ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

قاجاریه، زمام حکومت [[ایران]] را به مدت ۱۳۰ سال در یک دوران تاریخی مهم به‌دست گرفت. آثار و پیامدهای حکومت قاجار تا امروز در سبک زندگی مردم باقی مانده است؛ سرزمین‌های بسیاری از خاک ایران جدا شد و استعمار خارجی و استبداد داخلی، باعث غارت ثروت‌های مادی و معنوی کشور، تزریق حس حقارت عمومی، از بین‌رفتن غرور ملی و عقب‌ماندگی ایران شد. در این دوره که مواجهه با فرهنگ و تمدن غربی، موجب تحول در اندیشه و آداب‌ورسوم ایرانیان شده بود، عالمان دینی برای حفظ [[دین]] و فرهنگ، به فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده روی آوردند و در حفظ، گسترش و تداوم پاک‌زیستی ایرانیان، نقش اساسی ایفا کردند.

در پیش از دوران قاجار، هویت ملی ایرانیان عمدتاً بر پایهٔ مفاهیم سنتی همچون دین (تشیع)، زبان فارسی، فرهنگ ایرانی و پیوستگی به سرزمین تاریخی ایران شکل گرفته بود، اما در این دوره، با ورود مفاهیم مدرن و آشنایی با اندیشه‌های غربی، عناصر جدیدی چون باستان‌گرایی، ناسیونالیسم و بازتعریف وطن و ملت به مؤلفه‌های هویت ملی افزوده شد و آن را دستخوش دگرگونی‌های بنیادین ساخت. به دنبال شکست‌های ایران از روسیه و آشنایی با تمدن غرب، آگاهی‌های نوینی درباره هویت ملی در میان ایرانیان شکل گرفت. روشنفکران و نواندیشان این دوره، با بازتعریف مفاهیمی چون «وطن» و «ملت» در معنای مدرن آن، و نیز با تأکید بر باستان‌گرایی و سره‌نویسی، کوشیدند تا هویتی تازه بر پایهٔ ایران‌زمین، زبان فارسی و تاریخ کهن بنیان نهند. اندیشمندانی چون آخوندزاده، جلال‌الدین میرزا قاجار، میرزا آقا خان کرمانی و طالبوف، هر یک به‌گونه‌ای به ترویج ناسیونالیسم ایرانی پرداختند و آن را در پیوند با مفاهیمی چون قانون، مشروطه و حقوق شهروندی مطرح ساختند. با وجود گرایش‌های دین‌ستیزانه در برخی از این جریان‌ها، باستان‌گرایی قاجاری را باید در چارچوب تلاش برای جبران عقب‌ماندگی و ایجاد همبستگی ملی در برابر بیگانگان تفسیر کرد. این تحولات فکری، زمینه‌ساز شکل‌گیری گفتمان هویت ملی مدرن در ایران شد و تأثیر خود را بر جنبش مشروطه و تحولات بعدی بر جای نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2066293/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 افشاری و دیگران، «تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ، ۱۴۰۱ش، ص۵۹-۷۰]</ref>

محصولات کشاورزی و دامی، ستون اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. پنبه، تنباکو، برنج، ابریشم، خشکبار، پوست، پشم، تریاک و صمغ از مهم‌ترین اقلام صادراتی بودند که به کشورهایی چون هند، عثمانی، مصر و کشورهای اروپایی ارسال می‌شدند. همچنین قالی و قالیچه‌های پشمی، صنایع دستی و برخی مواد معدنی و رنگی نیز در زمرهٔ صادرات قرار داشتند. با این حال، افزایش صادرات مواد غذایی گاه به کمبود داخلی و بروز قحطی می‌انجامید. در کنار محصولات کشاورزی، صادرات قالی، صنایع دستی و معدنی نیز رواج داشت. با این حال، به ‌دلیل ضعف صنعت داخلی، بیشتر کالاهای مصرفی و سرمایه‌ای از کشورهای اروپایی وارد می‌شد. بازرگانان خارجی، به‌ویژه انگلیسی‌ها، با بررسی ظرفیت‌های اقتصادی ایران و ارائه گزارش به مقامات خود، در جهت تأمین منافع ملی خویش گام برمی‌داشتند. جان ملکم در گزارشی به منابعی چون ابریشم، پشم کرمان، آهن، مس، قلع و غلات به‌عنوان اقلام مهم اقتصادی ایران اشاره کرده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

با وجود معادن غنی در دوره قاجار، به‌دلیل فقدان دانش فنی و نبود زیرساخت‌های مناسب، استخراج معادن عمدتاً در دست خارجیان بود و سهم ناچیزی در اقتصاد داخلی داشت. تولید شمشیرهای مرغوب (دمشقی) در شیراز و مشهد و نیز ساخت اسلحه‌های آتشین در کارگاه‌های اصفهان، شیراز و تهران، از جمله صنایع محدودی بودند که تا حدودی رونق داشتند. با این حال، تنها سرب و لاجورد به مقدار زیاد و با کیفیت مطلوب تولید می‌شدند و بقیه فلزات مورد نیاز از خارج وارد می‌گردید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3884246-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «صنایع‌دستی دوره قاجار»، تاریخ درج مطلب: وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار، از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود. این راه‌ها را در درجه اول برای حمل و نقل مرسولات پستی ساخته بودند. مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد. در کوره‌راه‌های فرعی پیک‌های پیاده این وظیفه را انجام می‌دادند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref>  

وسایل نقلیه عبارت بود از گاری‌های چهارچرخ که برای حمل مال‌التجاره و محصولات پستی به کار برده می‌شد. مسافرین نیز در فواصل کوتاه از گاری برای [[مسافرت]] استفاده می‌کردند. چارپایان مانند قاطر، [[شتر]] و الاغ در هر شهر به اقتضای وضع بازار به تعداد کافی در دسترس بازرگانان بود. «ماکری‌ها» یعنی دارندگان چارپایان مخصوص حمل و نقل، با نرخ معین کالای تجاری را از شهری به شهر دیگر می‌بردند. به دلیل دوری آبادی‌ها و شهرها از یکدیگر، راه‌ها به‌صورت معمول ناامن بود و به‌همین دلیل مکاری‌ها برای حفظ اموال و امانات مردم عده‌ای مسلح با کاروان خود همراه می‌کردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref>

بهداشت فردی و عمومی در دوره قاجار، به‌ویژه در نیمهٔ نخست این دوران، در سطح مطلوبی قرار نداشت. حمام‌های عمومی با وجود کارکرد بهداشتی، از کیفیت مناسبی برخوردار نبودند و فقر، نبود آگاهی کافی و باورهای سنتی، موجب بی‌توجهی به شست‌وشو و نظافت فردی شده بود. وضعیت شهرها از نظر کوچه‌ها، محلات، آب آشامیدنی و دفع فاضلاب نیز نامطلوب بود و آلودگی محیط، شیوع بیماری‌ها را افزایش می‌داد. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت با الگوگیری از غرب، سیاست‌هایی را برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت که شامل ارتقای آگاهی عمومی، تأسیس نهادهایی مانند نظمیه و بلدیه، قانون‌گذاری در حوزهٔ نظافت شهری و نظارت بر اصناف مرتبط با سلامت می‌شد. در حوزهٔ درمان نیز اقداماتی نظیر تأسیس بیمارستان‌های دولتی و خارجی، مریضخانه‌ها، جایگاه‌های امدادی، مؤسسهٔ انستیتو پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام گرفت. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی و قابلگی، از دیگر اقدامات دولت قاجار در جهت ساماندهی نظام سلامت بود. با وجود کاستی‌ها، این اقدامات زمینه‌ساز شکل‌گیری نهادهای مدرن بهداشتی و درمانی در ایران شد.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89823.html «عالمی و علی‌محمد، وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.]</ref>