شیردهی مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1071720/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.] </ref> بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعداز آن، استمرار شیردهی به‌همراه مکمل‌های غذایی برای حداقل یک‌سال تا دوسال پیشنهاد کرده است.<ref>[https://www.unicef.org/iran/media/3726/file/تغذیه%20با%20شیر%20مادر.pdf «تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت یونیسف.]</ref> فرایند شیردهی توسط مادر و مدت زمان آن، در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آداب‌و رسوم هر منطقه، متفاوت است. مدت زمان شیردهی میان [[مسلمان|مسلمانان]]، مستند به نص [[قرآن]] است. قرآن، دوره کامل شیردهی مادر به فرزند را دو سال بیان کرده است.<ref>سوره بقره، آیه 233.</ref>

 

* '''بازگشت سریع‌تر رحم به حالت طبیعی''': مکیدن شیر توسط نوزاد در ساعات اولیهٔ پس‌از زایمان، موجب ترشح هورمون اکسی‌توسین از غدهٔ هیپوفیز می‌شود. این هورمون افزون‌بر تحریک ترشح شیر، انقباضات رحمی را ایجاد می‌کند که از خون‌ریزی پس‌از زایمان جلوگیری کرده و بازگشت رحم به اندازهٔ پیش‌از بارداری را تسریع می‌کند.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

* '''کاهش خطر ابتلا به سرطان''': در دوران شیردهی، سطح هورمون استروژن به کمترین حد خود می‌رسد که این امر با کاهش خطر ابتلا به سرطان‌های تخمدان، دهانهٔ رحم و سینه در مادران همراه است.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

ترکیب شیر مادر در طول دوران شیردهی به‌صورت پویا تغییر می‌کند تا نیازهای متغیر نوزاد را در هر مرحله از رشد تأمین کند. این تغییرات نه‌تنها در بازه‌های زمانی طولانی‌مدت (از بدو تولد تا پایان شیردهی) بلکه حتی در طول یک روز و بین وعده‌های شیردهی نیز رخ می‌دهد. شیر مادر در ابتدای تولد رقیق‌تر است تا تشنگی نوزاد را برطرف کند و به‌مرور که از زمان تغذیه می‌گذرد، چرب‌تر می‌شود. این تغییرات به‌گونه‌ای است که شیر مادر در شب خاصیت آرام‌بخش‌تر و خواب‌آورتر دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

با بزرگ‌تر شدن نوزاد، ترکیب شیر مادر باز هم تغییر می‌کند تا نیازهای روبه‌رشد او را تأمین کند. اجزای شیر مادر همواره به‌گونه‌ای تنظیم می‌شوند که همهٔ آنتی‌بادی‌های مورد نیاز بدن کودک را در هر دوره تأمین کنند. به‌ بیان دیگر، شیر مادر یک سیستم ایمنی پویا است که متناسب با نیازهای لحظه‌ای نوزاد، ترکیب خود را تغییر می‌دهد. همچنین پژوهش‌های متعدد نشان داده است که تغذیه با شیر مادر، نوزادان را در برابر طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها مصون می‌دارد، به‌طور مثال نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کمتر به بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، مننژیت، اسهال و بیماری‌های معده مبتلا می‌شوند و در صورت ابتلا، بیماری را به‌صورت خفیف‌تر تجربه می‌کنند. خطر مرگ در میان کودکانی که تا یک سالگی با شیر مادر تغذیه می‌شوند نیز به‌طور قابل‌توجهی کمتر از کودکانی است که از شیر مادر تغذیه نمی‌کنند. این ارتباط برای شیردهی پس‌از یک‌سال نیز همچنان برقرار است.  

براساس پژوهش‌های علمی، تغذیه با شیر مادر رشد شناختی کودک را به میزان قابل‌توجهی بهبود می‌بخشد. این تأثیر مثبت بر توانایی‌های ذهنی و یادگیری کودک، یکی از مهم‌ترین مزایای بلندمدت شیردهی به‌شمار می‌رود.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>

برخی مادران پس‌از زایمان با مشکلات عاطفی نظیر غمگینی، افسردگی، اختلال در [[خواب]]، اشتها، حافظه و تمرکز مواجه می‌شوند. آنها ممکن است احساس سردرگمی، بی‌قراری، [[ترس]]، گناه یا ناامیدی کنند و در انجام وظایف مادری و [[نقش همسری زن|همسری]] ناتوان شوند. در چنین شرایطی، حمایت خانواده نقشی حیاتی دارد: مثلا پدر کودک می‌تواند با کمک در امور منزل و مراقبت از دیگر فرزندان، امکان آرامش و استراحت بیشتری برای مادر فراهم آورد یا سایر اعضای خانواده با اظهار محبت و تقسیم مسئولیت‌های روزمره، به بهبود روحیهٔ مادر و کاهش فشار روانی او کمک کنند.<ref>طلایی، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، بی‌تا، ص7ـ8.</ref>

مجلس شورای اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، قوانین ویژه‌ای را برای ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی تصویب کرده است. در این قوانین به مواردی مانند [[مرخصی زایمان]]، مرخصی ساعتی شیردهی و نیز امنیت شغلی مادران توجه شده است. حتی مرخصی استعلاجی و زایمان برای بانوانی که به‌صورت نیمه‌وقت فعالیت می‌کنند همانند کارمندان تمام‌وقت تعیین شده است. همچنین زنان کارگر از مرخصی بارداری و زایمان جمعاً به‌مدت ۹۰ روز برخوردار هستند و این مدت، جزو سوابق خدمت آنان محسوب می‌شود و حقوق نیز تعلق می‌گیرد.<ref>[https://www.trjums.ac.ir/behdasht/fa/regulation/86/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت.]</ref>

در راستای حمایت از تغذیه کودک با شیر مادر، تبلیغ و ترویج هرگونه شیر مصنوعی ممنوع است تا شیر مصنوعی فقط در شرایط خاصی که شیرخواران از شیر مادر محروم هستند به مصرف برسد. ورود هر نوع شیرخشک و غذاهای کمکی شیرخوار، تابع قانون است و شیر خشک فقط از طریق داروخانه توزیع می‌شود.<ref>[https://www.trjums.ac.ir/behdasht/fa/regulation/86/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت.]</ref>

مادران شیرده بعد از شروع به‌ کار، تا ۲۴ ماهگی کودک، روزانه یک ساعت از مرخصی شیردهی بهره‌مند هستند. کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک پس‌از هر سه ساعت فعالیت، نیم‌ساعت فرصت شیردهی بدهد و نیز مراکز مربوط به نگهداری کودکان (از قبیل شیر خوارگاه و مهد کودک) را ایجاد کند.<ref>[https://www.trjums.ac.ir/behdasht/fa/regulation/86/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت.]</ref>

== روش‌های شیردهی ==

در روش‌های نوین امروزی، از شیر گرفتن کودک باید به‌صورت تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده انجام شود؛ این کار به کودک فرصت می‌دهد تا به آرامی با طعم‌های جدید آشنا شود و به مادر نیز کمک می‌کند تا تولید شیر به طور طبیعی کاهش یابد و از مشکلاتی مانند ورم و درد پستان جلوگیری شود.<ref>[https://doctoreto.com/blog/how-to-wean-a-baby/ قشلاقی، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref> به‌طور مثال باید هر هفته یک وعده شیردهی حذف شده و به‌ترتیب شیردهی شب، میان‌روز، صبح و سپس وعدهٔ قبل‌از خواب قطع شود. در فواصل حذف‌شده، از غذاهای مقوی و متناسب با سن کودک استفاده کرده و برای کاهش وابستگی به شیر مادر، از همسر برای خواباندن کودک کمک گرفته شود. همچنین تغییر روال شیردهی (کاهش مدت یا تغییر ساعات) و تفریحات روزانه برای تخلیهٔ انرژی کودک، از راهکارهای مؤثر در این روش‌ها است. کارشناسان مشورت با پزشک در این دوران را برای تأمین نیازهای تغذیه‌ای کودک توصیه کرده‌اند.<ref>[https://isovisit.com/articles/how-to-wean-a-baby «نحوه از شیر گرفتن کودک، راهنمای کامل مادر و فرزند»، وب‌سایت ایزو ویزیت.]</ref>  

براساس دیدگاه پزشکی نوین و نیز طب سنتی، بهترین فصل برای از شیر گرفتن کودک، بهار و پاییز است؛ زیرا بهار و پاییز به‌دلیل اعتدال مزاجی و کاهش خطر بروز بیماری‌های فصلی، بهترین زمان برای این کار هستند و بدن کودک کمتر در معرض بی‌حالی ناشی از گرما یا ضعف ناشی از سرمای مفرط قرار می‌گیرد. در مقابل، تابستان و زمستان برای این کار توصیه نشده است.<ref>[https://doctoreto.com/blog/how-to-wean-a-baby/ قشلاقی، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref>

* «تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت یونیسف، تاریخ باردید: 19 تیر 1405ش.

* حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، مجله اسلام و سلامت، دوره اول، شماره 3، 1393ش.

* «قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادر»، وب‌سایت معاونت بهداشت، تاریخ درج مطلب: آخرین به‌روزرسانی: 21 اردیبهشت 1400ش.

* قشلاقی، رضا، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وب‌سایت دکترتو، آخرین به‌روزرسانی: 17 تیر 1405ش.

* «نحوه از شیر گرفتن کودک، راهنمای کامل مادر و فرزند»، وب‌سایت ایزو ویزیت، تاریخ به‌روزرسانی: 13 خرداد 1405ش.