| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
مهاجران راستین و شایسته در منظومۀ دینی، از ویژگیهایی برخوردارند که آنان را ممتاز میسازد. پایبندی به اصول دین در محیط جدید، پاسداری از هویت ایمانی، تلاش برای گسترش معارف الهی و حفظ پیوند با جامعه اسلامی از جملۀ این ویژگیها است. آنان با رعایت این اصول، نقش واسطههای فرهنگی و معنوی را ایفا کرده و تمدن اسلامی را غنا میبخشند.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | مهاجران راستین و شایسته در منظومۀ دینی، از ویژگیهایی برخوردارند که آنان را ممتاز میسازد. پایبندی به اصول دین در محیط جدید، پاسداری از هویت ایمانی، تلاش برای گسترش معارف الهی و حفظ پیوند با جامعه اسلامی از جملۀ این ویژگیها است. آنان با رعایت این اصول، نقش واسطههای فرهنگی و معنوی را ایفا کرده و تمدن اسلامی را غنا میبخشند.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
در فرهنگ اسلامی-ایرانی، هجرت به مثابه یک کلید راهبردی و حرکت آگاهانه، دارای ابعاد و انواعی است که هر یک ویژگیها و کارکردهای خاص خود را داراست. بر اساس متون دینی و سیره عملی، میتوان گونههای اصلی هجرت را به شرح ذیل دستهبندی نمود: | |||
== انواع هجرت در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | |||
# '''هجرت مکانی (ظاهری):''' این هجرت، همان جابجایی فیزیکی از سرزمینی به سرزمین دیگر است که با اهدافی متعالی صورت میپذیرد. نمونه اعلای آن، هجرت پیامبر اکرماز مکه به مدینه است که به عنوان مبدأ تاریخ اسلامی انتخاب شد و نشاندهندۀ محوریت این مفهوم در شکلدهی به تمدن اسلامی است. این هجرت، آغازی برای تشکیل جامعهای نوین و تحکیم پایههای حکومت دینی بود. | |||
# '''هجرت معنوی (باطنی):''' این والاترین نوع هجرت، حرکتی درونی است که مؤمن را از «ظلمت» به «نور»، از کفر به ایمان و از گناه به طاعت رهنمون میسازد. در این نگاه، مهاجر واقعی کسی است که از گناهان و تمایلات نفسانی دوری گزیند. این هجرت، پیشنیاز و همراه ضروری هجرت مکانی موفق است. | |||
# '''هجرت برای کسب دانش:''' در این نوع، هجرت به عنوان وسیلهای برای تعمیق معرفت دینی و کسب دانش مورد تأکید قرار گرفته است. دستور به «طلب علم ولو در چین» نشاندهنده اهمیتی است که فرهنگ اسلامی-ایرانی برای پیوند علمآموزی با حرکتی فرامحلی قائل است. | |||
# '''هجرت برای حفظ دین:''' هنگامی که انجام فرایض دینی در محیطی ممکن نباشد، هجرت به منطقهای امن به عنوان وظیفهای دینی مطرح میشود. این نوع هجرت، مکانیزمی برای صیانت از سرمایه ایمانی فرد و جامعه است. | |||
# '''هجرت از ستم و گناه:''' رهایی از محیط ظلم و فساد، یا دوری جستن از فضای آلوده به گناه، از دیگر انگیزههای مشروع هجرت است. این امر، بیانگر نگاه فعالانه دین به تغییر شرایط نامساعد و تلاش برای زندگی در فضایی سالمتر است. | |||
# '''هجرت به سوی خدا:''' این مفهوم والا، همانند سخن حضرت ابراهیم(ع)، بیانگر آن است که نیت غایی و جهت کلیه حرکات و مهاجرتهای مؤمن، باید رسیدن به رضایت و قرب پروردگار باشد.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | |||
== ویژگیهای مهاجر در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | |||
مهاجر راستین در این منظومه فکری، واجد صفاتی است که او را به عاملی سازنده و اثرگذار تبدیل میکند: | |||
* ایمان و اخلاص: نیت الهی و انگیزه خالصانه، سنگ بنای هر هجرت پذیرفتهای است. هجرت باید «فی سبیل الله» و برای جلب رضایت او باشد. | |||
* پاکیزگی درونی و هجرت از گناه: مهاجر پیش از هر کوچ بیرونی، باید از آلودگیهای درونی هجرت کند. دوری از گناه و شهوات، از او شخصیتی تاثیرگذار و الهامبخش میسازد. | |||
* امامشناسی و ولایتمداری: بر اساس روایات، مهاجر حقیقی کسی است که حجت زمان خویش را بشناسد و پیروی از رهبری الهی را چراغ راه حرکت خود قرار دهد. | |||
* انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخابی آگاهانه برای انتقال به محیطی است که امکان رشد دینی، علمی و اجتماعی را بهتر فراهم کند. | |||
* صبر و بردباری: مهاجر، سختیهای غربت و مشقتهای راه را با صبر و استقامت تحمل میکند و این صبر، عامل تکامل روحی اوست. | |||
* توکل و امیدواری: اعتماد به خداوند و امید به رحمت او، پشتوانه روانی مهاجر در مواجهه با ناشناختهها و مشکلات است. | |||
* صداقت در گفتار و کردار: راستی و درستکاری، سرمایه اجتماعی مهاجر است و موجب نفوذ کلام و تاثیرگذاری او در محیط جدید میگردد.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | |||
== هجرت در متون دینی == | == هجرت در متون دینی == | ||
| خط ۲۷: | خط ۴۹: | ||
اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت. این انتخاب، نشاندهندۀ آن است که از نگاه اسلام، هجرت بهمعنای عبور از مرحلۀ اضطرار و محدودیت به مرحلۀ تحقق و تکامل جامعه دینی است.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> گاهشمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸، ج۲، ص3.</ref> امروزه در مناسبتهای دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرۀ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد. اعیاد، ماههای رمضان و محرم، مناسک حج و بسیاری از وقفنامهها و قراردادهای شرعی، همگی با این تاریخ سنجیده میشوند. این امر، تجلی تداوم پیوند معنوی امت اسلامی با آن نقطه عطف تاریخی است. | اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت. این انتخاب، نشاندهندۀ آن است که از نگاه اسلام، هجرت بهمعنای عبور از مرحلۀ اضطرار و محدودیت به مرحلۀ تحقق و تکامل جامعه دینی است.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> گاهشمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸، ج۲، ص3.</ref> امروزه در مناسبتهای دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرۀ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد. اعیاد، ماههای رمضان و محرم، مناسک حج و بسیاری از وقفنامهها و قراردادهای شرعی، همگی با این تاریخ سنجیده میشوند. این امر، تجلی تداوم پیوند معنوی امت اسلامی با آن نقطه عطف تاریخی است. | ||
== هجرت | == نقش هجرت بر فرهنگ اسلامی-ایرانی == | ||
=== هجرت امام رضا به ایران === | === هجرت امام رضا به ایران === | ||
| خط ۳۹: | خط ۶۱: | ||
=== هجرت علمای دین === | === هجرت علمای دین === | ||
هجرت علما و مراجع دینی در گسترۀ تاریخ فرهنگ اسلامی-ایرانی، نقشی سازنده در پیوند دادن کانونهای علمی، تقویت شبکههای فکری و نهادینه کردن معارف دینی در بستر جامعه داشته است. این جابهجاییها، که گاه اختیاری و گاه بر اثر ضرورتهای سیاسی-اجتماعی رخ میداده، تنها محدود به رفتوآمد میان ایران و عراق نبوده، بلکه حلقهای از پیوندهای علمی و فرهنگی را در سراسر قلمرو تاریخی ایران، از جمله خراسان بزرگ (شامل مناطق امروزی افغانستان و آسیای مرکزی) تا بینالنهرین و شامات تشکیل میداده است. | هجرت علما و مراجع دینی در گسترۀ تاریخ فرهنگ اسلامی-ایرانی، نقشی سازنده در پیوند دادن کانونهای علمی، تقویت شبکههای فکری و نهادینه کردن معارف دینی در بستر جامعه داشته است. این جابهجاییها، که گاه اختیاری و گاه بر اثر ضرورتهای سیاسی-اجتماعی رخ میداده، تنها محدود به رفتوآمد میان ایران و عراق نبوده، بلکه حلقهای از پیوندهای علمی و فرهنگی را در سراسر قلمرو تاریخی ایران، از جمله خراسان بزرگ (شامل مناطق امروزی افغانستان و آسیای مرکزی) تا بینالنهرین و شامات تشکیل میداده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
در | نمونههای برجسته این روند را میتوان در هجرت عالمان جبلعامل لبنان به ایران در عصر صفوی، کوچ دانشمندان خراسانی به حوزههای علمیه عراق، و نیز رفتوآمد مستمر عالمان میان مراکزی چون هرات، بخارا، مشهد، اصفهان، قم و نجف مشاهده کرد. این حرکات، سبب انتقال و تلفیق دانشها، تقویت زبان فارسی بهعنوان حامل معارف اسلامی و غنای حوزههای فقهی، کلامی و عرفانی در دل فرهنگ اسلامی-ایرانی شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
در دوران معاصر، این فرآیند با هجرتهای تأسیسیای همچون انتقال آیتالله شیخ عبدالکریم حائری از اراک به قم و بنیانگذاری حوزه علمیه قم، و سپس استقرار آیتالله بروجردی در این شهر، تکامل یافت. این رویدادها، قم را به کانونی جهانی برای تولید و انتشار معارف اسلامی در چارچوب فرهنگ ایرانی بدل کرد و شبکهای منسجم از ارتباطات علمی در سراسر جهان اسلام ایجاد نمود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | |||
پیامد این جریان تاریخی، شکلگیری و تداوم یک حوزه علمی و فرهنگی یکپارچه بوده که در آن، دانشهای دینی با عناصر هویتی ایرانی درآمیخته و الگویی پایدار از زندگی دینی-فرهنگی را پدید آورده است. مبلغان و عالمان پرورشیافته در این شبکه، با سفر به مناطق مختلف، از شهرهای بزرگ تا روستاهای دورافتاده، نه تنها به تبلیغ احکام پرداختهاند، بلکه حاملان و نگاهبانان فرهنگ اسلامی-ایرانی بودهاند. حضور آنان در مناسبتهایی چون مراسم محرم و اعیاد مذهبی، به استانداردسازی آیینهای مشترک، تحکیم هویت جمعی و تقویت انسجام اجتماعی انجامیده است. | |||
نخستین دستاورد این هجرتها برای خود عالمان، گسترش آگاهی و تعمیق بینش از طریق مواجهه با سنتها و جریانهای فکری مناطق گوناگون بوده است. در مقیاس کلان، نتیجه این فرآیند تاریخی، پدید آمدن تمدنی پویا مبتنی بر فرهنگ اسلامی-ایرانی است که با وجود پراکندگی جغرافیایی، توانسته است پیوندهای عمیق معرفتی و اجتماعی خود را حفظ کند و به عنوان الگویی تاثیرگذار در جهان اسلام تاباند.<ref>فلاح توتکار و '''پرویش،''' «مهاجرت علمای عتبات به ایران؛ بازتاب و پیامدهای آن»، 1391ش، ص77-80.</ref> | |||
در سطح داخلی امروزه هجرت کوتاهمدت و بلندمدت علمای حوزههای علمیه کشور به اقصی نقاط ایران، نقشی مشابه ولی متمرکز بر تکثیر و تعمیق دارد. محققان این حرکت را نوعی توزیع آگاهانه سرمایۀ معنوی میدانند که از یک کانون نیرومند به سراسر پیکره جامعه صورت میگیرد. مبلغان و عالمانی که از قم به مناطق مختلف، حتی دورافتادهترین روستاها عزیمت میکنند، نه تنها به تبلیغ احکام میپردازند، که حاملان یک فرهنگ یکپارچۀ شیعی هستند که حضور آنان در ماههای محرم و صفر، در مراسم اعیاد و در حلقههای درس، سبب استانداردسازی نسبی مناسک، تقویت هویت مذهبی مشترک و ایجاد شبکههای همبستگی اجتماعی حول معارف اهلبیت میشود.<ref>[https://www.hozehkh.com/OneEntry?id=62682 «طرح هجرت با تکیه بر ارتباط مردمی، فرهنگ دینی را در بستر جامعه نهادینه میکند»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه علمیه خراسان.]</ref> | در سطح داخلی امروزه هجرت کوتاهمدت و بلندمدت علمای حوزههای علمیه کشور به اقصی نقاط ایران، نقشی مشابه ولی متمرکز بر تکثیر و تعمیق دارد. محققان این حرکت را نوعی توزیع آگاهانه سرمایۀ معنوی میدانند که از یک کانون نیرومند به سراسر پیکره جامعه صورت میگیرد. مبلغان و عالمانی که از قم به مناطق مختلف، حتی دورافتادهترین روستاها عزیمت میکنند، نه تنها به تبلیغ احکام میپردازند، که حاملان یک فرهنگ یکپارچۀ شیعی هستند که حضور آنان در ماههای محرم و صفر، در مراسم اعیاد و در حلقههای درس، سبب استانداردسازی نسبی مناسک، تقویت هویت مذهبی مشترک و ایجاد شبکههای همبستگی اجتماعی حول معارف اهلبیت میشود.<ref>[https://www.hozehkh.com/OneEntry?id=62682 «طرح هجرت با تکیه بر ارتباط مردمی، فرهنگ دینی را در بستر جامعه نهادینه میکند»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه علمیه خراسان.]</ref> | ||
