حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

حضرت معصومه(ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱هجری قمری به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن‌جعفر، خواهر امام رضا و عمه امام جواد است. مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸هجری‌ فرزندش علی بن‌موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳هجری،  پس از ۲۵ سال،صاحب دختری به نام فاطمه معصومه شد. پیش از این، امام جعفرصادق به ولادت چنین بانوی والامقامی بشارت داده بود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص1۹؛ [https://ensani.ir/fa/article/254593/ استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.]</ref>

سبط بن جوزی، واعظ و مورخ‌ نامدار اهل‌سنت در قرن هفتم هجری، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی‌ بن‌جعفر، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص1۵.</ref> آن حضرت در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

معصومه و کریمه اهل‌بیت لقب‌های مشهور حضرت هستند که لقب معصومه بر پایه روایتی از امام رضا در کتاب زاد المعاد اثر محمدباقر مجلسی و لقب کریمه اهل‌بیت نیز با استناد به روایتی از خواب سیدمحمود مرعشی نجفی به کار می‌رود.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲-۴۱.</ref> همچنین ایشان دارای القاب متعددی هستند که از جمله مشهورترین آنها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخـت‌الرضا اشاره نمود. این القاب در زیارت‌نامه‌ای که در منبعی تاریخی-روایی مانند کتاب انوار المشعشعین ثبت شده، نقل شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعين، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>

پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه».<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> این روایت، خود گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه به شمار می‌رود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص2۳.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یمن آن، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref>

فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>

مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰هجری رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه(س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه نیز در سال ۲۰۱هجری به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر بودند. با ورود موکب حضرت معصومه، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت گردید.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاۀالسّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تاثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و ص168.</ref>

هنگامی که حضرت معصومه دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانۀ «موسی بن خزرج اشعری» از اصحاب امام رضا ساکن شدند و سرانجام پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

== '''علل، انگیزه‌ها و پیامدهای هجرت حضرت معصومه''' ==

خلفای اموی و عباسی با اتخاذ سیاست‌هایی راهبردی درصدد بودند تا اهل‌بیت پیامبر را به حاشیه رانده و با انتساب خود به رسول خدا، جایگزینی ایشان را بر مردم تحمیل نمایند. در مقابل، استراتژی ائمه اطهار و خاندان آنان، حضور فعال در عرصه اجتماعی، شناساندن اسلام ناب محمدی در تقابل با اسلام تحریف‌شده اموی و عباسی، و دفاع از اصلِ ولایت و امامت منصوص بود؛ همان حقیقتی که امام رضا در حدیث سلسله‌الذهب در نیشابور تشریح فرمودند. به نظر می‌رسد سفر حضرت فاطمه معصومه به ایران، با اهدافی مهم و در ادامه این مبارزه فکری و فرهنگی از جمله مقابله با توطئه خلفا برای حاشیه‌نشانی اهل‌بیت، معرفی چهره اصیل اسلام هم از طریق علمی و هم عملی به مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در ایران، تلاش برای خنثی‌سازی هجمه‌های فرهنگی جنبش‌های ضدِمکتبی نوظهور در عرصه سیاسی-اجتماعی اسلامی مانند نهضت شعوبیه و دفاع از امامت منصوص و ولایت حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا صورت پذیرفته است.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>

حضرت معصومه در راستای تحقق این اهداف مقدس، شهر قم را که آن زمان کانون تشیع و محبت اهل‌بیت در ایران بود برای اقامت برگزید و در همان‌جا از دنیا رفت. پیامدهای حضور ایشان در ایران، تأثیراتی عمیق و ماندگار داشت که از آن جمله می‌توان به تداوم و تقویت حضور امامزادگان و گسترش فرهنگ جهاد و شهادت، تأسیس و توسعه حوزه علمیه قم، نقش‌آفرینی مدفن ایشان به‌عنوان کانون جغرافیای معرفتی جهان تشیع و محور نشر معارف اهل‌بیت و نیز تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سالاری و تکریم مقام واقعی زن اشاره نمود.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>