ابرابزار |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''خودباوری'''}}، ادراک فرد از تواناییها و شایستگیهای خویش بهعنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر. | {{درشت|'''خودباوری'''}}، ادراک فرد از تواناییها و شایستگیهای خویش بهعنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر. | ||
خودباوری یک سازهٔ بنیادین روانشناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیتهای درونی خود برای رویارویی با چالشها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روانشناسی با خودکارآمدی و در انسانشناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین میشود، پیششرط سلامت روان و تابآوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایههای شخصیتی بازمیگردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوریهای فردی منجر به شکلگیری خودباوری ملی میشود. تحلیلگران تاریخ معاصر ایران | خودباوری یک سازهٔ بنیادین روانشناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیتهای درونی خود برای رویارویی با چالشها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روانشناسی با خودکارآمدی و در انسانشناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین میشود، پیششرط [[سلامت روان]] و تابآوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایههای شخصیتی بازمیگردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوریهای فردی منجر به شکلگیری خودباوری ملی میشود. تحلیلگران [[تاریخ معاصر ایران]] بیان کردهاند که این [[جامعه]]، گذار از دوران تضعیف [[اعتماد به نفس ملی]] در عصر [[استعمار]] به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] ایران را تجربه کرده است؛ تحولی که آثار و چالشهای آن در [[سبک زندگی]]، از [[الگوی مصرف]] تا [[معماری]]، قابل بررسی است. | ||
== تعریف | == تعریف خودباوری == | ||
خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوشبینی]] به معنای ارزیابی شناختی فرد از تواناییهایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وبسایت PubMed].</ref> برخلاف عزتنفس که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روانشناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیتهایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیتهای پیش رو تعریف میشود.<ref>[https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.2.191 بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وبسایت APA PsycNet].</ref> در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به معنای باور به سرمایههای وجودی اعطا شده از سوی خداوند و [[مسئولیتپذیری]] برای شکوفایی آنها است. در این رویکرد، خودباوری، [[اعتماد به نفسِ]] متصل به مبدأ [[هستی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35].</ref> | خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوشبینی]] به معنای ارزیابی شناختی فرد از تواناییهایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وبسایت PubMed].</ref> برخلاف [[عزتنفس]] که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روانشناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیتهایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیتهای پیش رو تعریف میشود.<ref>[https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.2.191 بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وبسایت APA PsycNet].</ref> در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به معنای باور به سرمایههای وجودی اعطا شده از سوی خداوند و [[مسئولیتپذیری]] برای شکوفایی آنها است. در این رویکرد، خودباوری، [[اعتماد به نفسِ]] متصل به مبدأ [[هستی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35].</ref> | ||
== ابعاد و | == ابعاد روانشناختی و دینی خودباوری == | ||
خودباوری یک واقعیت روانشناختی است که کیفیت زندگی فرد را تعیین میکند. پژوهشهای | خودباوری یک واقعیت روانشناختی است که [[کیفیت زندگی]] فرد را تعیین میکند. پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ [[تفکر،]] احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد.<ref>[https://sjimu.medilam.ac.ir/article-1-2441-fa.html روستا و یاراحمد، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، 1395ش، ص90-91.]</ref> | ||
=== فرآیندهای روانشناختی === | === فرآیندهای روانشناختی === | ||
خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر میگذارد: | خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر میگذارد: | ||
# فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری بالا، سناریوهای موفقیت را در ذهن خود مجسم میکنند که این امر راهنمای عملکرد آنها میشود. در مقابل، افراد با خودباوری پایین، بر سناریوهای شکست و خطرات تمرکز کرده و توانایی حل مسئله را از دست میدهند. | # فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری بالا، سناریوهای موفقیت را در [[ذهن]] خود مجسم میکنند که این امر راهنمای عملکرد آنها میشود. در مقابل، افراد با خودباوری پایین، بر سناریوهای شکست و خطرات تمرکز کرده و توانایی حل مسئله را از دست میدهند. | ||
# فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین میکند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید. | # فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین میکند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید. | ||
# فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیطهای دشوار کنترل میکند. فردی که خود را ناتوان میپندارد، اضطراب بالایی را تجربه میکند که | # فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیطهای دشوار کنترل میکند. فردی که خود را ناتوان میپندارد، اضطراب بالایی را تجربه میکند که این اضطراب، عملکرد را مختل میسازد. | ||
# فرآیندهای گزینشی: انسانها محیطهایی را انتخاب میکنند که باور دارند از عهدهٔ آنها برمیآیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن | # فرآیندهای گزینشی: انسانها محیطهایی را انتخاب میکنند که باور دارند از عهدهٔ آنها برمیآیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایرۀ انتخابها و انزوای فردی میشود.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
=== منابع شکلگیری خودباوری === | === منابع شکلگیری خودباوری === | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
# تجارب تسلط: مهمترین منبع، تجربههای موفقیتآمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تابآوری را افزایش میدهد. | # تجارب تسلط: مهمترین منبع، تجربههای موفقیتآمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تابآوری را افزایش میدهد. | ||
# الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیدهاند، باور من هم میتوانم را تقویت میکند. | # الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیدهاند، باور من هم میتوانم را تقویت میکند. | ||
# قضاوتهای کلامی: تشویقهای واقعبینانه از سوی اطرافیان مانند خانواده و مربیان، میتواند بهعنوان محرک اولیه عمل کند. | # قضاوتهای کلامی: تشویقهای واقعبینانه از سوی اطرافیان مانند [[خانواده]] و مربیان، میتواند بهعنوان محرک اولیه عمل کند. | ||
# حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنشهای بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر میکنند، نه نشانه ناتوانی.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وبسایت PubMed.]</ref> | # حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنشهای بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر میکنند، نه نشانه ناتوانی.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3351108/ بلاسی و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
=== خودباوری در انسانشناسی اسلامی === | === خودباوری در انسانشناسی اسلامی === | ||
در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة اللهی است. برخلاف روانشناسی سکولار که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است: | در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة اللهی است. برخلاف [[روانشناسی سکولار]] که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است: | ||
* کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخهٔ روح الهی،<ref>سورهٔ ص، آیهٔ 72.</ref> دارای | * کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخهٔ روح الهی،<ref>سورهٔ ص، آیهٔ 72.</ref> دارای [[کرامت ذاتی]] است<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 70.</ref> و نباید خود را حقیر بشمارد. | ||
* عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه سرنوشت انسان به حکم آیهٔ لیس للانسان الا ما سعی،<ref>سورهٔ نجم، آیهٔ 39.</ref> در گرو سعی و تلاش اوست، مانع از جبرگرایی و انفعال میشود.<ref>[https://www.manaviyat.ir/معرفی-کتاب-خودباوری؛-سبک-زندگی-توحید/ معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین.]</ref> | * عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه سرنوشت انسان به حکم آیهٔ لیس للانسان الا ما سعی،<ref>سورهٔ نجم، آیهٔ 39.</ref> در گرو سعی و تلاش اوست، مانع از جبرگرایی و انفعال میشود.<ref>[https://www.manaviyat.ir/معرفی-کتاب-خودباوری؛-سبک-زندگی-توحید/ معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین.]</ref> | ||
| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
=== تاریخچهٔ خودباوری در جهان === | === تاریخچهٔ خودباوری در جهان === | ||
تا پیش از | تا پیش از [[رنسانس]]، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته میشد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/26659/جبر-و-اختیار-در-اندیشه-اسپینوزا عبادیان، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وبسایت پرتال جامع انسانی].</ref> با ظهور [[اومانیسم]] و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/92855/روشنگری-چیست- محمودی، روشنگری چیست؟، وبسایت پرتال جامع انسانی].</ref> اما صورتبندی علمی این مفهوم در قرن بیستم و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17874899/ اورسکید، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وبسایت PubMed].</ref> ظهور روانشناسی انسانگرای مزلو و راجرز و سپس نظریهٔ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخابگر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26151469/ بندورا، به سوی روانشناسی عامل انسانی، وبسایت PubMed].</ref> | ||
=== تاریخچهٔ خودباوری در ایران === | === تاریخچهٔ خودباوری در ایران === | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
== امتداد اجتماعی خودباوری == | == امتداد اجتماعی خودباوری == | ||
به باور متخصصان، خودباوری پدیدهای برخاسته از توسعهٔ فرهنگی جامعه و مؤثر در شکلگیری هویت فرهنگی آن است؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n144326/خود_باوری_فرهنگی_در_سیره_و_اندیشۀ_امام_خمینی_ره_؛_راهبردها_و_راهکارها کریمی، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره).]</ref> از جمله: | به باور متخصصان، خودباوری پدیدهای برخاسته از [[توسعهٔ فرهنگی جامعه]] و مؤثر در شکلگیری [[هویت فرهنگی]] آن است؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n144326/خود_باوری_فرهنگی_در_سیره_و_اندیشۀ_امام_خمینی_ره_؛_راهبردها_و_راهکارها کریمی، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشۀ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره).]</ref> از جمله: | ||
=== مصرف === | === مصرف === | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۰: | ||
=== تعامل با اتباع غیر ایرانی === | === تعامل با اتباع غیر ایرانی === | ||
نوع برخورد بدنهٔ جامعه با اتباع غیر ایرانی، سنجهای دیگر برای خودباوری است. گاه مشاهده میشود که در مواجهه با توریستهای غربی، نوعی رفتار اغراقآمیز در احترام وجود دارد،<ref>[https://borna.news/fa/news/1298693/چگونگی-برخورد-با-گردشگران-خارجی-از-ممنوعیت-سلفی-گرفتن-با-آنها-تا-کنار-گذاشتن-تعارف-و-احترام-بیش-از-اندازه چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آنها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا].</ref> در حالی که گزارشهایی از برخوردهای نامناسب با اتباع کشورهای همسایه نیز وجود دارد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3100432-اندر-مصائب-مهاجران-افغان-در-ایران اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد].</ref> | نوع برخورد بدنهٔ جامعه با اتباع غیر ایرانی، سنجهای دیگر برای خودباوری است. گاه مشاهده میشود که در مواجهه با توریستهای غربی، نوعی رفتار اغراقآمیز در احترام وجود دارد،<ref>[https://borna.news/fa/news/1298693/چگونگی-برخورد-با-گردشگران-خارجی-از-ممنوعیت-سلفی-گرفتن-با-آنها-تا-کنار-گذاشتن-تعارف-و-احترام-بیش-از-اندازه چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آنها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا].</ref> در حالی که گزارشهایی از برخوردهای نامناسب با اتباع کشورهای همسایه نیز وجود دارد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3100432-اندر-مصائب-مهاجران-افغان-در-ایران اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد].</ref> طبق آموزههای اسلامی، اصل [[عزت]]، مستلزم برخورد محترمانه و برابر با همهٔ انسانها و پرهیز از خودباختگی در برابر قدرتهای جهانی<ref>[https://lib.eshia.ir/11150/9/379 خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص379-380].</ref> یا رفتارهای تبعیضآمیز با دیگر اقوام است.<ref>سورهٔ حجرات، آیه 13.</ref> | ||
طبق آموزههای اسلامی، اصل [[عزت]]، مستلزم برخورد محترمانه و برابر با همهٔ انسانها و پرهیز از خودباختگی در برابر قدرتهای جهانی<ref>[https://lib.eshia.ir/11150/9/379 خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص379-380].</ref> یا رفتارهای تبعیضآمیز با دیگر اقوام است.<ref>سورهٔ حجرات، آیه 13.</ref> | |||
=== بازنمایی رسانهای === | === بازنمایی رسانهای === | ||
| خط ۶۰: | خط ۵۸: | ||
خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشتهای نادرست یا عدم تعادل، میتواند به آسیبهای فردی و اجتماعی منجر شود: | خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشتهای نادرست یا عدم تعادل، میتواند به آسیبهای فردی و اجتماعی منجر شود: | ||
* توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیدهای میشود که در روانشناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به دلیل عدم دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب میزند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7594774/ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمیدانند چه چیزهایی را نمیدانند»، وبسایت PubMed.]</ref> | * توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیدهای میشود که در روانشناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به دلیل عدم دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب میزند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7594774/ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمیدانند چه چیزهایی را نمیدانند»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
* کمالگرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، میتواند منجر به اضطراب و احساس گناه در افراد شود. روانشناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقعبینانه است و محدودیتهای انسانی را میپذیرد.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وبسایت PubMed.]</ref> | * کمالگرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، میتواند منجر به [[اضطراب]] و [[احساس گناه]] در افراد شود. روانشناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقعبینانه است و محدودیتهای انسانی را میپذیرد.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
== موانع و راهکارهای تقویت خودباوری == | == موانع و راهکارهای تقویت خودباوری == | ||
