| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
== زمینههای تسلط و پیروزی == | == زمینههای تسلط و پیروزی == | ||
محققان عوامل متعددی را برشمردهاند که زمینههای تسلط و پیروزی قاجارها را فراهم آورد. از جمله پیشینهٔ طولانی حضور آنان در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومتداری و سازماندهی نیروهای رزمی را برایشان به ارمغان آورده بود<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> و ساختار ایلی منسجم و توان بالای سوارهنظام، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابلتوجهی برخوردار میساخت.<ref>كاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهی تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> همچنین بهرهگیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، همراه با موقعیت جغرافیایی استرآباد بهعنوان پایگاه اولیه که دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی مناطق ترکمننشین را فراهم میآورد، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref> در نهایت، رهبری آغامحمدخان با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نیز نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه که با مرگ کریمخان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورده بود، مسیر را برای سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref> | محققان عوامل متعددی را برشمردهاند که زمینههای تسلط و پیروزی قاجارها را فراهم آورد. از جمله پیشینهٔ طولانی حضور آنان در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومتداری و سازماندهی نیروهای رزمی را برایشان به ارمغان آورده بود<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> و ساختار ایلی منسجم و توان بالای سوارهنظام، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابلتوجهی برخوردار میساخت.<ref>كاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهی تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> همچنین بهرهگیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، همراه با موقعیت جغرافیایی استرآباد بهعنوان پایگاه اولیه که دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی مناطق ترکمننشین را فراهم میآورد، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref> در نهایت، رهبری آغامحمدخان با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نیز نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه که با مرگ کریمخان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورده بود، مسیر را برای سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref> | ||
== مشروعیت و اقتدار سیاسی == | |||
مشروعیت و اقتدار سیاسی در دوره قاجاریه بر سه دسته مبانی اصلی استوار بود: نخستین مبنای مشروعیت، قدرت نظامی و غلبه بود؛ چنانکه قاجارها منحصراً با ضرب شمشیر به قدرت رسیدند و نفس تسخیر حاکمیت را بهعنوان دلیل حقانیت خود تلقی میکردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «گذری بر مبانی چهار گانه مشروعیت سلسله قاجار»، وبسایت بلاغ.]</ref> مبانی سنتی ریشه در فرهنگ پاتریمونیالیستی ایران داشت و بر مؤلفههایی چون ساخت عمودی قدرت، نظریه «ظلاللهی»، وراثتیبودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمانهای شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت استوار بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref> مبانی دینی نیز بر آموزههای فقه سیاسی شیعه و تلاش علمای شیعه برای توجیه همکاری با حکومتهای موجود در عصر غیبت استوار بود. در اوایل قاجار، شاهان با تأکید بر شعائر مذهبی و احترام به علما، درصدد جلب حمایت آنان برآمدند و علما نیز با صدور فتاوای جهاد در جنگهای ایران و روس، به حمایت از دولت پرداختند. با این حال، جوهره آموزههای شیعی مبنی بر نامشروعبودن حکومتهای غیرمعصوم، همچنان در ذهنیت علما باقی ماند و با روی کارآمدن محمدشاه و بهویژه با گرایشهای صوفیانۀ صدراعظم او و سپس غربگرایی ناصرالدینشاه، شکاف میان علما و حکومت روزافزون شد و پشتوانۀ مذهبی و سنتی سلطنت قاجار به تدریج تضعیف گردید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref> | |||
==ساختار قدرت== | ==ساختار قدرت== | ||
ساختار قدرت در دورۀ قاجار بر دو پایه اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوانسالاری سنتی که با شبکهای از مناصب و نهادهای موازی، اداره امور را در دست داشت. شاه بهعنوان عالیترین مقام، در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینههای حکومت قانونمحور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره بهدلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C شریعتجو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، [[پرچم ایران]] بود که در دورۀ قاجار از شکل سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران نخستوزیری [[امیرکبیر]]، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه بهعنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سهرنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی بهعنوان پرچم رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57 | ساختار قدرت در دورۀ قاجار بر دو پایه اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوانسالاری سنتی که با شبکهای از مناصب و نهادهای موازی، اداره امور را در دست داشت. شاه بهعنوان عالیترین مقام، در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینههای حکومت قانونمحور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره بهدلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C شریعتجو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، [[پرچم ایران]] بود که در دورۀ قاجار از شکل سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران نخستوزیری [[امیرکبیر]]، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه بهعنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سهرنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی بهعنوان پرچم رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref> | ||
== شیوه حکومتداری == | == شیوه حکومتداری == | ||
شیوه کشورداری قاجارها بر پایۀ نظام خاندانسالاری و بهرهگیری از پیوندهای خویشاوندی متکی بود. شاهزادگان قاجار که جمعیت کثیری را تشکیل میدادند، بهعنوان قشر مسلط، اداره ایالات و ولایات را در دست داشتند و این نظام، ضمن ایجاد ظرفیت سیاسی، به رقابتهای درونی، هزینههای سنگین و بحرانهای مالی انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دکترین سیاسی آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفۀ قاجار صورت میگرفت تا سلطنت در خاندان قوانلو تداوم یابد، اما این قاعده، به دلیل نبود قانون روشن، با مخالفت شاهزادگان مدعی مواجه میشد و بحران جانشینی را به چالشی ساختاری تبدیل کرد. در این میان، دولتهای خارجی بهویژه روسیه و انگلستان با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامههای گلستان و ترکمانچای، بهتدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانه خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref> | شیوه کشورداری قاجارها بر پایۀ نظام خاندانسالاری و بهرهگیری از پیوندهای خویشاوندی متکی بود. شاهزادگان قاجار که جمعیت کثیری را تشکیل میدادند، بهعنوان قشر مسلط، اداره ایالات و ولایات را در دست داشتند و این نظام، ضمن ایجاد ظرفیت سیاسی، به رقابتهای درونی، هزینههای سنگین و بحرانهای مالی انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دکترین سیاسی آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفۀ قاجار صورت میگرفت تا سلطنت در خاندان قوانلو تداوم یابد، اما این قاعده، به دلیل نبود قانون روشن، با مخالفت شاهزادگان مدعی مواجه میشد و بحران جانشینی را به چالشی ساختاری تبدیل کرد. در این میان، دولتهای خارجی بهویژه روسیه و انگلستان با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامههای گلستان و ترکمانچای، بهتدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانه خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref> ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سوارهنظام و تفنگداران قبیلهای، قدرت نظامی خود را سامان میدادند؛ این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاحهای کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | ||
== رویدادهای مهم == | == رویدادهای مهم == | ||
