سلطنت قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

قاجاریه سلسله‌ای حکومتی بود که از ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به‌قدرت‌رسیدن آقامحمدخان قاجار آغاز شد و تا ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با انقراض این سلسله در زمان احمدشاه و روی کار‌آمدن رضاخان پهلوی به پایان رسید. [[ایران در دوران قاجاریه]] که  حدود ۱۳۰ سال طول کشید با رویدادهای مهمی مواجه شد که بر ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران تأثیرات عمیقی برجای گذاشت مواجه بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)،  ۱۳۸۷ش، ص۴۱، ۱۱۷، ۱۲۷، ۲۶۵، ۴۵۱ و ۵۱۹.</ref>

پس از بنیان‌گذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزاده‌اش فتح‌علی‌شاه رسید. دورهٔ او با تحکیم پایه‌های دولت، گسترش مناسبات با اروپا همراه بود. فتح‌علی‌شاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباس‌میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> محمدشاه به‌عنوان سومین پادشاه قاجاریه که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجی‌میرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپس‌گیری [[هرات]] با مخالفت انگلستان مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> ناصرالدین‌شاه در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر تخت نشست و سه سفر به اروپا داشت. در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار شد که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق به‌دست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.‌<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87__a-1331-46346-9461-9473-33713-33725-33791.aspx سلطانی‌مقدم، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> پس از او، مظفرالدین‌شاه که ۳۵ سال ولیعهد بود، بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتی‌های عمومی از جمله تحصن تجار در [[حرم حضرت عبدالعظیم]] و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ [[ذی‌القعده|ذیقعده]] ۱۳۲۴ق درگذشت<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲؛ [https://www.iichs.ir/fa/news/1012/%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 معزی، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> و قدرت به احمدشاه به‌عنوان آخرین شاه قاجاریه رسید.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref><ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref>

نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref> از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورۀ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران نخست‌وزیری امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به‌عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref> ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سواره‌نظام و تفنگداران قبیله‌ای، قدرت نظامی خود را سامان می‌دادند؛ این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند و انگیزه‌های قبیله‌ای، جایگزین انضباط و وفاداری حرفه‌ای شده بود.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

|جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref>

|صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال.]</ref>