعی را کم می‌کنند و مانع از سردرگمی و ازهم‌پاشیدگی جامعه می‌شوند.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/415478/نقش-پررنگ-موسیقی-در-افزایش-تاب‌آوری-Ø§Ø¬ØªÙ…Ø «نقش پررنگ موسیقی در افزایش تاب‌آوری اجتماعی و تقویت دیپلماسی فرهنگی»، وب‌سایت شهرآرانیوز.]</ref> رسانه‌ها هم اگر واقعیت را اخلاقی و بدون بزرگ‌نمایی منعکس کنند، مانند یک پادتن عمل کرده و از گسترش ترس، باورهای غلط و شایعه جلوگیری می‌کنند و اعتماد مردم را به توانایی خودشان بالا می‌برند. این فرهنگ‌سازی از [[کودکی]] در [[مدرسه]] آغاز می‌شود؛ با آموزش مهارت‌هایی مثل همدلی، [[مهارت حل مسئله|حل مسئله]] و تفکر نقادانه.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/721117-تاب-آوری-اجتماعی «تاب‌آوری اجتماعی؛ سنگ‌بنای عبور ایمن از بحران‌ها»، اعتماد آنلاین.]</ref> همچنین وقتی ارزش‌های ملی و دردهای مشترک مردم در قالب داستان‌ها و ادبیات پایداری بازگو شود، فشارهای روحی جامعه تخلیه می‌گردد و پیوند دوستانه و همدلی میان شهروندان تقویت می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2220115/تاب-آوری-اجتماعی-در-بحران-روایت-مقاومت-چگ٠«تاب‌آوری اجتماعی در بحران؛ روایت مقاومت چگونه امید جمعی را زنده نگه می‌دارد؟»، خبر آنلاین.]</ref>

سلامت اجتماعی و روابط پایدار میان افراد و عواملی که آن روابط را شکل می‌دهند، ارتباط تنگاتنگی با تاب‌آوری جامعه دارد.<ref>[https://www.resiliencemedia.ir/تاب-آوری-اجتماعی-و-سلامت-اجتماعی/ «تاب‌آوری اجتماعی و سلامت اجتماعی»، خبرگزاری تاب‌آوری ایران.]</ref> نظام سلامت به عنوان یکی از نهادهای اصلی کشور، با تقویت خدمات روانی و مدیریت تأمین دارو و امکانات در زمان بحران، مانع از بروز آسیب‌های روحی و اجتماعی می‌شود.<ref>[https://pr.tums.ac.ir/video/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%B1% «نقش نظام سلامت در تقویت زیرساخت‌های سلامت روان و افزایش تاب‌آوری جامعه»، پایگاه خبری دانشگاه علوم پزشکی تهران.]</ref> این همکاری ساختاری در سه مرحله انجام می‌گیرد: پیش از بحران با آموزش‌های لازم، هنگام بحران با شناسایی فعال افراد در معرض خطر و ارجاع آنها به متخصص و پس از بحران با پیگیری درمان.<ref>[https://www.irna.ir/news/86153839/تاب-آوری-اجتماعی-بدون-تعامل-بین-بخشی-محقق-ن٠«تاب‌آوری اجتماعی بدون تعامل ین بخشی محقق نمی‌شود»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، بهترین راه برای مشارکت مستقیم مردم، بالا بردن سواد سلامت و تشکیل گروه‌های محلی برای آموزش خودمراقبتی به خانواده‌ها است.<ref>[https://www.irna.ir/news/86153839/تاب-آوری-اجتماعی-بدون-تعامل-بین-بخشی-محقق-ن٠«تاب‌آوری اجتماعی بدون تعامل ین بخشی محقق نمی‌شود»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

همچنین اگر تاب‌آوری، وسیله‌ای برای تحمل شرایط بد انگاشته شود، بار مشکلات بر دوش شهروندان سنگینی می‌کند؛ در حالی که سرمایه‌گذاری روی پیشگیری از بحران، از نظر اقتصادی بسیار به صرفه‌تر است و خسارت‌ها را کم می‌کند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A «تاب‌آوری اجتماعی: چارچوب‌ها، مؤلفه‌ها و الزامات»، وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> اصلاح این روند مستلزم توسعهٔ مقیاس‌های ترکیبی در سنجش متغیرهای فضایی و مناسبات ساختاری است<ref>[http://news.mrud.ir/news/29600/تاب-آوری-اجتماعی-ظرفيت-جامعه-در-انطباق-با-دگ «تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت جامعه در انتطباق با دگرگونی‌هاست»، پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی.]</ref> تا ظرفیت جامعه در مواجهه با بیماری‌های نوپدید نیز سنجیده شود.<ref>[https://pr.tums.ac.ir/video/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%B1% «نقش نظام سلامت در تقویت زیرساخت‌های سلامت روان و افزایش تاب‌آوری جامعه»، پایگاه خبری دانشگاه علوم پزشکی تهران.]</ref>

* «تاب‌آوری اجتماعی بدون تعامل ین بخشی محقق نمی‌شود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.