زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== معرفی == | == معرفی == | ||
واژهٔ تسبیح در لغت از ریشهٔ سبح به معنای شنا یا حرکت سریع گرفته شده است. | واژهٔ تسبیح در لغت از ریشهٔ سبح به معنای شنا یا حرکت سریع گرفته شده است. در اصطلاح دینی، تسبیح به معنای تنزیه خداوند و نسبت دادن پاکی و دوری او از هرگونه نقص و عیب است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224224/تسبیح مطیع، «تسبیح»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در فرهنگ قرآنی نیز تسبیح به معنای یاد کردن خداوند با وصف پاکی به کار رفته است.<ref>بیهقی، تاج المصادر، ج2، ۱۳۷۵ش، ص550.</ref> افزونبر این، در کاربرد مصطلح و رایج میان مسلمانان، تسبیح به رشتهای از مهرهها گفته میشود که به وسیلهٔ نخ یا رشتهای به هم متصل شدهاند و برای به یاد داشتن شمارش اذکار مورد استفاده قرار میگیرد. این ابزار در منابع با عنوان سُبحه نیز شناخته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تسبیح دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تسبیح؛] قزوینی، «تسبیح به معنی سبحه صحیح و فصیح است»، ۱۳۲۴ش، ص۶–۱۴.</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
=== کاربرد در تمدنهای کهن === | === کاربرد در تمدنهای کهن === | ||
استفاده از تسبیح یا مهرههای شمارشگر، پیشینهای دیرین در تاریخ بشر دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، | استفاده از تسبیح یا مهرههای شمارشگر، پیشینهای دیرین در تاریخ بشر دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، ۱۳۴۳ش، ص۲۹-۳۰.'']</ref> هدف اولیهٔ استفاده از تسبیح در تمدنهای کهن، ثبت اعداد و روزها بوده است. برای نمونه، در چین باستان، مردم رشتههایی از نخ را با گرههای مختلف به کار میبردند. زنان در آفریقای مرکزی، روزها و ماههای بارداری خود را با گره زدن به رشتهای نخ محاسبه میکردند. در تمدنهای کهن یونان، روم، مصر و هند نیز از تسبیح برای شمارش رسیدن به مرحلهٔ خاصی از تشرف، ابزاری برای طلسم و تعویذ، تفأل، تزئین و پاسداشت روزهای جشن و آیینها استفاده میکردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
=== در سنت مسیحی === | === در سنت مسیحی === | ||
در سنت مسیحی، استفاده از تسبیح برای تکرار اذکار، بهویژه میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروههای کاتولیک رواج یافت. در مقابل، بسیاری از فرقههای پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملی فاقد پشتوانهٔ دینی دانستهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، | در سنت مسیحی، استفاده از تسبیح برای تکرار اذکار، بهویژه میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروههای کاتولیک رواج یافت. در مقابل، بسیاری از فرقههای پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملی فاقد پشتوانهٔ دینی دانستهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30.'']</ref> | ||
=== ورود به جهان اسلام === | === ورود به جهان اسلام === | ||
برخی معتقدند تسبیح از مسیحیت به جهان اسلام وارد شده و نخستینبار مسیحیان تسبیحهای طویلی را که از انتهای آن صلیب آویزان میکردند، به گردن میآویختند. برخی مستشرقان نیز ورود تسبیح به جهان اسلام را متأثر از فرهنگ هندو و بودایی میدانند.<ref>[https:// | برخی معتقدند تسبیح از مسیحیت به جهان اسلام وارد شده و نخستینبار مسیحیان تسبیحهای طویلی را که از انتهای آن صلیب آویزان میکردند، به گردن میآویختند. برخی مستشرقان نیز ورود تسبیح به جهان اسلام را متأثر از فرهنگ هندو و بودایی میدانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بااینحال، این ابزار بهمرور زمان جایگاه خود را در مناسک عبادی مسلمانان تثبیت کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30.'']</ref> | ||
=== اختلاف نظر میان فرقههای اسلامی === | === اختلاف نظر میان فرقههای اسلامی === | ||
میان فرقههای مسلمان، پیروان محمد بن عبدالوهاب (سلفیان) شمارش ذکر با تسبیح را بدعت دانسته و بهجای آن از انگشتان دست استفاده میکنند.<ref>[https:// | میان فرقههای مسلمان، پیروان محمد بن عبدالوهاب (سلفیان) شمارش ذکر با تسبیح را بدعت دانسته و بهجای آن از انگشتان دست استفاده میکنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در منابع حدیثی شیعه، روایاتی دربارهٔ منشأ پیدایش تسبیح و انتساب آن به سیرهٔ حضرت فاطمه زهرا یا استفاده از تربت حضرت حمزه وجود دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30؛'']</ref> | ||
== انواع تسبیح == | == انواع تسبیح == | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
* '''چهاریکه''': تسبیحی ۲۴ یا ۲۵ دانهای که کاربرد آن بیشتر جنبهٔ تفننی داشته و جنس دانههای آن از کائوچو یا چوب است. | * '''چهاریکه''': تسبیحی ۲۴ یا ۲۵ دانهای که کاربرد آن بیشتر جنبهٔ تفننی داشته و جنس دانههای آن از کائوچو یا چوب است. | ||
* '''تسبیح ۳۴ دانه''': گروهی از پژوهشگران این تسبیح را تسبیح اصلی میدانند، زیرا معتقدند که پیامبر اسلام به دخترش، حضرت فاطمه زهرا، سفارش کرد تا پساز هر نماز، ۳۴بار الله اکبر، ۳۳بار الحمدلله و ۳۳بار سبحانالله بگوید. جنس دانههای این تسبیح معمولاً از خاک است. | * '''تسبیح ۳۴ دانه''': گروهی از پژوهشگران این تسبیح را تسبیح اصلی میدانند، زیرا معتقدند که پیامبر اسلام به دخترش، حضرت فاطمه زهرا، سفارش کرد تا پساز هر نماز، ۳۴بار الله اکبر، ۳۳بار الحمدلله و ۳۳بار سبحانالله بگوید. جنس دانههای این تسبیح معمولاً از خاک است. | ||
* '''تسبیح ۱۰۰ دانه''': این نوع، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح ۱۰۰ دانه، به جز شیخکهای آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که توسط شیخکها به سه دستهٔ ۳۳تایی تقسیم میشوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239649/تسبیح احمدی، «تسبیح»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | * '''تسبیح ۱۰۰ دانه''': این نوع، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح ۱۰۰ دانه، به جز شیخکهای آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که توسط شیخکها به سه دستهٔ ۳۳تایی تقسیم میشوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239649/تسبیح احمدی، «تسبیح»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
=== تسبیحهای معروف و خاص === | === تسبیحهای معروف و خاص === | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
== کاربردها == | == کاربردها == | ||
تسبیح افزونبر کاربرد اصلی خود برای شمارش اذکار و اوراد، در برخی کشورها جنبهٔ تفننی_نمایشی نیز یافته است. گاهی تسبیح از مواد و سنگهای قیمتی مانند سندلوس ساخته میشود و برای آن خواصی بیان شده است.<ref>[https://silver110.ir/blog/sandeloos-stone/ «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+ تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور 110 | تسبیح افزونبر کاربرد اصلی خود برای شمارش اذکار و اوراد، در برخی کشورها جنبهٔ تفننی_نمایشی نیز یافته است. گاهی تسبیح از مواد و سنگهای قیمتی مانند سندلوس ساخته میشود و برای آن خواصی بیان شده است.<ref>[https://silver110.ir/blog/sandeloos-stone/ «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور 110.]</ref> امروزه استفاده از تسبیح در محافل و ملاقاتهای سیاسی نیز رایج است و بیشتر برای تمرکز ذهن به کار میرود. در این گونه ملاقاتها، نوع تسبیح و نحوهٔ به دست گرفتن آن ممکن است حامل معنا و پیام باشد. برخی رواج تسبیح در محافل سیاسی را ناشی از ورود روحانیون به عرصهٔ سیاست و تقلید از فرهنگ مخصوص علما میدانند.<ref>[https://tarikhche.blog.ir/1393/04/07/www.yazdfarda.com شکری، «تاریخچه تسبیح»، وبلاگ تاریخچه.]</ref> در اماکن مقدس و شهرهای دارای اهمیت دینی برای مسلمانان، تسبیح در کنار مهر نماز بهعنوان یکی از سوغات رایج بهشمار میرود. از این رو، مشاغل مرتبط با خرید و فروش و تولید تسبیح در این شهرها رونق یافته است.<ref>[https://saffat.net/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D9%86%D9%88/ «تاریخچه پیدایش تسبیح، از مسیحیت تا کنون»، وبسایت صافات.]</ref> | ||
== جایگاه تسبیح در فرهنگ عامه ایران == | == جایگاه تسبیح در فرهنگ عامه ایران == | ||
| خط ۷۳: | خط ۷۳: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* ابراهیمی، معصومه، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، آخرین بهروزرسانی: ۷ مهر ۱۳۹۸ش. | |||
* «استخاره با تسبیح»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۵ش. | * «استخاره با تسبیح»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۵ش. | ||
* «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+ تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور ۱۱۰، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش. | * «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+ تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور ۱۱۰، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
| خط ۸۴: | خط ۸۵: | ||
* پورکریم، هوشنگ، «نقشونگارهای عامیانهٔ ایران و اهمیت گردآوری و بررسی آنها»، مردمشناسی و فرهنگ عامهٔ ایران، تهران، شماره ۱، ۱۳۵۳ش. | * پورکریم، هوشنگ، «نقشونگارهای عامیانهٔ ایران و اهمیت گردآوری و بررسی آنها»، مردمشناسی و فرهنگ عامهٔ ایران، تهران، شماره ۱، ۱۳۵۳ش. | ||
* پویا، سارا، «بررسی باورهای مردمشناختی امامزاده عبدالله و آمنهخاتون شهر اراک»، کتاب ماه علوم اجتماعی، تهران، س ۱۲، شماره ۲، ۱۳۸۷ش. | * پویا، سارا، «بررسی باورهای مردمشناختی امامزاده عبدالله و آمنهخاتون شهر اراک»، کتاب ماه علوم اجتماعی، تهران، س ۱۲، شماره ۲، ۱۳۸۷ش. | ||
* «تاریخچه پیدایش تسبیح، از مسیحیت تا کنون»، وبسایت صافات، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر ۱۴۰۵ش. | |||
* ثابت، عبدالرحیم، «واژگان و اصطلاحات نقرهکاران شیرازی»، فرهنگ مردم، تهران، س ۸، شماره ۳–۳۱، ۱۳۸۸ش. | * ثابت، عبدالرحیم، «واژگان و اصطلاحات نقرهکاران شیرازی»، فرهنگ مردم، تهران، س ۸، شماره ۳–۳۱، ۱۳۸۸ش. | ||
* دائرة المعارف تشیع، تهران، سعید محبی، ۱۳۸۱ش. | * دائرة المعارف تشیع، تهران، سعید محبی، ۱۳۸۱ش. | ||
