نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) |
نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۱۰۱: | خط ۱۰۱: | ||
== اعدام های تابستان ۱۳۶۷ == | == اعدام های تابستان ۱۳۶۷ == | ||
اعدامهای | '''اعدامهای سال ۱۳۶۷''' به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ گفته میشود. این رویداد از مناقشهبرانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود و درباره زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوه اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref name=":0">{{پک|زادبر|تیر 1403|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛آنچه نبود}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20201209-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%D8%B4%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DB%B6%DB%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF|ف=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند}}</ref> | ||
=== | === پیشینه === | ||
در ۳ مرداد ۱۳۶۷، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات «فروغ جاویدان» را با هدف پیشروی به سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات «مرصاد» با شکست مواجه شد.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{پک|رازینی|1396|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> بنابر منابع، همزمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژهای در کشور ایجاد کرد و نگرانیهایی درباره همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.<ref name=":1" /> | |||
در پی این تحولات، آیتالله خمینی حکمی درباره رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. بر اساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، «محارب» شناخته شدند و پرونده آنان توسط هیئتهایی که بعدها به «هیئتهای رسیدگی» یا «هیئت مرگ» شهرت یافت، بررسی شد.<ref name=":3" /> | |||
در | === مبانی حقوقی و دیدگاه رسمی === | ||
در منابع رسمی جمهوری اسلامی، اعدامهای سال ۱۳۶۷ در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به «محاربه» و «بغی» تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.<ref name=":1" />بر اساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> | |||
در | === هیئت اجرای حکم === | ||
ترکیب اصلی این هیأت در تهران شامل آقایان حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین، که بعدها در گفتوگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی وضعیت آن دوران را بحرانی توصیف کرد و مواضع خود را ناشی از ضرورت حفظ نظام دانست.<ref name=":3" /> مرتضی اشراقی، دادستان تهران، سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات بودند.<ref name=":3" />در شهرستانهای دیگر نیز هیأتهای مشابهی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.<ref name=":1" /> | |||
در مقابل، گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین و برخی از نهادهای خارج از ایران ، شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر برآورد کردهاند. در این منابع، آمارهایی بین حدود '''۲۸۰۰ تا بیش از ۵۰۰۰ نفر''' مطرح شده و در برخی اسناد و بیانیههای سازمان مجاهدین خلق نیز رقم '''۳۰ هزار نفر''' ذکر شده است. با این حال، این منابع نیز بر نبود امکان تعیین رقم قطعی به دلیل محدودیت دسترسی به اسناد رسمی تأکید کردهاند.<ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DB%B6%DB%B0-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF|ف=آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref><ref name=":4">{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> | === اختلاف درباره آمار === | ||
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده و هیچ رقم واحدی که مورد پذیرش همه منابع باشد، وجود ندارد.<ref name=":0" /><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|ف=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟}}</ref>بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آمار اعلامشده از سوی سازمان مجاهدین خلق در دورههای مختلف تغییر کرده است. در این گزارش آمده است که این سازمان در ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود '''۲۸۰۰ نفر''' اعلام کرد، سپس این رقم به '''۳۸۰۰ نفر'''، '''۶۴۰۰ نفر'''، '''۱۲۰۰۰ نفر''' و در سالهای بعد به '''۲۰ تا ۳۰ هزار نفر''' افزایش یافت.<ref name=":0" />در برخی از گزارشهای منتشرشده، این تغییرات ناشی از افزوده شدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش یا بر اثر علل دیگر جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ نداشتند.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.habilian.ir/fa/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%85.html|ف=بازی با آمار و ارقام | |||
پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60}}</ref>در مقابل، گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین و برخی از نهادهای خارج از ایران ، شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر برآورد کردهاند. در این منابع، آمارهایی بین حدود '''۲۸۰۰ تا بیش از ۵۰۰۰ نفر''' مطرح شده و در برخی اسناد و بیانیههای سازمان مجاهدین خلق نیز رقم '''۳۰ هزار نفر''' ذکر شده است. با این حال، این منابع نیز بر نبود امکان تعیین رقم قطعی به دلیل محدودیت دسترسی به اسناد رسمی تأکید کردهاند.<ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DB%B6%DB%B0-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF|ف=آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref><ref name=":4">{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> | |||
=== دیدگاه منابع رسمی جمهوری اسلامی === | === دیدگاه منابع رسمی جمهوری اسلامی === | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۵: | ||
اختلاف درباره آمار اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ همچنان ادامه دارد. منابع رسمی جمهوری اسلامی شمار اعدامشدگان را چند صد نفر و عمدتاً کمتر از ۵۰۰ نفر برآورد میکنند، در حالی که سازمان مجاهدین خلق، نهادهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران، آمارهایی از چند هزار تا ۳۰ هزار نفر ارائه کردهاند. نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهمترین عوامل استمرار اختلاف درباره آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ به شمار میرود.<ref name=":0" /><ref>{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> <ref name=":1" /><ref name=":2" /> | اختلاف درباره آمار اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ همچنان ادامه دارد. منابع رسمی جمهوری اسلامی شمار اعدامشدگان را چند صد نفر و عمدتاً کمتر از ۵۰۰ نفر برآورد میکنند، در حالی که سازمان مجاهدین خلق، نهادهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران، آمارهایی از چند هزار تا ۳۰ هزار نفر ارائه کردهاند. نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهمترین عوامل استمرار اختلاف درباره آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ به شمار میرود.<ref name=":0" /><ref>{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> <ref name=":1" /><ref name=":2" /> | ||
=== اختلاف درباره فهرست قربانیان === | |||
یکی از محورهای اختلاف، اعتبار فهرست اسامی اعدامشدگان است. بنابر برخی از منابع، تعدادی از اسامی موجود در فهرستهای سازمان مجاهدین خلق مربوط به افرادی بوده که در سالهای قبل اعدام شده، در عملیات نظامی کشته شده یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و به تدریج این فهرستها برای استفاده در مجامع بینالمللی گسترش یافتهاند.<ref name=":2" /> در مقابل، سازمانهای حقوق بشری و خانواده قربانیان این ادعاها را نپذیرفته و فهرستهای خود را بر پایه شهادت بازماندگان، اسناد خانوادگی و تحقیقات میدانی تنظیم کردهاند.<ref name=":3" /> | |||
== تحول به فرقه و ساختار رهبری == | == تحول به فرقه و ساختار رهبری == | ||
