| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''نبرد هرمز؛'''</big> جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در ۱۴۰۴-۱۰۴۵ش. | <big>'''نبرد هرمز؛'''</big> جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در ۱۴۰۴-۱۰۴۵ش. | ||
=== تاریخچه | == معرفی == | ||
نبرد هرمز به تقابلی راهبردی میان ایران و آمریکا بر سر کنترل مهمترین آبراه انرژی جهان در جریان جنگ رمضان تبدیل شده است. بهگفته تحلیلگران، آنچه این نبرد را از رویاروییهای پیشین متمایز میکند، تغییر محسوس در ادبیات و اهداف اعلامی واشنگتن است؛ موضوعاتی چون برنامه هستهای و توان موشکی ایران، جای خود را به محوریت تنگه هرمز دادهاند. این درگیری که پس از ناکامی آمریکا در دستیابی به اهداف اولیه خود از طریق فشارهای سیاسی، اقتصادی و حملات نظامی ۴۰ روزه شکل گرفت، اکنون بر سر تعیینکننده نهایی قواعد بازی در این آبراه متمرکز است. در این میدان، ایران با تأکید بر اعمال حاکمیت و مدیریت مسیرهای عبور، و آمریکا با ادعای حفظ آزادی کشتیرانی، هر یک در تلاش برای تثبیت نظم امنیتی مورد نظر خود هستند. به نظر تحلیلگران، شکلگیری اجماع ملی در ایران پیرامون هرمز بهعنوان نماد حاکمیت و تمامیت ارضی، ظرفیت تصمیمگیری راهبردی را با پشتوانۀ اجتماعی همراه ساخته و معادلات آیندۀ منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.<ref>{{پک/بن|ن۶|ک=وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=هرمز میدان آخر جنگ میان ایران و آمریکا}}</ref> | |||
== تاریخچه == | |||
سابقه نبرد بر سر تنگه هرمز به قرن شانزدهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که پرتغالیها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعهای مستحکم در سال ۱۵۰۷م، برای نخستین بار کنترل این آبراه را در دست گرفتند و با دریافت باج از کشتیهای عبوری، سلطه خود را بر راههای دریایی اعمال کردند.<ref>{{پک/بن|ن۱|ک=همشهری آنلاین|ف=درباره تنگه هرمز}}</ref> پس از ۱۱۷ سال، شاهعباس صفوی در سال ۱۶۲۱م با همکاری امامقلیخان و اتحاد با انگلیسیها، پرتغالیها را از هرمز بیرون راند و حاکمیت ایران بر این آبراه را احیا کرد.<ref>{{پک/بن|ن۲|ک=خبرگزاری مهر|ف=تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه}}</ref> با سقوط صفویه، انگلیس به بهانه سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، نزدیک به دو قرن بر خلیج فارس مسلط شد و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، حضور خود را در منطقه تشدید کرد تا اینکه در ۱۹۷۱م با خروج از منطقه، آمریکا جایگزین آن گردید.<ref>{{پک|معصومیزاده|۱۳۸۵|ک=خلیج فارس|ف=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|ص=161-163}}</ref> پس از انقلاب اسلامی، ادارۀ تنگه بر اساس یک موافقتنامه بینالمللی به طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد.<ref>{{پک|معصومیزاده|۱۳۸۵|ک=خلیج فارس|ف=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|ص=۱۶۴}}</ref> در سالهای ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش، با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و بستهشدن تنگه توسط ایران، نبرد جدیدی شکل گرفت.<ref>{{پک/بن|ن۳|ک=همشهری آنلاین|ف=آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز}}</ref> | سابقه نبرد بر سر تنگه هرمز به قرن شانزدهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که پرتغالیها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعهای مستحکم در سال ۱۵۰۷م، برای نخستین بار کنترل این آبراه را در دست گرفتند و با دریافت باج از کشتیهای عبوری، سلطه خود را بر راههای دریایی اعمال کردند.<ref>{{پک/بن|ن۱|ک=همشهری آنلاین|ف=درباره تنگه هرمز}}</ref> پس از ۱۱۷ سال، شاهعباس صفوی در سال ۱۶۲۱م با همکاری امامقلیخان و اتحاد با انگلیسیها، پرتغالیها را از هرمز بیرون راند و حاکمیت ایران بر این آبراه را احیا کرد.<ref>{{پک/بن|ن۲|ک=خبرگزاری مهر|ف=تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه}}</ref> با سقوط صفویه، انگلیس به بهانه سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، نزدیک به دو قرن بر خلیج فارس مسلط شد و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، حضور خود را در منطقه تشدید کرد تا اینکه در ۱۹۷۱م با خروج از منطقه، آمریکا جایگزین آن گردید.<ref>{{پک|معصومیزاده|۱۳۸۵|ک=خلیج فارس|ف=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|ص=161-163}}</ref> پس از انقلاب اسلامی، ادارۀ تنگه بر اساس یک موافقتنامه بینالمللی به طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد.<ref>{{پک|معصومیزاده|۱۳۸۵|ک=خلیج فارس|ف=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|ص=۱۶۴}}</ref> در سالهای ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش، با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و بستهشدن تنگه توسط ایران، نبرد جدیدی شکل گرفت.<ref>{{پک/بن|ن۳|ک=همشهری آنلاین|ف=آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز}}</ref> | ||
== زمینههای اصلی == | |||
در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک «خشم حماسی»، حملات هوایی گستردهای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور [[سید علی خامنهای|سیدعلی خامنهای]]، رهبر وقت جمهوری اسلامی و چندین مقام ارشد نظامی و امنیتی انجامید. این حملات که اهداف نظامی، هستهای و زیرساختی را شامل میشد، در واکنش به ناکامی مذاکرات هستهای صورت گرفت. در پی آن، ایران با شلیک موشکهایی به سوی اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ داد و در ۱۳ اسفند، با صدور هشدارهای دریایی، در عمل [[تنگه هرمز]] را به روی کشتیهای مرتبط با آمریکا و متحدانش بست. پس از بسته شدن تنگه هرمز، ایران با مینگذاری در آبراه و حمله به کشتیهای تجاری که از مسیر تحت حمایت آمریکا (نزدیک سواحل عمان) عبور میکردند، کنترل خود را بر این گلوگاه تثبیت کرد. در طول [[جنگ رمضان]] دهها کشتی هدف موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند و ترافیک کشتیرانی در تنگه تا ۷۰ درصد کاهش یافت. آمریکا در واکنش، با اعزام ناوگانهای نظامی و اعلام محاصره دریایی ایران، تلاش کرد تا مسیر را برای کشتیرانی بینالمللی بازگشایی کند، اما این اقدام با عدم استقبال متحدانش روبهرو شد و در عمل، «محاصره مضاعف» (محاصرۀ ایران توسط آمریکا و محاصرۀ خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت. پس از ۴۰ روز جنگ تمامعنان، در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش، آتشبسی موقت بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان برقرار شد. [[تفاهمنامه اسلامآباد]] که شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و لغو موقت تحریمهای نفتی ایران بود، با ابهاماتی درباره شیوه دقیق مدیریت آبراه همراه بود. بر اساس این تفاهم، کشتیهای تجاری باید از مسیر تعیینشده توسط ایران عبور میکردند و تردد کشتیهای نظامی و محمولههای مرتبط با کشورهای متخاصم ممنوع اعلام شد. با این حال، اختلافات بر سر نقش نیروی دریایی آمریکا در منطقه و حق ایران برای دریافت عوارض، حلنشده باقی ماند و این ابهامات، آتشبس را شکننده ساخت.<ref>{{پک/بن|ن۳|ک=همشهری آنلاین|ف=آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز}}</ref> | در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک «خشم حماسی»، حملات هوایی گستردهای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور [[سید علی خامنهای|سیدعلی خامنهای]]، رهبر وقت جمهوری اسلامی و چندین مقام ارشد نظامی و امنیتی انجامید. این حملات که اهداف نظامی، هستهای و زیرساختی را شامل میشد، در واکنش به ناکامی مذاکرات هستهای صورت گرفت. در پی آن، ایران با شلیک موشکهایی به سوی اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ داد و در ۱۳ اسفند، با صدور هشدارهای دریایی، در عمل [[تنگه هرمز]] را به روی کشتیهای مرتبط با آمریکا و متحدانش بست. پس از بسته شدن تنگه هرمز، ایران با مینگذاری در آبراه و حمله به کشتیهای تجاری که از مسیر تحت حمایت آمریکا (نزدیک سواحل عمان) عبور میکردند، کنترل خود را بر این گلوگاه تثبیت کرد. در طول [[جنگ رمضان]] دهها کشتی هدف موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند و ترافیک کشتیرانی در تنگه تا ۷۰ درصد کاهش یافت. آمریکا در واکنش، با اعزام ناوگانهای نظامی و اعلام محاصره دریایی ایران، تلاش کرد تا مسیر را برای کشتیرانی بینالمللی بازگشایی کند، اما این اقدام با عدم استقبال متحدانش روبهرو شد و در عمل، «محاصره مضاعف» (محاصرۀ ایران توسط آمریکا و محاصرۀ خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت. پس از ۴۰ روز جنگ تمامعنان، در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش، آتشبسی موقت بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان برقرار شد. [[تفاهمنامه اسلامآباد]] که شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و لغو موقت تحریمهای نفتی ایران بود، با ابهاماتی درباره شیوه دقیق مدیریت آبراه همراه بود. بر اساس این تفاهم، کشتیهای تجاری باید از مسیر تعیینشده توسط ایران عبور میکردند و تردد کشتیهای نظامی و محمولههای مرتبط با کشورهای متخاصم ممنوع اعلام شد. با این حال، اختلافات بر سر نقش نیروی دریایی آمریکا در منطقه و حق ایران برای دریافت عوارض، حلنشده باقی ماند و این ابهامات، آتشبس را شکننده ساخت.<ref>{{پک/بن|ن۳|ک=همشهری آنلاین|ف=آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز}}</ref> | ||
== نقض تفاهم و آغاز نبرد اصلی == | |||
بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، نیروهای آمریکایی با دستور مستقیم دونالد ترامپ، حملات گستردهای را علیه اهداف نظامی در سواحل جنوبی ایران از جمله بندرعباس، سیریک، بوشهر، قشم و چابهار آغاز کردند. این حملات که سنتکام آن را تنبیهی و قدرتمندتر از حملات پیشین توصیف کرد، در واکنش به ادعای هدفقرارگرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفت، هرچند ایران با اشاره به تردد این شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ شده و خاموش کردن سیستمهای شناسایی، آن را اقدامی مخاطرهآمیز و مغایر با مفاد یادداشت تفاهم دانست که میتوانست به بروز تصادم و اختلال در تلاشهای تهران برای تسهیل تردد ایمن منجر شود. این حملات همزمان با لغو مجوز فروش نفت ایران توسط وزارت خزانهداری آمریکا انجام شد. در پی این حملات، ارتش و سپاه پاسداران با پاسخ موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در پایگاههای بحرین (منطقه پنجم دریایی، بندر سلمان و پایگاه شیخ عیسی) و کویت (پایگاه علیالسالم) را هدف قرار دادند و یک فروند پهپاد MQ-۹ آمریکایی را سرنگون کردند. این حملات که با شهادت ۸ تن از نیروهای ارتش و مجروحیت چندین غیرنظامی در بندر سیریک همراه بود، باعث شد ترامپ رسماً اعلام کند که آتشبس با ایران برای من تمام شده است و قیمت نفت برنت با افزایش بیش از ۵ درصدی از مرز ۷۸ دلار عبور کند. وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیهای، حملات آمریکا را نقض آشکار تفاهم اسلامآباد و منشور سازمان ملل دانست و اعلام کرد که تهران برای صیانت از منافع و امنیت ملی خود، هر اقدامی را که ضروری بداند، اتخاذ خواهد کرد.<ref>{{پک/بن|ن۵|ک=وبسایت انتخاب|ف=در روز نود و یکم آتشبس چه گذشت؟/ قیمت نفت صعود کرد و به ۷۶ دلار رسید/آمریکا تعلیق تحریم فروش نفت ایران را لغو کرد/قطر معاون سفیر ایران را احضار کرد؛ کشتیای که در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت، یک نفتکش قطری بوده/حمله عدهای قلیل و رادیکال به عراقچی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید با پرتاب سنگ/سازمان دریایی بریتانیا: سه نفتکش در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت مورد اصابت قرار گرفتند}}</ref> | بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، نیروهای آمریکایی با دستور مستقیم دونالد ترامپ، حملات گستردهای را علیه اهداف نظامی در سواحل جنوبی ایران از جمله بندرعباس، سیریک، بوشهر، قشم و چابهار آغاز کردند. این حملات که سنتکام آن را تنبیهی و قدرتمندتر از حملات پیشین توصیف کرد، در واکنش به ادعای هدفقرارگرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفت، هرچند ایران با اشاره به تردد این شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ شده و خاموش کردن سیستمهای شناسایی، آن را اقدامی مخاطرهآمیز و مغایر با مفاد یادداشت تفاهم دانست که میتوانست به بروز تصادم و اختلال در تلاشهای تهران برای تسهیل تردد ایمن منجر شود. این حملات همزمان با لغو مجوز فروش نفت ایران توسط وزارت خزانهداری آمریکا انجام شد. در پی این حملات، ارتش و سپاه پاسداران با پاسخ موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در پایگاههای بحرین (منطقه پنجم دریایی، بندر سلمان و پایگاه شیخ عیسی) و کویت (پایگاه علیالسالم) را هدف قرار دادند و یک فروند پهپاد MQ-۹ آمریکایی را سرنگون کردند. این حملات که با شهادت ۸ تن از نیروهای ارتش و مجروحیت چندین غیرنظامی در بندر سیریک همراه بود، باعث شد ترامپ رسماً اعلام کند که آتشبس با ایران برای من تمام شده است و قیمت نفت برنت با افزایش بیش از ۵ درصدی از مرز ۷۸ دلار عبور کند. وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیهای، حملات آمریکا را نقض آشکار تفاهم اسلامآباد و منشور سازمان ملل دانست و اعلام کرد که تهران برای صیانت از منافع و امنیت ملی خود، هر اقدامی را که ضروری بداند، اتخاذ خواهد کرد.<ref>{{پک/بن|ن۵|ک=وبسایت انتخاب|ف=در روز نود و یکم آتشبس چه گذشت؟/ قیمت نفت صعود کرد و به ۷۶ دلار رسید/آمریکا تعلیق تحریم فروش نفت ایران را لغو کرد/قطر معاون سفیر ایران را احضار کرد؛ کشتیای که در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت، یک نفتکش قطری بوده/حمله عدهای قلیل و رادیکال به عراقچی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید با پرتاب سنگ/سازمان دریایی بریتانیا: سه نفتکش در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت مورد اصابت قرار گرفتند}}</ref> | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۶: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=معصومیزاده|نام۱=زینب السادات|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349724/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%DB%8C-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2|ژورنال=خلیج فارس|دوره=۱۳۸۵|شماره=۸۰|صفحات=۱۴۵-۱۷۰}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=معصومیزاده|نام۱=زینب السادات|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=تاریخچه سیاسی تنگه هرمز|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349724/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%DB%8C-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2|ژورنال=خلیج فارس|دوره=۱۳۸۵|شماره=۸۰|صفحات=۱۴۵-۱۷۰}} | ||
{{یادکرد وب|عنوان=هرمز میدان آخر جنگ میان ایران و آمریکا|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/9108353/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7|تاریخ=۲۴ تیر ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۱۶ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ن۶}}|وبگاه=وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان}} | |||
