بدا در ظهور امام مهدی

بَدا در ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.

بدا در ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بداء با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است. در این چارچوب، بحث از حتمیت خود بداء و نسبت آن با نقض غرض یا تغییر شمولی نشانه‌های روایی، نیازمند واکاوی مستقلی است که در ادامهٔ مدخل به آن پرداخته خواهد شد.

مفهوم‌شناسی

بداء بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است. در اصطلاح کلامی امامیه، بداء به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند بر اساس برخی حوادث و تحت شرایط و عوامل ویژه است که با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات بر اساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود. این تعریف، بداء را به ارادهٔ الهی و نیز زمینه‌های وقوعیِ آن پیوند می‌زند و از تعاریف ناقصی که صرفاً به ظهور امر متفاوت از پیش‌بینی بسنده می‌کنند، متمایز است. بداء در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر اینکه این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد. جوهر مشترک بداء مانند امر بین الأمرین، مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنه‌اش به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود. این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:

1. بداء در اصل ظهور؛ که ظهور هرگز رخ ندهد.
2. بداء در زمان ظهور؛ که زمان قطعی ظهور تغییر کند.
3. بداء در نشانه‌های ظهور؛ که برخی نشانه‌ها رخ ندهند و در نشانه‌های غیرقطعی قابل‌پذیرش است.

بر اساس منابع کلامی، بداء در اصل ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و صرفاً در زمان ظهور به‌معنای تغییر زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی مطرح است.

بستر تاریخی و اجتماعی

در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت؛ چنان‌که در روایات، تعیین‌کنندگان وقت ظهور، دروغگو خوانده شده‌اند. این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید. علامه مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بداء یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد. بداء به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.

بداء در اصل ظهور

در منابع امامیه، قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود و متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.

بداء در زمان ظهور

در باب بداء، دو دیدگاه کلامی مطرح است: گروهی آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی دانسته و گروهی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار مشیت الهی می‌شمارند. کاربست این دو دیدگاه در بحث زمان ظهور امام مهدی چنین بازتاب یافته است که بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان معیّنی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد. در مقابل، پیروان دیدگاه نخست معتقدند که زمان مشروط ظهور می‌تواند متأثر از میزان آمادگی جامعه باشد.

در این نگاه، بداء افزون بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی نیز هست؛ این آموزه دو نقش کاربردی عقیدتی و رفتاری برای باورمندان در پی دارد. نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء، بر سه مؤلّفهٔ نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء از حیث تأکید بر فاعل مایشاء بودن مستمر خدا در عالم هستی، راه‌نیافتن تغییر در علم الاهی و شناخت تنوع قضا و قدر الاهی متمرکز است. همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الاهی ریشه دارد، بداء را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید و طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الاهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود. برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد. همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.

در این رویکرد که بداء را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بداء پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد. از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد، امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود. در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، از آن جهت با بداء پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خودِ اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بداء در آن راه ندارد.

بداء در نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند. در بداءپذیری نشانه‌های غیرحتمی میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بداء در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی دو نگاه اصلی وجود دارد:

گروهی بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بداء در آنها راه ندارد. در مقابل، دیدگاه دیگری با استناد به مبانی قرآنیِ بداء و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بداء در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارد. رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به‌معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به‌معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بداء ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.

منابع

• «آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)». بیتوته. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۰). تأمل در نشانه‌های حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
• ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
• «استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست». ایسنا. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• الهی‌نژاد، حسین (۱۳۹۶). «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور». پژوهش‌های مهدوی. پنجم (بیستم): ۵-۲۲.
• باقری، اکبر؛ علی‌آبادی، حسن (۱۳۹۹). «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت(ع)». شیعه‌پژوهی. ششم (هجدهم): ۳۵-۵۳.
• برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
• پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
• ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
• «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام». مطالعات حدیث‌پژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
• خدادادی، سعید؛ رضایی چراتی، محمدعلی؛ قراباغی، مجتبی (۱۴۰۲). «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین». پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه. چهارم (هفتم): ۳۳۲-۳۵۱.
• دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
• زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
• صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
• صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
• طالعی، عبدالحسین (۱۳۹۵). «تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل». مطالعات قرآن و حدیث سفینه. سیزدهم (پنجاه): ۱۴۳-۱۷۸.
• طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
• ««چرا امام زمان (عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
• «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان». خبرگزاری رسا. ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
• گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
• مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید.
• موسوی‌اصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی (ع). قم: مدرسة الامام المهدی (ع).
• مولایی‌نیا، عزت‌الله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
• «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• نعمانی، ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر (۱۴۲۲). الغیبة. به کوشش فارس حسون کریم. قم: انوار الهدی.
• واعظی، محمود؛ رضایی، حسین؛ فقیه‌زاده، رضا (۱۴۰۲). «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی. پنجاه و ششم (یکم): ۸۱-۹۴.
• ولی‌زاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. دوازدهم (سی و هشتم): ۶۷-۹۰.
• هادی‌زاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.
• هاشمی، سیدعبدالله (۱۳۹۸). «بررسی امکان تعیین وقت ظهور». مشرق موعود. سیزدهم (دوم): ۴۷-۶۸.
• یوسفی، رقیه؛ عبداللهی، طاهره (۱۴۰۲). «تحلیل تطبیقی بداء». تحقیقات قرآنی و حدیثی. پنجم (نهم): ۴۷-۶۴.