بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
'''{{درشت|دعا؛}}''' نیایش با خدا و درخواست از او همراه با فروتنی. | '''{{درشت|دعا؛}}''' نیایش با خدا و درخواست از او همراه با فروتنی. | ||
دعا، از مفاهیم قدسی پرکاربرد در سبک زندگی | دعا، از مفاهیم قدسی پرکاربرد در سبک زندگی اسلامیایرانی و دارای آدابورسوم ویژه و جلوههای عینی است. به باور صاحبنظران دعا ماهیت روابط انسان را با خدا و دیگران، سامان میدهد و به آن معنی میبخشد. امروزه در سبک زندگی اسلامیایرانی، برخی دعاها مانند [[دعای کمیل]]، [[دعای توسل]]، [[دعای ندبه]] و [[دعای عرفه]] بهصورت فردی و دستجمعی خوانده میشود و در تعالی اجتماعی ایرانیان، اثرگذار است. | ||
== واژهشناسی دعا == | == واژهشناسی دعا == | ||
«دعا» در لغت، هم به معنای خواندن و درخواست کردن از دیگری به کار رفته است<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، 1416ق، ج1، ص761-764.</ref> و هم از ریشهٔ «دعو» مشتق شده که به معنای متمایل کردن چیزی به سمت خویشتن بهوسیلهٔ صدا و بیان میباشد.<ref>ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ج۲، 1404ق، ص۳۵۸.</ref> همچنین واژهٔ «نیایش» در [[زبان فارسی]]، در معنای لغوی خود بر دعا، ستایش و آفرین دلالت دارد<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/نیایش دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه نیایش]؛ [https://www.vajehyab.com/?q=نیایش&f=moein معین، فرهنگ معین، ذیل واژه نیایش].</ref> و در [[زبان عربی]] مترادف با واژهٔ «دعا» محسوب میشود. | |||
در کاربرد اصطلاحی، دعا به درخواست فروتنانهٔ یک مقام فروتر از مقام برتر اطلاق میشود و بهطور ویژه، به سخنگفتن با خداوند همراه با اعلام نیازمندی به او اشاره دارد.<ref>مهدویراد و حسنی، «مولفههای حقیقت دعا از نظر شیعه و کاتولیک؛ وجوه شباهت و افتراق»، 1398ش، ص9.</ref> در تعریفی جامعتر، نیایش یا دعا عبارت است از درخواستی که با خضوع، تضرع و خاکساری بنده در برابر پروردگار خویش همراه باشد.<ref>حلی، عدة الداعی، 1407ق، ص۹؛ نجفی جواهری، جواهر الکلام، ج7، 1362ش، ص۲۰۰.</ref> | |||
== پیشینه دعا == | == پیشینه دعا == | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۶: | ||
* دعای ربانی مسیحیان که در همهٔ مذاهب [[مسیحیت]] مشهور و مورد استفاده است.<ref>توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ جهان، 1381ش، ص156.</ref> | * دعای ربانی مسیحیان که در همهٔ مذاهب [[مسیحیت]] مشهور و مورد استفاده است.<ref>توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ جهان، 1381ش، ص156.</ref> | ||
* شِماع یهودیان که فرازی از تورات در آن خوانده میشود؛ در این بخش از تورات، آموزه توحید، پاداش و مجازات الهی و توجه به احکام خداوند مورد تأکید قرار گرفته است.<ref>«نماز در یهود»، در سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1391ش.</ref> | * شِماع یهودیان که فرازی از تورات در آن خوانده میشود؛ در این بخش از تورات، آموزه توحید، پاداش و مجازات الهی و توجه به احکام خداوند مورد تأکید قرار گرفته است.<ref>«نماز در یهود»، در سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1391ش.</ref> | ||
* در آیین | * در آیین [[زرتشت|زردشت]]، نیایشهای بسیاری هست که با [[آداب]] خاص خوانده میشود، مانند نیایش «تندرستی»، نیایش «سروش یشت» و نیایش «سروش هادخت یشت».<ref>«سروش یشت»، در وبسایت تاریخ پارسی؛ «نماز و نیایش در آئین زرتشتی»، در وبسایت اَمُرداد: تارنمای خبری زرتشتیان.</ref> | ||
* در مذهب [[شیعه]] نیز دعاهای زیادی وارد شده که برخی از آنها به این قرار است: [[دعا کمیل|کمیل]]، سمات، مجیر، [[دعا عرفه|عرفه]]، [[دعا ندبه|ندبه]]، ابوحمزه ثمالی، [[دعای جوشن کبیر|جوشن کبیر]] و توسل. هرچند مفهوم این دعاها فراگیر است و به زمان خاصی اختصاص ندارد، اما خواندن هرکدامشان در روز یا شب یا ماه خاصی سفارش شده است.<ref>[https://www.faraketab.ir/blog/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81/ خوش انگشت، «انواع دعاهای معروف»، وبسایت فراکتاب.]</ref> | * در مذهب [[شیعه]] نیز دعاهای زیادی وارد شده که برخی از آنها به این قرار است: [[دعا کمیل|کمیل]]، سمات، مجیر، [[دعا عرفه|عرفه]]، [[دعا ندبه|ندبه]]، ابوحمزه ثمالی، [[دعای جوشن کبیر|جوشن کبیر]] و توسل. هرچند مفهوم این دعاها فراگیر است و به زمان خاصی اختصاص ندارد، اما خواندن هرکدامشان در روز یا شب یا ماه خاصی سفارش شده است.<ref>[https://www.faraketab.ir/blog/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81/ خوش انگشت، «انواع دعاهای معروف»، وبسایت فراکتاب.]</ref> | ||
== انواع دعا == | == انواع دعا == | ||
دعا در فرهنگ مسلمانان به انواع مختلف تقسیم میشود؛ مانند دعاهای ماثور (منقول از پیامبر یا ائمه) و غیر ماثور، قرآنی و غیر قرآنی،<ref>ابنطاووس، اقبال الاعمال، 1409ق، ص32.</ref> دعا هنگام [[عبادت]] (مثل قنوت در [[نماز]]) و غیر عبادت، دعای انفرادی و جمعی، دعای مربوط به زمان، مکان یا گرفتاری و کارهای خاص مانند دعای سفر، گشایش رزق، درمان بیماری و شروع کار و دعاهای عام.<ref>صدری، «تحلیل و تبیین مفهوم و قلمرو دعا»، 1389ش، ص84.</ref> | دعا در [[فرهنگ]] مسلمانان به انواع مختلف تقسیم میشود؛ مانند دعاهای ماثور (منقول از پیامبر یا ائمه) و غیر ماثور، قرآنی و غیر قرآنی،<ref>ابنطاووس، اقبال الاعمال، 1409ق، ص32.</ref> دعا هنگام [[عبادت]] (مثل قنوت در [[نماز]]) و غیر عبادت، دعای انفرادی و جمعی، دعای مربوط به زمان، مکان یا گرفتاری و کارهای خاص مانند دعای سفر، گشایش رزق، درمان بیماری و شروع کار و دعاهای عام.<ref>صدری، «تحلیل و تبیین مفهوم و قلمرو دعا»، 1389ش، ص84.</ref> | ||
روانشناسان [[دین]]،<ref>اسپیلکا و همکاران، روانشناسی دین: بر اساس رویکرد تجربی، 1397ش، ص۶۷۵.</ref> نیایش را به چهار تا نُه گونه تقسیم کردهاند. مشخّصترین نوع نیایشها عبارت است از: حاجتمندانه، آیینگرایانه، مراقبهای، اعترافی، شکرگزارانه، شفاعتخواهانه، اصلاح نفس و عادتی. مردم در نیایشهای خود گزینشگرند و در شرایط مختلف ممکن است از انواع نیایشها یا همزمان از چند نوع آن استفاده کنند. برای مثال، بیمارانی که پس از تشخیص ابتدایی [[سرطان]]، زنده میمانند، بر نیایش شکرگزارانه تأکید میکنند. نیایشهای حاجتمندانه | روانشناسان [[دین]]،<ref>اسپیلکا و همکاران، روانشناسی دین: بر اساس رویکرد تجربی، 1397ش، ص۶۷۵.</ref> نیایش را به چهار تا نُه گونه تقسیم کردهاند. مشخّصترین نوع نیایشها عبارت است از: حاجتمندانه، آیینگرایانه، مراقبهای، اعترافی، شکرگزارانه، شفاعتخواهانه، اصلاح نفس و عادتی. مردم در نیایشهای خود گزینشگرند و در شرایط مختلف ممکن است از انواع نیایشها یا همزمان از چند نوع آن استفاده کنند. برای مثال، بیمارانی که پس از تشخیص ابتدایی [[سرطان]]، زنده میمانند، بر نیایش شکرگزارانه تأکید میکنند. نیایشهای حاجتمندانه بهمثابه قدیمیترین و رایجترین نیایشها، برای مواجهه با ناکامی و خطر بهکار میروند، حال آنکه نیایشهای متفکّرانه با هدف برقراری ارتباط عمیق با خداوند صورت میگیرند و به ظاهر به انسجام درونی نیایشگر کمک میکنند. نیایشهای مراقبهای به ارتباط انسان با خدا توجّه دارند و در ظاهر از [[خشم]] و [[اضطراب]] میکاهند و بر آسودگی خاطر و آرامش درون میافزایند.<ref>اسپیلکا و همکاران، روانشناسی دین: بر اساس رویکرد تجربی، 1397ش، ص 676-677.</ref> | ||
== اهمیت و جایگاه دعا == | == اهمیت و جایگاه دعا == | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۹: | ||
== جلوههای اجتماعی دعا == | == جلوههای اجتماعی دعا == | ||
[[پرونده:دعا (2).jpg|جایگزین=دعای کمیل در حرم حضرت ابوالفضل العباس (علیه السلام)|بندانگشتی|مراسم دعای کمیل در حرم حضرت ابوالفضل العباس (علیه السلام) در شب جمعه، ۲۰۲۴م]] | [[پرونده:دعا (2).jpg|جایگزین=دعای کمیل در حرم حضرت ابوالفضل العباس (علیه السلام)|بندانگشتی|مراسم دعای کمیل در حرم حضرت ابوالفضل العباس (علیه السلام) در شب جمعه، ۲۰۲۴م]] | ||
در حالحاضر جلوههای اجتماعی دعا در مراسمهای مذهبی و آیینهای ملی اسلامی- | در حالحاضر جلوههای اجتماعی دعا در مراسمهای مذهبی و آیینهای ملی اسلامی- شیعی و مخصوصاً ایرانیان حضور فراگیر و اثرگذار دارد، مانند برگزاری دعای دستجمعی در ایام مشخص، مثل خواندن دعای توسل در شبهای چهارشنبه؛ دعای کمیل در شبهای جمعه؛ دعای ندبه در صبحهای [[جمعه]] در مکانهای مذهبی؛ دعای عرفه در ایام [[حج]]؛ دعای سلامتی و فرج امام زمان در مراسمهای مختلف مذهبی؛ دعای سفره بعد از صرف غذا؛ دعا بعد از سخنرانیها؛ دعا برای خوشبختی و کامیابی هنگام بردن عروس به [[خانه]] [[بخت]] یا انتصاب افراد در مقام و موقعیت؛ دعای سفر و برخی دعاهای دستجمعی برای حل مشکلات.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/مراسم-دعای-دست-جمعی-در-زمان-ائمه-علیهمالسلام «مراسم دعای دستجمعی در زمان ائمه»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref> همچنین دعای تحویل سال از جلوههای اجتماعی دعا میان آیینهای ملی ایرانیان است.<ref>«شرح دعای تحویل سال»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.</ref> در برخی مناطق ایران رسم بر این است که بزرگ خاندان یا [[امام جماعت]]، دعای تحویل سال را قرائت میکند و دیگران همراه او دعا را زمزمه میکنند.<ref>کریمیان سردشتی، «دعای تحویل سال»، 1379ش، ص39.</ref> امروزه خواندن این دعا به یک آیین تبدیل شده و از رسانههای رسمی ایران نیز پخش میشود.<ref>سپنتا، «نگاهی به پیشینهٔ نیایش گردش سال»، 1388ش، ص11.</ref> | ||
== ابعاد دعا == | == ابعاد دعا == | ||
دعا در ادیان مختلف تجلی دو بعد نیاز و عشق انسان است، اما در سبک زندگی اسلامی- ایرانی، دعا سه بعد دارد: بعد نیازمندی به خداوند؛ بعد [[احساس]] عاشقانه و عارفانه برای رهایی از زندان نفس و بعد آموزش اعتقادی. به نظر محققان، این بعد سوم دعا، نوعی آگاهی نسبت به جهان و عرصهٔ نیازهای انسانی بوده و نماد جهاد و مبارزهٔ اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در یک وضعیت نابهنجار اجتماعی محسوب شود. این بعد دعا در فرهنگ شیعی، در | دعا در ادیان مختلف تجلی دو بعد نیاز و عشق انسان است، اما در سبک زندگی اسلامی- ایرانی، دعا سه بعد دارد: بعد نیازمندی به خداوند؛ بعد [[احساس]] عاشقانه و عارفانه برای رهایی از زندان نفس و بعد آموزش اعتقادی. به نظر محققان، این بعد سوم دعا، نوعی آگاهی نسبت به جهان و عرصهٔ نیازهای انسانی بوده و نماد جهاد و مبارزهٔ اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در یک وضعیت نابهنجار اجتماعی محسوب شود. این بعد دعا در فرهنگ شیعی، در [[صحیفهٔ سجادیه]] تجلی کرده است که مجموعهای از دعاهای [[امام علی بن الحسین|امام چهارم شیعیان]] در آن گردآوری شده است.<ref>نجاتی حسینی، «دعا: یک کنش اجتماعی دینی مؤثر، مستمر، فراگیر (تحلیل ادبیات دعا پژوهی)»، 1392ش، ص43.</ref> | ||
هدف از نیایش، جستن ارتباط با موجودیتی است که | هدف از نیایش، جستن ارتباط با موجودیتی است که فرد نیایشگر او را بهعنوان آفریدگار خود یا موجودی روحانی میداند. معمولاً فرد نیایشگر در دعاهای خود خواستهای از مخاطب نیایش طلب یا از او سپاسگزاری میکند. نیایشگران از سر نیازمندی با خدای خود راز و نیاز میکنند. نیاز آنها ممکن است متعالی، روانی یا برآمده از مشکلات شخصی باشد. نیایشگران با خداوند متعال در قالب گفتوگویی یکسویه یا دوسویه ارتباط برقرار میکنند. نتیجهٔ نیایش، در هر زمان (گاه و بیگاه)، مکان (خانه یا [[مسجد]] یا غیر آن) و به هر شیوه (تنها یا با دیگران، با صدای آهسته یا بلند) که باشد، مایهٔ آرامش است.<ref>خطیب، مهارتهای زندگی، 1396ش، ص325.</ref> | ||
== دعا برای دیگران == | == دعا برای دیگران == | ||
| خط ۳۹: | خط ۴۱: | ||
== درخواست دعا از دیگران (التماس دعا) == | == درخواست دعا از دیگران (التماس دعا) == | ||
{{اصلی|التماس دعا}} | {{اصلی|التماس دعا}} | ||
درخواست دعای خیر از دیگران در فرهنگ ایرانیان، تبدیل به یک رویهٔ عمومی در زندگی روزمره شده و اصطلاح «[[التماس دعا]]» هنگام ملاقاتهای صمیمانه، هنگام خداحافظی و بهویژه از کسی که به مکانهای زیارتی میرود یا عبادت و کار خیری انجام میدهد، رواج گسترده دارد.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1390ش، ج1، ص528 -529.</ref> | درخواست دعای خیر از دیگران در فرهنگ ایرانیان، تبدیل به یک رویهٔ عمومی در زندگی روزمره شده و اصطلاح «[[التماس دعا]]» هنگام ملاقاتهای صمیمانه، هنگام خداحافظی و بهویژه از کسی که به مکانهای زیارتی میرود یا عبادت و کار خیری انجام میدهد، رواج گسترده دارد.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1390ش، ج1، ص528 -529.</ref> روایات اسلامی به التماس دعای عیادتکننده از مریض سفارش کردهاند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، 1362ش، ج4، ص5.</ref> همچنین سفارش شده است که هنگام کمک به فقیر، از او درخواست دعای خیر شود؛ زیرا دعای فقیر در حق کسی که به او کمک کرده، قبول میشود.<ref>حر عاملی، هدایة الامة، 1412ق، ج4، ص123.</ref> تقویت ارزشهای نیکو، همدلی و همگرایی، از کارکردهای اجتماعی التماس دعا است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97978/بررسي-كاركردهاي-اجتماعي-درخواست-دعا-از-ديگران «بررسی کارکردهای اجتماعی درخواست دعا از دیگران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
== آداب دعا == | == آداب دعا == | ||
| خط ۴۶: | خط ۴۸: | ||
# مؤثر دیدن خداوند در دعا و مستقل نپنداشتن اسباب در تاثیر؛<ref>جوادی آملی، حکمت عبادات، 1379ش، 230-231.</ref> | # مؤثر دیدن خداوند در دعا و مستقل نپنداشتن اسباب در تاثیر؛<ref>جوادی آملی، حکمت عبادات، 1379ش، 230-231.</ref> | ||
# آغازکردن دعا با حمد و ثنای الهی؛<ref>ابنطاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، 1406ق، ص35.</ref> | # آغازکردن دعا با حمد و ثنای الهی؛<ref>ابنطاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، 1406ق، ص35.</ref> | ||
# صلوات بر پیامبر و [[اهلبیت|آل پیامبر]] در آغاز دعا و پس از دعا؛<ref>ملکی تبریزی، المراقبات، 1416ق، ص195.</ref> | # [[صلوات]] بر پیامبر و [[اهلبیت|آل پیامبر]] در آغاز دعا و پس از دعا؛<ref>ملکی تبریزی، المراقبات، 1416ق، ص195.</ref> | ||
# قادر دانستن خداوند بر هر چیزی و عالم شمردن او به حال خود؛<ref>ابنطاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، 1406ق، ص31.</ref> | # قادر دانستن خداوند بر هر چیزی و عالم شمردن او به حال خود؛<ref>ابنطاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، 1406ق، ص31.</ref> | ||
# دعا در زمانهای خاص مانند روز | # دعا در زمانهای خاص مانند [[روز عرفه]]، [[رمضان|ماه رمضان]]، روز [[جمعه]]، وقت سحر، هنگام نزول باران و هنگام اقامهٔ [[نماز]] واجب؛ | ||
# رو به قبلهبودن هنگام دعا؛<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، 1417ق، ج2، ص285ـ 288.</ref> | # رو به قبلهبودن هنگام دعا؛<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، 1417ق، ج2، ص285ـ 288.</ref> | ||
# پیداکردن حال تضرع و خشوع هنگام دعا؛<ref>نراقی، معراج السعاده، 1378ش، ص842.</ref> | # پیداکردن حال تضرع و خشوع هنگام دعا؛<ref>نراقی، معراج السعاده، 1378ش، ص842.</ref> | ||
| خط ۵۸: | خط ۶۰: | ||
== موانع قبولی دعا == | == موانع قبولی دعا == | ||
در آموزههای دینی دعاکردن بدون حضور قلب؛ توجه و [[امید]] به اسباب مادی به جای خداوند؛<ref>[https://www.islamquest.net/fa/phrases/fa-375 «دعا، دعوت»، وبسایت اسلام کوئیست.]</ref> نبود مصلحت در استجابت؛ ارتکاب گناهانی مثل زنا، ظلم، عاق والدین، شرابخواری و قطع رحم؛ وفانکردن به پیمان و سبک شمردن نماز از موانع قبول دعا محسوب | در آموزههای دینی دعاکردن بدون حضور قلب؛ توجه و [[امید]] به اسباب مادی به جای خداوند؛<ref>[https://www.islamquest.net/fa/phrases/fa-375 «دعا، دعوت»، وبسایت اسلام کوئیست.]</ref> نبود مصلحت در استجابت؛ ارتکاب گناهانی مثل زنا، ظلم، عاق والدین، شرابخواری و قطع رحم؛ وفانکردن به پیمان و سبک شمردن نماز از موانع قبول دعا محسوب شده است.<ref>«موانع اجابت دعا»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.</ref> | ||
== کارکردهای دعا == | == کارکردهای دعا == | ||
| خط ۶۸: | خط ۷۰: | ||
== دعانویسی == | == دعانویسی == | ||
دعانویسی، بهمنظور پیشگیری از مشکلات، علاج رویدادهای نامطلوب یا دستیابی به امور مطلوب این جهانی انجام میشود. برخی از دعانویسی برای دورکردن جنیان و دفع عوارض ناشی از تأثیر آنها نیز استفاده میکنند.<ref>موسیپور، «دعانویسی»، 1391ش، ج17، ص781-783.</ref> دعانویسی با روشهای معمول دعاکردن که بهطور عادی در زندگی افراد دیندار جریان دارد، متفاوت دانسته شده است.<ref>جواهری، «مطالعه جامعهشناختی پدیده دعانویسی در ایران»، ص66.</ref> به نظر کارشناسان امروزه روش رایج دعانویسی در جامعهٔ ایران پیوند محکمی با «[[ | دعانویسی، بهمنظور پیشگیری از مشکلات، علاج رویدادهای نامطلوب یا دستیابی به امور مطلوب این جهانی انجام میشود. برخی از دعانویسی برای دورکردن جنیان و دفع عوارض ناشی از تأثیر آنها نیز استفاده میکنند.<ref>موسیپور، «دعانویسی»، 1391ش، ج17، ص781-783.</ref> دعانویسی با روشهای معمول دعاکردن که بهطور عادی در زندگی افراد دیندار جریان دارد، متفاوت دانسته شده است.<ref>جواهری، «مطالعه جامعهشناختی پدیده دعانویسی در ایران»، ص66.</ref> به نظر کارشناسان امروزه روش رایج دعانویسی در جامعهٔ ایران پیوند محکمی با «[[خرافهگرایی|خرافه]]» پیدا کرده و مبنای دینی ندارد؛<ref>[https://www.magiran.com/article/2085769 «تفرشی، «نگاهی به پدیده دعا نویسی در جامعه و معضلات ناشی از آن»، روزنامه رسالت.]</ref> زیرا عدهای افراد سودجو با استناد به برخی گزارههای دینی و سوءاستفاده از سادگی و اضطرار مردم گرفتار، خود را منشأ تأثیر معرفی میکنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/12/06/1948597/آیا-دعانویسی-در-احکام-اسلامی-جایگاهی-دارد-از-چشمه-زلال-دین-تا-مرداب-دعانویسان «آیا دعانویسی در احکام اسلامی جایگاهی دارد؟/ از چشمه زلال دین تا مرداب دعانویسان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
