| خط ۶: | خط ۶: | ||
مهاجرت، بهمعنای کوچکردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسانها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعهشناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳ درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاهشان زندگی میکنند.<ref>عیسیزاده، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، 1393ش، ص53.</ref> مهاجرت که معمولاً با هدف دستیابی به شرایطی مطلوبتر برای آینده رخ میدهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است. | مهاجرت، بهمعنای کوچکردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسانها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعهشناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳ درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاهشان زندگی میکنند.<ref>عیسیزاده، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، 1393ش، ص53.</ref> مهاجرت که معمولاً با هدف دستیابی به شرایطی مطلوبتر برای آینده رخ میدهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است. | ||
== '''انواع مهاجرت''' == | |||
در چارچوب مطالعات جابهجایی انسانی و با توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی این پدیده، میتوان گونههای مختلف حرکت جمعیت را بر اساس مقیاس جغرافیایی و ماهیت کنش افراد بازشناسی نمود. این تقسیمبندی بر درک چرایی حرکت و همچنین پیامدهای آن در بافت مقصد تأکید دارد. | در چارچوب مطالعات جابهجایی انسانی و با توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی این پدیده، میتوان گونههای مختلف حرکت جمعیت را بر اساس مقیاس جغرافیایی و ماهیت کنش افراد بازشناسی نمود. این تقسیمبندی بر درک چرایی حرکت و همچنین پیامدهای آن در بافت مقصد تأکید دارد. | ||
=== '''مهاجرت''' بینالمللی === | |||
این نوع جابهجایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند بهطور عموم تحت تأثیر شکافهای ساختاری گستردهتر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونهی عینی آن را میتوان در حرکت جمعیتهایی از کشورهایی مانند سوریه و اکراین به سوی کشورهای غربی مشاهده کرد، که در بستری از نابرابریهای اقتصادی، بیثباتیهای سیاسی یا درگیریهای اجتماعی رخ میدهد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2019603/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وبسایت '''دیپلماسی ایرانی'''.]</ref> | این نوع جابهجایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند بهطور عموم تحت تأثیر شکافهای ساختاری گستردهتر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونهی عینی آن را میتوان در حرکت جمعیتهایی از کشورهایی مانند سوریه و اکراین به سوی کشورهای غربی مشاهده کرد، که در بستری از نابرابریهای اقتصادی، بیثباتیهای سیاسی یا درگیریهای اجتماعی رخ میدهد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2019603/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وبسایت '''دیپلماسی ایرانی'''.]</ref> | ||
=== '''مهاجرت''' داوطلبانه === | |||
این شکل از حرکت، عمدتاً برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیتهای بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. در این حالت، اگرچه کشور مبدأ ممکن است با محدودیتهایی روبهرو باشد، اما عامل اصلی، جاذبههای است که در مقصد وجود دارد. حرکت اروپاییان به قارههای جدید در سدههای گذشته یا جابهجایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دورهای خاص، نمونههایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامهریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال میکنند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | این شکل از حرکت، عمدتاً برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیتهای بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. در این حالت، اگرچه کشور مبدأ ممکن است با محدودیتهایی روبهرو باشد، اما عامل اصلی، جاذبههای است که در مقصد وجود دارد. حرکت اروپاییان به قارههای جدید در سدههای گذشته یا جابهجایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دورهای خاص، نمونههایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامهریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال میکنند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
=== '''مهاجرت''' ناگزیر (پناهندگی) === | |||
این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجهی فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعههای قویای چون جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه و کاشانه میکند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانیها در دورههای مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابجایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آیندهای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجهی فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعههای قویای چون جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه و کاشانه میکند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانیها در دورههای مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابجایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آیندهای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
=== '''مهاجرت د'''رونمرزی === | |||
این نوع حرکت، در محدودهی قلمرو سیاسی یک کشور رخ میدهد و اغلب بازتابی از نابرابریهای منطقای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجاییها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر میگذارند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | این نوع حرکت، در محدودهی قلمرو سیاسی یک کشور رخ میدهد و اغلب بازتابی از نابرابریهای منطقای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجاییها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر میگذارند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
=== مهاجرت روزمره === | |||
این شکل، نشاندهندهی پیوند عملکردی عمیق بین هستهی مرکزی شهرها و سکونتگاههای پیرامونی آنهاست. حرکت روزانهی جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصتهای شغلی و خدمات، الگویی از زندگی مدرن است که بر سازمان زمان و فضای زندگی افراد و خانوادهها تأثیر میگذارد و شبکههای اجتماعی و فرهنگی خاص خود را پدید میآورد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | این شکل، نشاندهندهی پیوند عملکردی عمیق بین هستهی مرکزی شهرها و سکونتگاههای پیرامونی آنهاست. حرکت روزانهی جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصتهای شغلی و خدمات، الگویی از زندگی مدرن است که بر سازمان زمان و فضای زندگی افراد و خانوادهها تأثیر میگذارد و شبکههای اجتماعی و فرهنگی خاص خود را پدید میآورد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref> | ||
=== مهاجرت دورهای === | |||
این نوع حرکت، اغلب با ریتمهای تولیدی و طبیعی هماهنگ است. مانند کوچ عشایر که مبتنی بر چرخههای سنتی و دانش بومشناختی است، یا حرکت کارگران به مناطق کشاورزی در فصل برداشت. این جابهجاییها نه تنها یک استراتژی معیشتی، بلکه حامل الگوهای فرهنگی، روابط اجتماعی و هویتهای جمعی خاصی است که در حرکت مبادله و بازتولید میشوند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1015879/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%DA%86-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا.]</ref> | این نوع حرکت، اغلب با ریتمهای تولیدی و طبیعی هماهنگ است. مانند کوچ عشایر که مبتنی بر چرخههای سنتی و دانش بومشناختی است، یا حرکت کارگران به مناطق کشاورزی در فصل برداشت. این جابهجاییها نه تنها یک استراتژی معیشتی، بلکه حامل الگوهای فرهنگی، روابط اجتماعی و هویتهای جمعی خاصی است که در حرکت مبادله و بازتولید میشوند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1015879/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%DA%86-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
== مهاجرت از منظر جامعهشناسان == | |||
در بررسی پدیدهی مهاجرت بهعنوان یک روند مهم اجتماعی، چارچوبهای نظری گوناگونی شکل گرفتهاند که هر کدام بخشی از این پدیدهی پیچیده را روشن میسازند. کارکرد اصلی این چارچوبها، سازماندهی و طبقهبندی رخدادها در یک منظومۀ فکری منسجم، تبیین علل گذشته و پیشبینی احتمالی روندهای آینده و ایجاد حسی از درک برای چرایی وقوع این پدیدهها است. بهدلیل ماهیت بینرشتهای مهاجرت، دیدگاههای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مختلفی به آن پرداختهاند و هر کدام بر جنبهای خاص تأکید دارند.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref> | |||
=== '''علل مهاجرت''' === | === '''علل مهاجرت''' === | ||
علت مهاجرت برای افراد با ویژگیهای مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهمترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است. در علتیابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوهدادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت. | علت مهاجرت برای افراد با ویژگیهای مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهمترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است.<ref>[https://morr.gov.af/sites/default/files/2021-02/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D8%9B %D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84 %D9%88 %D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9 %D8%A2%D9%86.pdf میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، وبسایت وزارت مهاجرین و عودتکنندگان.]</ref> در علتیابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوهدادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.</ref> | ||
=== '''پیامدهای مهاجرت''' === | === '''پیامدهای مهاجرت''' === | ||
| خط ۳۷: | خط ۴۰: | ||
مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کمشدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی بهعلت کمشدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز میکند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماریهای مهاجران. | مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کمشدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی بهعلت کمشدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز میکند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماریهای مهاجران. | ||
== | === مدلهای ادغام و سازگاری === | ||
مهاجرت | از منظر برخی تحلیلهای اقتصادی، مهاجرت انتخابی فردی برای دستیابی به درآمد بیشتر و بهبود شرایط مادی در نظر گرفته میشود، که بهطور عمده ناشی از اختلاف دستمزد و فرصتهای شغلی بین مناطق مختلف است. در مقابل، برخی دیگر از تحلیلهای اقتصادی، تصمیم مهاجرت را نه تنها یک انتخاب فردی، بلکه راهبردی خانوادگی برای کاهش خطرات اقتصادی و تنوع بخشیدن به منابع درآمد میدانند. در سطحی کلانتر، نگاههای ساختاری، مهاجرت را پیامد ضروری و طبیعی عملکرد نظام اقتصادی جهانی، تقسیم کار بین مناطق پیشرفته و کمتر توسعهیافته، و گسترش ارتباطات در دنیای امروز میدانند. این نگاه معتقد است تا زمانی که شکاف توسعه بین مناطق جهان وجود دارد، جریانهای مهاجرتی نیز ادامه خواهد داشت.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref> | ||
با این حال، در کنار بررسی علل و عوامل خروج افراد از مبدأ، مطالعۀ وضعیت و تجربۀ زندگی آنان در مقصد نیز از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این بعد از موضوع بر فرآیندهای تعامل، سازگاری و نحوهی زندگی تازهواردان در بافت اجتماعی جدید متمرکز است.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref> | |||
برای توصیف این فرآیند تعامل، الگوهای کلانی مطرح شدهاند. اولین الگو، همانندسازی است، که در آن انتظار میرود تازهواردان ویژگیهای متمایز فرهنگی، زبانی و هویتی خود را کنار گذاشته و بهطور کامل در الگوها و هنجارهای جامعهی غالب حل شوند. دومین الگو، آمیزش یا کورۀ ذوب است، که در آن نه فرهنگ مهاجران نادیده گرفته میشود و نه فرهنگ میزبان بهطور انحصاری حاکم است، بلکه تعامل بین آنها منجر به شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه و پویایی میشود. سومین الگو، کثرتگرایی یا چندفرهنگی است، که در آن بر حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر، با به رسمیت شناختهشدن حقوق برابر و مشارکت عادلانه در عرصهی اجتماعی تأکید میشود. تجربهی جوامع مهاجرپذیر نشان میدهد که هیچیک از این الگوها به صورت خالص تحقق نمییابد و همواره کشمکشی بین گرایش به یکسانی و حفظ تنوع وجود دارد.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref> | |||
=== فرهنگپذیری مهاجران === | |||
در سطح خُردتر، فرآیند سازگاری افراد با محیط جدید، که میتوان آن را نوعی یادگیری اجتماعی دوباره دانست، موضوع مطالعه است. افراد در مواجهه با جامعۀ جدید، راهبردهای مختلفی را در پیش میگیرند. برخی تلاش میکنند پیوند خود را با فرهنگ و هویت پیشین حفظ کرده و همزمان با جامعهی جدید نیز ارتباط فعالانه برقرار کنند (راهبرد تلفیق). برخی تنها به جذب کامل در فرهنگ میزبان گرایش پیدا میکنند (همانندسازی). گروهی دیگر ترجیح میدهند در انزوا نسبی و با حفظ هویت خود به سر برند (جدایی). و دستهای نیز ممکن است احساس کنند به هیچ یک از دو جامعه تعلق ندارند و در حاشیه بمانند (حاشیهنشینی). موفقیت در این فرآیند پیچیده، به عواملی مانند ویژگیهای شخصیتی، سطح حمایتهای اجتماعی، نگرش و سیاستهای جامعهی میزبان، و نیز زمینههای اقتصادی و موقعیت ساختاری فرد بستگی دارد. | |||
برخی از نظریهپردازان فرآیند سازگاری را خطی و ثابت نمیدانند بلکه از دید آنها سازگاری تحت تأثیر شدید فرصتها و محدودیتهای عینی قرار میگیرد. برای مثال، دسترسی نابرابر به آموزش، اشتغال مناسب و موقعیتهای اجتماعی، میتواند مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم بزند. برخی از این مسیرها به تحرک صعودی و ادغام موفق منجر میشوند، در حالی که برخی دیگر به دلیل مواجهه با تبعیض، مشاغل کمدستمزد و محرومیت از شبکههای حمایتی، ممکن است به حاشیهرانی یا حتی گرایش به رفتارهای انحرافی بینجامد. نظریهای مانند همانندسازی قطاعی تأکید میکند که پیامد مهاجرت برای نسل دوم، لزوماً یکسان نیست و به سرمایههای اولیهای مانند تحصیلات خانواده، شبکههای اجتماعی قومی و نحوهی پذیرش جامعهی میزبان بستگی دارد. این نظریه نشان میدهد چگونه برخی ممکن است مسیر پیشرفت سریع را طی کنند، حال آنکه برخی دیگر، با وجود پذیرش ظاهری فرهنگ میزبان، بهدلیل فقدان فرصتهای ساختاری، در موقعیتهای فرودست باقی بمانند.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref> | |||
== مهاجرت بینالمللی ایرانیان در دوران معاصر == | == مهاجرت بینالمللی ایرانیان در دوران معاصر == | ||
| خط ۴۶: | خط ۵۶: | ||
=== برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === | === برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === | ||
سالنامه مهاجرتی ایران در | سالنامه مهاجرتی ایران در ۱۴۰۰ش جمعیت مهاجران ایرانی در جهان را بر پایه آخرین آمار معتبر بینالمللی ( ۲۰۲۰م) حدود ۱.۸ میلیون نفر اعلام کرده است. برآورد دبیرخانۀ شورای عالی ایرانیان از این جمعیت، عدد ۴.۰۴ میلیون نفر است که بهدلیل چالشهای راستیآزمایی بر مبنای منابع بینالمللی، تفاوت فاحشی دارد. بر اساس تحلیل این سالنامه، جمعیت مهاجران ایرانی از ۸۲۰ هزار نفر در سال ۱۹۹۰ میلادی به رقم مذکور در سال ۲۰۲۰ رسیده که بیانگر رشد ۲.۲ برابری در طول سه دهه است.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
=== ویژگیهای جمعیتی و تحصیلی مهاجران === | === ویژگیهای جمعیتی و تحصیلی مهاجران === | ||
| خط ۵۳: | خط ۶۳: | ||
=== مقاصد اصلی === | === مقاصد اصلی === | ||
* ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در | * ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونهای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹ درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزههای مدیریتی، کسبوکار و هنر فعالیت میکنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است. | ||
* کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال | * کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است. | ||
* اروپا:قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر | * اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است. | ||
* ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۰ در رتبه اول قرار گرفتند. | * ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۰ در رتبه اول قرار گرفتند. | ||
* سایر مقاصد: در قاره آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | * سایر مقاصد: در قاره آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۱۵: | ||
=== مهاجرت از شهر به روستا === | === مهاجرت از شهر به روستا === | ||
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا سال ۱۳۹۸ روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.</ref> | مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا سال ۱۳۹۸ روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
