| خط ۴: | خط ۴: | ||
== بنیانگذار == | == بنیانگذار == | ||
بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسنخان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> وی پس از کشته شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد.<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریمخان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، | بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسنخان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> وی پس از کشته شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد.<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریمخان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پریزاد و هادیمنش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> با آگاهی از بیماری و مرگ قریبالوقوع کریمخان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفتو با بهرهگیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> وی با یکپارچهسازی تیرههای مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضیقلیخان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را بهعنوان مرکز حکومت خود برگزیند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴ | ||
</ref> آغامحمدخان سرانجام با شکست لطفعلیخان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷. | </ref> آغامحمدخان سرانجام با شکست لطفعلیخان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷. | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
پس از بنیانگذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزادهاش فتحعلیشاه (۱۲۱۳-۱۲۱۰ق) رسید. دورهٔ او با تحکیم پایههای دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامههای گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمینهای شمالغربی ایران انجامید. فتحعلیشاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباسمیرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> محمدشاه (۱۲۶۴-۱۲۱۳ق) که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجیمیرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپسگیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> ناصرالدینشاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ق) با ۵۰ سال سلطنت، دورهای از تغییرات اجتماعی و نفوذ فرهنگی غرب را شاهد بود و تلاشهایش برای هرات نیز با جنگ با انگلستان و چشمپوشی از آن شهر همراه گردید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پریزاد و هادیمنش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref>مظفرالدینشاه (۱۳۲۴-۱۳۱۳ق) که ۴۰ سال ولیعهد بود، فرمان مشروطیت را امضا کرد و پس از او محمدعلیشاه (۱۳۲۷-۱۳۲۴ق) در مخالفت با مشروطه ناکام ماند و به استعفا مجبور شد.<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲.</ref> احمدشاه (۱۳۴۴-۱۳۲۷ق) دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار رأی داد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref> | |||
ایل قاجار در زمان حملهٔ مغول به مناطق داخلی ایران آمدند و در زمان [[صفویه]] توسط شاهعباس بهعنوان نیروی دفاعی به کار گمارده شدند. برخی طوایف آنها در اواخر حکومتهای [[صفویه]]، افشاریه و زندیه برای به قدرترسیدن تلاش کردند و از میان آنها، آغامحمدخان که در [[شیراز]] اسیر دربار زند بود، بعد از مرگ کریمخان زند، آزاد شد، به شمال ایران رفت و با تصرف [[گیلان]]، [[مازندران]]، زنجان و [[کردستان]]،<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref> سرانجام در ۱۲۰۰ق در [[تهران]] بر تخت شاهی نشست.<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتحعلیشاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref> | ایل قاجار در زمان حملهٔ مغول به مناطق داخلی ایران آمدند و در زمان [[صفویه]] توسط شاهعباس بهعنوان نیروی دفاعی به کار گمارده شدند. برخی طوایف آنها در اواخر حکومتهای [[صفویه]]، افشاریه و زندیه برای به قدرترسیدن تلاش کردند و از میان آنها، آغامحمدخان که در [[شیراز]] اسیر دربار زند بود، بعد از مرگ کریمخان زند، آزاد شد، به شمال ایران رفت و با تصرف [[گیلان]]، [[مازندران]]، زنجان و [[کردستان]]،<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref> سرانجام در ۱۲۰۰ق در [[تهران]] بر تخت شاهی نشست.<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتحعلیشاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref> | ||
وی پس از آن با پیروزی کامل بر حاکمان زند و دیگر مدعیان قدرت، در ۱۲۱۰ق در تهران بهعنوان پادشاه ایران بهصورت رسمی تاجگذاری کرد و به این ترتیب حکومت سلسلهٔ قاجاریه آغاز شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۰.</ref> پس از او، ۶ نفر دیگر از خاندان قاجاریه به نامهای «فتحعلیشاه»، «محمدشاه»، «ناصرالدینشاه»، «مظفرالدینشاه»، «محمدعلیشاه» و «احمدشاه» به پادشاهی رسیدند | وی پس از آن با پیروزی کامل بر حاکمان زند و دیگر مدعیان قدرت، در ۱۲۱۰ق در تهران بهعنوان پادشاه ایران بهصورت رسمی تاجگذاری کرد و به این ترتیب حکومت سلسلهٔ قاجاریه آغاز شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۰.</ref> پس از او، ۶ نفر دیگر از خاندان قاجاریه به نامهای «فتحعلیشاه»، «محمدشاه»، «ناصرالدینشاه»، «مظفرالدینشاه»، «محمدعلیشاه» و «احمدشاه» به پادشاهی رسیدند و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کردند.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref> احمدشاه آخرین شاه قاجاریه با کودتای «رضاخان پهلوی» و «سیدضیاءالدین طباطبایی» از پادشاهی برکنار شد و در ۱۳۰۴ش مجلس مؤسسان، انقراض کامل قاجاریه را اعلام کرد. | ||
== شاهان قاجار == | == شاهان قاجار == | ||
| خط ۸۵: | خط ۸۸: | ||
نقرس | نقرس | ||
|حرم فاطمه معصومه، قم | |حرم فاطمه معصومه، قم | ||
|جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم | |جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''ناصرالدینشاه''' | |'''ناصرالدینشاه''' | ||
| خط ۲۶۰: | خط ۲۶۳: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱. | |||
پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش. | |||
پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش، | پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش، | ||
«پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش. | |||
دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش. | دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش. | ||
