بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>امام جواد علیهالسلام؛</big>''' محمد بنعلی بنموسی | '''<big>امام جواد علیهالسلام؛</big>''' محمد بنعلی بنموسی و امام نهم شیعیان اثنیعشری. | ||
محمد بنعلی بنموسی | محمد بنعلی بنموسی(۱۹۵–۲۲۰ قمری)، امام نهم شیعیان است. القاب وی جواد و تقی و کنیه معروف ایشان اباجعفر ثانی است. امام در سن هفت سالگی عهدهدار مقام امامت شد و آغاز امامت در خردسالی، علاوه بر ایجاد شبهه در بین شیعیان، موجی از تردید و پرسش را در میان برخی از معاصران برانگیخت. در بستر آن عصر، جریانهای فکری در دو گروه عمده جریانهای اسلامی و غیراسلامی دستهبندی میشد. در چنین فضایی، رویکرد امام در موقعیتهایی نظیر مناظرهها و مواجهه با خلفا مأمون و معتصم عباسی و جریانهای فکری مبتنی بر مؤلفههایی همانند نداشتن تنش در مناسبات سیاسی، حُسن خُلق، تصحیح باورهای کلامی توأم با احترام، تمسک به قرآن و سنت و برائت از افراطگرایی اسلامی بوده است. امام بهعلت سعایت معتصم عباسی و به دست همسرش امفضل به شهادت رسید. آرامگاه ایشان در کنار جدّ بزرگوارشان، امام موسی بنجعفر، در قبرستان قریش واقع در کاظمین قرار دارد. | ||
== '''زندگینامه''' == | == '''زندگینامه''' == | ||
امام جواد | امام جواد در سال ۱۹۵هجری و در شهر مدینه به دنیا آمد.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> درباره زندگی امام جواد با توجه به محدودیتهای سیاسی حکومت عباسی، تقیه و شیوه های پنهانی مبارزه و عمر کوتاه امام اطلاعات چندانی در منابع تاریخی نیامده است<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶-۴۷۷.</ref> و درباره روز و ماه ولادت ایشان اختلاف است.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> ولادت ایشان بنابر قول مشهور در ۱۰ رجب<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵-۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آلالرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> و بنابر نقل بیشتر منابع در ۱۹ رمضان<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۷۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲؛ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> ذکر شده است. نام پدرش علی بنموسی ملقب به امام رضا بود.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> مادرش سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه و مملکت حبشه در آفریقا<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> و از کنیزان امام رضا بود<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> که در منابع با نامهای گوناگون از جمله دُرّه، ریحانه، مرّیسه از او یاد شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامید که هرکدام از این نامها سبب و مصلحتی دارد.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> نسب مادر امام جواد را به خاندان ماریه قبطیه، همسر رسول خدا، نسبت دادهاند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> | ||
== '''نسب، کنیه و القاب''' == | == '''نسب، کنیه و القاب''' == | ||
امام جواد | امام جواد از نوادگان رسول خدا، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنیهاشم، یکی از طایفههای قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیههای آن امام نیز ابوعبدالله<ref>ابنجوزی، تذکره الخواص، ، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref>، ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد(ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابنطولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده میشود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد میکنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> | ||
مشهورترین القاب آن امام، جواد، تقی و ابنالرضا است<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته میشوند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳-۱۰۲.</ref> | مشهورترین القاب آن امام، جواد، تقی و ابنالرضا است<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته میشوند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳-۱۰۲.</ref> | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
== '''همسر و فرزندان''' == | == '''همسر و فرزندان''' == | ||
ازدواج امام جواد | ازدواج امام جواد با امفضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲هجری<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.</ref> یا ۲۱۵هجری<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.</ref> به درخواست مأمون صورت گرفت.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.</ref> انگیزه مأمون از این وصلت، بر اساس گزارشها، ترکیبی از انگیزههای سیاسی نظیر کنترل امام، جلب رضایت علویان، عوامفریبی و آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی امام، علیرغم سن کم ایشان، ذکر شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.</ref> این ازدواج با مخالفت برخی درباریان عباسی مواجه شد؛ زیرا از انتقال خلافت عباسیان به علویان میترسیدند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> امام مهریه را معادل مهریه فاطمه زهرا یعنی ۵۰۰درهم تعیین کرد و از این ازدواج صاحب فرزندی نشد.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.</ref> | ||
همسر دیگر امام، سمانه مغربیه بود که به دستور امام خریداری شد. بنا بر مشهورترین قول، تمام فرزندان امام از این بانو متولد شدند و نقش محوری در تداوم نسل امامت داشتند.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.</ref> | همسر دیگر امام، سمانه مغربیه بود که به دستور امام خریداری شد. بنا بر مشهورترین قول، تمام فرزندان امام از این بانو متولد شدند و نقش محوری در تداوم نسل امامت داشتند.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.</ref> | ||
در همه منابع از دو پسر امام به نامهای علی | در همه منابع از دو پسر امام به نامهای علی و موسی مُبَرقَع یاد شده است.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> نامهای دختران در منابع با اختلاف ذکر شدهاند. بر اساس گزارش شیخ مفید دو دختر به نامهای فاطمه و امامه<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> و در منابع دیگر نامهایی چون حکیمه، خدیجه و امکلثوم ثبت شده است.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۰.</ref> | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+ | |+ | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
|۵ | |۵ | ||
|'''نام پدر و مادر''' | |'''نام پدر و مادر''' | ||
|پدر: امام رضا | |پدر: امام رضا/ مادر: سبیکه | ||
|۹ | |۹ | ||
|'''مدت عمر''' | |'''مدت عمر''' | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۵: | ||
|۱۴ | |۱۴ | ||
|'''فرزندان''' | |'''فرزندان''' | ||
|علی | |علی- موسی- فاطمه و امامه | ||
|- | |- | ||
|۳ | |۳ | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۴: | ||
|} | |} | ||
== '''انکار امامت امام جواد | == '''انکار امامت امام جواد''' == | ||
امامت امام جواد | امامت امام جواد در سال ۲۰۳هجری آغاز و مدت زمان ۱۷سال به طول انجامید<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.</ref> امامت امام جواد با چالشها و شبهات متعددی مواجه شد که شکاکان را میتوان در سه دسته اصلی جای داد: نخست، گروه واقفیه یا توقفکنندگان بر امام کاظم که پس از شهادت امام کاظم بر امامت ایشان توقف کرده و امامت امام رضا و امام جواد را نپذیرفتند. دوم، معتقدان به امامت امام رضا و توقف بر ایشان که شامل شیعیانی سست ایمان بود که ابتدا امام رضا را پذیرفته بودند، اما با مشاهده سن کم امام جواد دچار تردید شدند. سوم، معاندان و دشمنان از بنیامیه و بنیعباس که به دلیل دشمنی دیرینه با خاندان پیامبر، هرگونه مشروعیت را از ایشان سلب میکردند.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref> | ||
ریشه این شک و تردیدها در سه زمینه اصلی قابل دستهبندی است. تداوم جریان وقف که بنیان فکری شک را استمرار بخشید. بدون فرزند ماندن امام رضا | ریشه این شک و تردیدها در سه زمینه اصلی قابل دستهبندی است. تداوم جریان وقف که بنیان فکری شک را استمرار بخشید. بدون فرزند ماندن امام رضا تا بعد از چهل سالگي که از سوی مخالفان بهعنوان نشانهای نادرست از عدم امامت ایشان تفسیر شد و مهمتر از همه، کودکي امام جواد هنگام رحلت پدر بود.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref> | ||
== '''ادله اثباتی امام رضا | == '''ادله اثباتی امام رضا درباره امامت امام جواد''' == | ||
امام رضا | امام رضا به فراخور زمان و مکان و از طرق مختلف از جمله بشارتهای امام رضا درباره ولادت امام جواد، معرفی و نص بر امامت امام جواد به عنوان امام بعدی هم قبل از سفر خراسان در مدینه و هم بعد از سفر به خراسان در طوس، رضایت به انجام قیافهشناسی از سوی منکران، ارجاع شیعیان در امور مختلف به امام جواد، لعن و نفرین بر وقفکنندگان و مخالفان، معرفی واقفیان و منکران بهعنوان کافر و مشرک، طرد واقفیان و قراردادن ایشان در انزوای اجتماعی و اقتصادی و همچنین ردّ و انکار شبهات واقفیه با دلایل قرآنی و عقلی شامل از دنیا نرفتن امام موسی کاظم، مهدی بودن امام هفتم، وجوب غسل امام قبلی به وسیله امام بعدی، عقیم بودن امام رضا، عدم امکان امامت در سن کودکی، عدم امکان امامت عمو و برادر به دنبال پاسخگویی به شبهات به وجود آمده درباره امامت امام جواد برآمدند.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.]</ref> | ||
== '''اوضاع سياسي عصر امام جواد | == '''اوضاع سياسي عصر امام جواد''' == | ||
مأمون پس از ورود به بغداد در سال ۲۰۴هجری، مرکز حکومت را به این شهر انتقال داد تا هم تحرکات رومیان را کنترل کند و هم از خراسان که به دلیل شهادت امام رضا | مأمون پس از ورود به بغداد در سال ۲۰۴هجری، مرکز حکومت را به این شهر انتقال داد تا هم تحرکات رومیان را کنترل کند و هم از خراسان که به دلیل شهادت امام رضا به کانونی پرتنش علیه او تبدیل شده بود، فاصله بگیرد. مأمون در سال ۲۱۵هجری به سرزمین روم لشکر کشید و امامجواد در این هنگام از مدینه به بغداد رسید. امام تا رسیدن موسم حج در بغداد حضور داشتند، سپس همراه با همسرش امفضل برای اعمال حج ابتدا به مکه و از آنجا به مدینه بازگشتند.<ref>ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref> در سرزمینهای اسلامی نیز وقوع شورشهایی مانند قیام خرمدینان، حکومت را مشغول ساخته بود.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ(آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> | ||
شورشها در دوران خلافت معتصم نیز ادامه یافت. مهمترین شورشهای داخلی در زمان او، قیام بابک خرمدین، شورش مازیار و خروج خوارج بود. در عرصه خارجی، لشکرکشی به روم و فتح عموریه از وقایع مهم به شمار میرفت.<ref>دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۴۴۵؛ مسعودی، علیبنالحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۶۸.</ref> با ورود ترکان به دستگاه خلافت توسط معتصم، آنان به قطب اصلی سیاستگذاری تبدیل شدند. نارضایتی مردم بغداد از ترکان، معتصم را ناگزیر به تأسیس شهر سامرا و انتقال پایتخت به آنجا در سال ۲۲۰هجری کرد.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۲، ص۴۷۳.</ref> | شورشها در دوران خلافت معتصم نیز ادامه یافت. مهمترین شورشهای داخلی در زمان او، قیام بابک خرمدین، شورش مازیار و خروج خوارج بود. در عرصه خارجی، لشکرکشی به روم و فتح عموریه از وقایع مهم به شمار میرفت.<ref>دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۴۴۵؛ مسعودی، علیبنالحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۶۸.</ref> با ورود ترکان به دستگاه خلافت توسط معتصم، آنان به قطب اصلی سیاستگذاری تبدیل شدند. نارضایتی مردم بغداد از ترکان، معتصم را ناگزیر به تأسیس شهر سامرا و انتقال پایتخت به آنجا در سال ۲۲۰هجری کرد.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۲، ص۴۷۳.</ref> | ||
== '''اوضاع فرهنگی عصر امام جواد | == '''اوضاع فرهنگی عصر امام جواد''' == | ||
مأمون با بنیان نهادن بیتالحکمه و رصدخانه شماسیه در بغداد و اعزام هیأتی برای آوردن کتب علمی از بیزانس، به توسعه فعالیتهای علمی و ترجمه پرداخت. بدین ترتیب بیتالحکمه وارث مراکز علمی جندیشاپور و اسکندریه گردید.<ref>ابنندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۴۴۴.</ref> او علاقهمند به گفتگوی علمی با مذاهب، نحلهها و ادیان گوناگون بود و برقراری مجالس مناظره در مرو با حضور امام رضا | مأمون با بنیان نهادن بیتالحکمه و رصدخانه شماسیه در بغداد و اعزام هیأتی برای آوردن کتب علمی از بیزانس، به توسعه فعالیتهای علمی و ترجمه پرداخت. بدین ترتیب بیتالحکمه وارث مراکز علمی جندیشاپور و اسکندریه گردید.<ref>ابنندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۴۴۴.</ref> او علاقهمند به گفتگوی علمی با مذاهب، نحلهها و ادیان گوناگون بود و برقراری مجالس مناظره در مرو با حضور امام رضا و در بغداد با حضور امام جواد در راستای تحقق این علاقه صورت گرفت.<ref>دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۴۴۳.</ref> | ||
گرایش مأمون به معتزله و پذیرش عقیده خلق قرآن، منجر به مخالفتهایی از سوی حنابله و سختگیری حکومت نسبت به آنان شد؛ تا جایی که حنابله این دوره را دوره محنه نامیدند.<ref>ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۲۶-۴۲۵.</ref> در این ایام، جریان کلامی معتزله چالشهای فکری خطرناکی برای شیعه به وجود آورد و خردسالی امام جواد | گرایش مأمون به معتزله و پذیرش عقیده خلق قرآن، منجر به مخالفتهایی از سوی حنابله و سختگیری حکومت نسبت به آنان شد؛ تا جایی که حنابله این دوره را دوره محنه نامیدند.<ref>ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۲۶-۴۲۵.</ref> در این ایام، جریان کلامی معتزله چالشهای فکری خطرناکی برای شیعه به وجود آورد و خردسالی امام جواد دستآویزی شد تا آنان به مبانی عقیدتی شیعه و اصل امامت که سبب استحکام تشیع بود، خرده بگیرند.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد با بیانی مستدل به شبهات پاسخ میدادند، در حالیکه بیش از ده سال نداشتند.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴-۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> | ||
== '''جریانهای فکری عصر امام جواد | == '''جریانهای فکری عصر امام جواد''' == | ||
جریانهای فکری عصر امامجواد | جریانهای فکری عصر امامجواد در قالب دو گروه عمده جریانهای اسلامی و غیراسلامی دستهبندی میشد.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۴.]</ref> | ||
=== '''جریانهای اسلامی''' === | === '''جریانهای اسلامی''' === | ||
جریانهای فکری شیعی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، غُلات و دیگر گروهها که پیدایش آنان ماحصل کمظرفیتی سیاسی و گاه رقابتهایی در میان فرزندان ائمه و پیروانشان بود. جریانهای فکری اهلسنت که بدنه اصلی جامعه را تشکیل میدادند و شامل دو گروه عمده بودند. گروه نخست؛ جریانهای فقهی اهلسنت، شامل جریانهای شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی که در منابع تاریخی با اسامی خاصی نظیر اهلحدیث، جماعت و عامه معروف بودند و با گذشت زمان، همگی با نام اهلسنت شناخته شدهاند.<ref>پاکتچی، اهلسنت و جماعت در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۴.</ref> گروه دوم؛ جریانهای کلامی اهلسنت که شامل خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه بودند و امام جواد | جریانهای فکری شیعی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، غُلات و دیگر گروهها که پیدایش آنان ماحصل کمظرفیتی سیاسی و گاه رقابتهایی در میان فرزندان ائمه و پیروانشان بود. جریانهای فکری اهلسنت که بدنه اصلی جامعه را تشکیل میدادند و شامل دو گروه عمده بودند. گروه نخست؛ جریانهای فقهی اهلسنت، شامل جریانهای شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی که در منابع تاریخی با اسامی خاصی نظیر اهلحدیث، جماعت و عامه معروف بودند و با گذشت زمان، همگی با نام اهلسنت شناخته شدهاند.<ref>پاکتچی، اهلسنت و جماعت در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۴.</ref> گروه دوم؛ جریانهای کلامی اهلسنت که شامل خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه بودند و امام جواد نیز در مواجهه با آنان، به تبیین موضوعهای کلامی نظیر مسئله خلق قرآن، جبر و اختیار، حقانیت و تحریفنکردن قرآن تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> | ||
=== '''جریانهای غیراسلامی''' === | === '''جریانهای غیراسلامی''' === | ||
جریانهای دینی غیراسلامی شامل یهود، نصارا و مجوس است. اهلکتاب از دوره فتوحات اسلامی، در میان مسلمانان به نشر روایات، قصههای خرافی و غیرمستند و شبهههای متفاوتی میپرداختند و از نظر فکری بر مسلمانان تأثیر چشمگیری داشتند. برخورد امام جواد | جریانهای دینی غیراسلامی شامل یهود، نصارا و مجوس است. اهلکتاب از دوره فتوحات اسلامی، در میان مسلمانان به نشر روایات، قصههای خرافی و غیرمستند و شبهههای متفاوتی میپرداختند و از نظر فکری بر مسلمانان تأثیر چشمگیری داشتند. برخورد امام جواد با آنها با قاطعیت، سعه صدر، هدایتگرانه و به دور از خشونت بود.<ref>قطبالدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> دیگر جریانهای غیردینی، شامل مکاتب فکری زنادقه و دهریه بود که برای رواج فساد و سستکردن عقاید دینی مردم درباره توحید شبههافکنی میکردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref> برخورد امام جواد با این گروه، حکیمانه و بردبارانه بود.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲-۲۰۱.</ref> | ||
== '''مناظرات امام جواد | == '''مناظرات امام جواد''' == | ||
مناظرات امام جواد | مناظرات امام جواد با بزرگان اهلسنت و معتزله، در محوریت موضوعات فقهی و کلامی بوده است.<ref>حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.</ref> فهرست مناظرات امام شامل مناظره امام و عمویش با فردی برای پاسخ حکم فقهی در باب طلاق زن، مناظرات امام جواد و یحیی بناکثم قاضیالقضات بغداد در چهار موضوع صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، فضایل غالیانه درباره ابوبکر و عمر و علائم امامت و مباحث مربوط به توحید، مناظره بین ابوهاشم داوود بنهاشم جعفری با امام در باب معنای احد و لایدرکه الأبصار و صفات و اسماء الهی، عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن با امام جواد درباره امام مهدی، مناظره احمد بنأبوداوود قاضیالقضات معتصم در سامرا در زمینه حد بریدن دست دزد و در نهایت مناظره امام در جهت توطئه معتصم علیه ایشان میباشد.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظرههای امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref> | ||
خلفا با اهدافی چون مبراکردن خود از اتهام قتل امام | خلفا با اهدافی چون مبراکردن خود از اتهام قتل امام رضا، آرامکردن شیعیان در برابر واﻗﻌه شهادت آن امام، سرگرم کردن مردم به مناظرات علمی و در نتیجه بیتوجهی به قیامهای علوی، به چالش کشیدن علم و مقام امامجواد در جامعه، ایجاد تردید در بین شیعیان نسبت به امام، انزوای امامت و ولایت اهلبیت در جامعه و محدود نمودن ایشان به دربار به برپایی مناظرات روی آوردند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۲.]</ref> | ||
امام جواد | امام جواد نیز در راستای این مناظرات علاوه بر دفع شبهات و روشن نمودن افکار درباره تعالیم اسلامی و شیعه در زمینههای اعتقادی چون توحید، نبوت، امامت و قرآن، استفاده از فرصتهای مناسب در تبلیغ و ترویج آیین اسلام و تبیین راهی برای شناخت حق از باطل، نشان دادن طریقه درست برخورد منطقی و عقلانی در مناظرات خویش و شکوفایی علمی و بازگردانی تمدن اسلامی به جایگاه اصلی خویش، درصددِ نزدیکی مذاهب اسلامی، عمل میکردند.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۴۶.</ref> | ||
== '''کرامات امام''' == | == '''کرامات امام''' == | ||
در منابع شیعی، برای امام جواد | در منابع شیعی، برای امام جواد کرامات فراوانی نوشته شده است که همگی مؤید مقام الهی و امامت ایشان است و علاوه بر اعتقاد و احترام قلبی شیعه به آن امام، اهلسنت نیز آن را باور دارند. بیان کرامات امام در منابع شیعی امری طبیعی و همراستا با باورهای مذهبی است؛ اما ذکر این کرامات در منابع تاریخی و روایی اهل سنت، نشان از انکارناپذیری عظمت، علم و مقام معنوی آن امام دارد.<ref>طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد(ع) به روایت اهلسنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.</ref> از کرامات امام سخن گفتن در هنگام ولادت<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.</ref>، طیالارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵-۲۴۲.</ref>، حاضر جوابی امام جواد در برابر مأمون در سنین کودکی<ref>خواندمیر، تاریخ حبیبالسیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.</ref>، بارور شدن درخت سدر<ref>مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹-۲۵۸.</ref>، رهایی از زندان سامرا<ref>میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴-۵۳.</ref>، شفای بیماران<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.</ref>، استجابت دعا برای یاران و علیه دشمنان<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref>، آگاهی از اسرار درونی افراد و پیشگویی خبر دادن از رویدادهای آینده<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.</ref> و خبر امام از زمان وفات خویش است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.</ref> | ||
== '''اصحاب امام جواد | == '''اصحاب امام جواد''' == | ||
اصحاب امام جواد | اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه از ایشان نام برده شدهاند. تعداد این یاران بنا بر فهرستهای مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گستره زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸-۳۵۱.</ref> شیخ طوسی در رجال خود ۱۱۳ نفر<ref>طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۳-۳۸۳.</ref>، عطاردی در مسند الامام الجواد ۱۲۱ نفر<ref>عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۴۱۰ق، ص۲۴۹.</ref>، قرشی در حیاه الامام محمد الجواد ۱۳۲ نفر<ref>قرشی، حیاة الامام محمد الجواد، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۸-۱۷۸.</ref>، شبستری در سُبُلُ الرَّشاد ۱۹۳ نفر<ref>شبستری، سبل الرشاد، ۱۴۲۱ق، ص۱۹-۲۸۹.</ref> و قزوینی در الامام الجواد من المهد الی اللحد تا ۲۷۶ نفر<ref>قزوینی، الإمام الجواد علیهالسلام من المهد إلی اللحد، ۱۴۲۹ق، ص۶۹۰۶۷۷.</ref> از صحابی امام را نام بردهاند. لازم به ذکر است جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref> | ||
=== '''تبارشناسی''' === | === '''تبارشناسی''' === | ||
بررسی تبارشناسی اصحاب امام جواد | بررسی تبارشناسی اصحاب امام جواد نشان میدهد که از میان ۲۶۶ نفر شناساییشده، تبار حدود ۱۲۵ نفر حدود ۴۷٪ در منابع مجهول مانده است. از ۱۴۱ نفری که اصالت آنان مشخص است، ۶۷٪ حدود ۹۵ نفر عجم بهمعنای غیرعرب و عمدتاً ایرانی و ۳۳٪ حدود ۴۶ نفر عرب بودهاند. همچنین، ۴۴ نفر حدود ۱۶٫۵٪ از موالی چون غیرعربانی که تحت حمایت قبیلهای عرب قرار داشتند، محسوب میشدهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیهالسلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> | ||
=== '''پراکندگی جغرافیایی''' === | === '''پراکندگی جغرافیایی''' === | ||
| خط ۱۲۴: | خط ۱۲۴: | ||
== '''آثار امام''' == | == '''آثار امام''' == | ||
از امام جواد | از امام جواد آثاری چند باقی مانده است. آن امام در پاسخ به سؤالات یارانشان روایاتی را بیان کردند که شمارشان به ۲۵۰ میرسد. روایات امام بیشتر در موضوعات فقهی، عقیدتی و تفسیری نقل شده است.<ref>عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۴۱۰ق، ص۲۴۹؛ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref> همچنین از امام چندین رساله و پاسخنامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> | ||
== '''شهادت''' == | == '''شهادت''' == | ||
هنگامی که معتصم عباسی به خلافت رسید، از جانب امام جواد | هنگامی که معتصم عباسی به خلافت رسید، از جانب امام جواد احساس خطر کرد و به والی مدینه دستور داد امام و همسرش امفضل را به بغداد اعزام کند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> امام در ۲۸ محرم سال ۲۲۰هجری، وارد بغداد شد.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> معتصم زمانی که نتوانست با توسل به راههای گوناگونی همانند برگزاری جلسات مناظره با بزرگان مذاهب گوناگون، جوسازی و تحریک و شهادت دروغین علیه آن امام، شخصیت امام را تخریب کند، تصمیم به قتل ایشان گرفت. امفضل دختر مأمون، به تحریک معتصم عباسی و برادر تنی خود جعفر و از روی حسادت به همسر دیگر امام، امام را مسموم کرد.<ref>مسعودی، علیبنالحسین، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> ایشان در ۲۹ ماه ذیالقعده<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا ۵ ماه ذیالحجه<ref>ابنابیالثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا ۶ ماه ذیالحجه<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> همان سال در بغداد به شهادت رسیدند. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدشان، امام موسی بنجعفر، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref> سن ایشان در زمان شهادت را ۲۵ سال گزارش کردهاند.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
