سلطنت قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۲۴: / خط ۲۴: @@
 ساختار قدرت در دورۀ قاجار بر دو پایه اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی که با شبکه‌ای از مناصب و نهادهای موازی، اداره امور را در دست داشت. شاه به‌عنوان عالی‌ترین مقام، در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، [[پرچم ایران]] بود که در دورۀ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران نخست‌وزیری [[امیرکبیر]]، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به‌عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref>
-== شیوه حکومت‌داری ==
+== شیوۀ حکومت‌داری ==
-شیوه کشورداری قاجارها بر پایۀ نظام خاندان‌سالاری و بهره‌گیری از پیوندهای خویشاوندی متکی بود. شاهزادگان قاجار که جمعیت کثیری را تشکیل می‌دادند، به‌عنوان قشر مسلط، اداره ایالات و ولایات را در دست داشتند و این نظام، ضمن ایجاد ظرفیت سیاسی، به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دکترین سیاسی آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفۀ قاجار صورت می‌گرفت تا سلطنت در خاندان قوانلو تداوم یابد، اما این قاعده، به دلیل نبود قانون روشن، با مخالفت شاهزادگان مدعی مواجه می‌شد و بحران جانشینی را به چالشی ساختاری تبدیل کرد. در این میان، دولت‌های خارجی به‌ویژه روسیه و انگلستان با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانه خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref> ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سواره‌نظام و تفنگداران قبیله‌ای، قدرت نظامی خود را سامان می‌دادند؛ این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
+شیوۀ کشورداری قاجارها بر پایۀ نظام خاندان‌سالاری و بهره‌گیری از پیوندهای خویشاوندی متکی بود. شاهزادگان قاجار که جمعیت کثیری را تشکیل می‌دادند، به‌عنوان قشر مسلط، اداره ایالات و ولایات را در دست داشتند و این نظام، ضمن ایجاد ظرفیت سیاسی، به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دکترین سیاسی آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفۀ قاجار صورت می‌گرفت تا سلطنت در خاندان قوانلو تداوم یابد، اما این قاعده، به دلیل نبود قانون روشن، با مخالفت شاهزادگان مدعی مواجه می‌شد و بحران جانشینی را به چالشی ساختاری تبدیل کرد. در این میان، دولت‌های خارجی به‌ویژه روسیه و انگلستان با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانه خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref> ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سواره‌نظام و تفنگداران قبیله‌ای، قدرت نظامی خود را سامان می‌دادند؛ این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
 == رویدادهای مهم ==
@@ خط ۶۲: / خط ۶۲: @@
 == انقراض قاجاریه ==
-سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان با حمایت انگلستان در عمل قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیت‌هایی چون فرمانده قوای قزاق و سردار سپه، به تدریج قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها، تحکیم موقعیت خود و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]
+سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان با حمایت انگلستان در عمل قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیت‌هایی چون فرمانده قوای قزاق و سردار سپه، به تدریج با زور قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها، تحکیم موقعیت خود و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]
 </ref>‌‌‌‌‌‌ ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماری‌های فراگیر در دهه‌های پایانی قاجار، به‌ویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطه‌خواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، به‌تدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> در این میان، رضاخان با بهره‌گیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورش‌های داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمن‌ها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3913325-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87 «ریشه‌‌یابی انقراض قاجاریه»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>