ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۵۰: / خط ۵۰: @@
 * جشن‌های مذهبی در [[عید قربان]]، [[عید فطر]]، [[عید غدیرخم]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.]</ref> [[نیمه شعبان]]<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/747241/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86 «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین]</ref> و ایام ولادت [[امام رضا]]؛<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/178900/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7(%D8%B9)-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی،] </ref>
-* جشن‌های ملی و باستانی مانند [[چهارشنبه‌سوری]]، [[جشن نوروز]]،<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213867 «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> [[میرنوروزی]]، [[سپندارمذگان]]، آبریزگان، جشن گل‌سرخ یا گل‌ریزان؛
+* جشن‌های ملی و باستانی مانند [[چهارشنبه‌سوری]]<nowiki/>‌و‌[[جشن نوروز]]،<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213867 «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
 ==== سوگواری‌های مذهبی ====
@@ خط ۵۹: / خط ۵۹: @@
 باورهای خرافی: دسته‌ای از اعتقادات و باورهای خرافی و اوهام نیز رنگ مذهب گرفته و در میان مردم رسوخ یافته بود به‌گونه‌ای که مخالفت با آنها مورد لعن و تکفیر قرار می‌گرفت. دعا نوشتن روی تخم‌مرغ و آویختن طلسم به گردن اطفال از جمله این اعتقادات خرافی بود.<ref>[http://pajoohe.ir/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1__a-33868.aspx سلطانی‌مقدم، «اوضاع اجتماعی دوره قاجار»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>
+=== اقلیت‌های دینی ===
+در دوره قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و تعصبات مذهبی سبب می‌شد که اقلیت‌های دینی از جمله یهودیان، ارامنه و آشوریان، در هر شهر به محلات خاص خود محدود شوند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشته باشند. همچنین برخی مشاغل مانند تهیه و فروش مسکرات که در چارچوب احکام شرعی برای مسلمانان مجاز نبود، عمدتاً به اقلیت‌های دینی واگذار می‌شد و آنان در بسیاری از شهرها، پایین‌ترین جایگاه اجتماعی را به خود اختصاص داده بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۳۷۷-۳۷۸.</ref>
+=== پوشاک ===
+پوشاک در دوره قاجار یکی از مهم‌ترین ابزارهای بازنمایی تمایزات طبقاتی و موقعیت اجتماعی به شمار می‌رفت. اقشار مرفه و اشراف با استفاده از پارچه‌های گرانبهایی چون ترمه کشمیر، اطلس و ابریشم، و نیز تزیینات فلزی و جواهرات، شکوه و اعتبار خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به دلیل محدودیت مالی، به پوشاکی ساده، ارزان و بادوام از جنس کرباس، کتان و نمد بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش از کلاه و شال‌کمر و کمربند گرفته تا قبا، سرداری، جبه، کلیجه و شلوار به وضوح دیده می‌شد. افزون بر جنس و رنگ، نوع، اندازه، شکل و نحوه‌ی آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود، به‌گونه‌ای که از روی پوشاک هر شخص، می‌توان به شغل، طبقه و حتی میزان نفوذ سیاسی او پی برد.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_23008.html پوربختیار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، 1402ش، ص۱۲۲-۱۳۷.]
+</ref>
+=== تفریحات‌ ===
+تفریحات و سرگرمی‌های مردم ایران در دوره قاجار، تا میانه‌های این عصر، شباهت بسیار به دوره صفوی داشت و بیشتر جنبه‌های جمعی و گروهی داشت. بازی‌هایی مانند کبوتربازی، خروس‌بازی، جنگ حیوانات، تخته‌نرد، شطرنج، نقالی و شاهنامه‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها و چایخانه‌ها رواج داشت و جوانان اوقات فراغت خود را در کنار یکدیگر می‌گذراندند. از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، با تأثیرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند باغ‌وحش، سینما، کافه و تئاتر به ایران وارد شد که ابتدا در میان طبقات فرادست و روشنفکران رواج یافت. با وجود این، ورزش‌های سنتی مانند کشتی در زورخانه‌ها، همچنان در میان جوانان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار و هم‌زمان با گسترش شهرنشینی و ساخت راه‌های ارتباطی، سفر به عنوان یکی از مهم‌ترین تفریحات، به‌ویژه سفر به مناطق شمالی کشور، رواج یافت و مفهوم اوقات فراغت، بیش از پیش به سبک زندگی مدرن گره خورد.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/50621/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85---%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.]</ref>
+=== معماری ===
+معماری ایران در دوره قاجار، به‌ویژه از اواسط سلطنت ناصرالدین‌شاه، با تأثیرپذیری از هنر اروپا دستخوش تحول شد و تلفیقی از سنت‌های ایرانی و عناصر غربی را به نمایش گذاشت. در این دوره، بناهای شاخصی همچون کاخ گلستان با تالارهای آینه‌کاری، گچ‌بری‌های ظریف و کاشیکاری‌های هفت‌رنگ، و نیز شمس‌العماره به‌عنوان نخستین بنای بلندمرتبهٔ تهران، نماد این تلفیق محسوب می‌شوند. معماری مذهبی دوره قاجار، از جمله مسجد شاه تهران و مسجد سپهسالار، همچنان به سنت‌های صفوی وفادار ماند و با طرح‌های چهارایوانی و گنبدهای عظیم، جلوه‌گر شکوه معماری ایرانی-اسلامی است. در عرصهٔ کاخ‌سازی و عمارت‌های مسکونی نیز استفاده از ارسی‌های رنگی، حوض‌خانه‌های زیرزمینی، بادگیرها و تزئینات لاکی، هویتی متمایز به معماری این دوره بخشید. با وجود تنوع و نوآوری، معماری قاجار به‌دلیل استفاده از مصالح نامرغوب، چندان پایدار نبود و بسیاری از بناهای مسکونی آن از میان رفت.
+=== هنر ===
+هنر قاجار که ریشه در سنت‌های زندیه داشت، در دوران فتحعلی‌شاه با مکتب پیکرنگاری درباری به اوج شکوفایی رسید و با تأکید بر شکوه و جلال سلطنتی، تصاویری آرمانی از شاه و درباریان ارائه داد. از اواسط دوره ناصری، با بازگشت نقاشان تحصیل‌کرده در اروپا مانند ابوالحسن غفاری (صنیع‌الملک) و محمد غفاری (کمال‌الملک)، سبک‌های جدیدی با نگاه واقع‌گرایانه و طبیعت‌نگاری وارد نقاشی ایران شد. هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی بر روی قلمدان‌ها و جلدهای کتاب، و نیز نقاشی روی شیشه و میناکاری، در این دوره رونق یافت و تلفیقی از نقوش سنتی و تأثیرات غربی را به نمایش گذاشت. نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز به‌عنوان هنری مردمی، با مضامین حماسی شاهنامه و مذهبی، در فضای قهوه‌خانه‌ها رواج یافت و هویتی مستقل از هنر درباری یافت. در مجموع، هنر قاجار با وجود گرایش‌های متناقض، دوره‌ای انتقالی و پویا بود که میراث آن در تحولات هنر معاصر ایران همچنان قابل پیگیری است.
 ==ساختار اجتماعی==
@@ خط ۲۱۰: / خط ۲۲۷: @@
 *اکبری، محمدعلی وشناسی‌آذری، لاله، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتح‌علی شاه قاجار)»، مجلهٔ مسکویه، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۸ش.
 *«بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
+* پوربختیار، غفار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، شماره 1، شهریور 1402ش.
 * پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
 *پیرنیا، حسن و اقبال، عباس، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
@@ خط ۲۲۱: / خط ۲۳۹: @@
 *دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۱ش.
 *رمضان‌نرگسی، رضا، «تأثیر فرهنگ سیاسی تشیع در بیداری مردم ایران در دورهٔ قاجاریه»، مجلهٔ مطالعات انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۱۴، پاییز ۱۳۸۷ش.
+*رحیمی، پرستو، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۴ش.
 *«روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
 *زرگری‌نژاد، غلام‌حسین و علی‌پور، نرگس، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۸۸ش.