بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
هجرت در مفهوم کلی خود به انتقال از یک سرزمین به سرزمینی دیگر اشاره دارد<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص۸۳۳.</ref> و در حوزۀ دینی، این مفهوم فراتر از حرکت جغرافیایی بوده و بهعنوان اقدامی آگاهانه برای حفظ جان و باورهای اعتقادی و انتقال به محیطی با شرایط مناسبتر برای زیست دیندارانه تعریف میشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص ۵۷۸ و ۵۷۹.</ref> از دیدگاه جامعهشناختی، هجرت میتواند مسیری بهسوی تشکیل یا پیوستن به جامعهای با ارزشهای | هجرت در مفهوم کلی خود به انتقال از یک سرزمین به سرزمینی دیگر اشاره دارد<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص۸۳۳.</ref> و در حوزۀ دینی، این مفهوم فراتر از حرکت جغرافیایی بوده و بهعنوان اقدامی آگاهانه برای حفظ جان و باورهای اعتقادی و انتقال به محیطی با شرایط مناسبتر برای زیست دیندارانه تعریف میشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص ۵۷۸ و ۵۷۹.</ref> از دیدگاه جامعهشناختی، هجرت میتواند مسیری بهسوی تشکیل یا پیوستن به جامعهای با ارزشهای متفاوت تلقی شود. این انتخاب، پیامدهای گستردهای در شیوۀ زندگی فرد، الگوهای فرهنگی، تعاملات اجتماعی و جهتگیریهای ارزشی به همراه دارد.<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص829.</ref> | ||
== انواع هجرت در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | == انواع هجرت در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | ||
| خط ۳۴: | خط ۲۹: | ||
== هجرت در متون دینی == | == هجرت در متون دینی == | ||
هجرت در متون دینی از جایگاهی راهبردی و سازنده برخوردار است. این مفهوم نه تنها بهعنوان یک توصیه، بلکه بهمثابۀ دستوری | هجرت در متون دینی از جایگاهی راهبردی و سازنده برخوردار است. این مفهوم نه تنها بهعنوان یک توصیه، بلکه بهمثابۀ دستوری تحولآفرین مورد تأکید قرار گرفته است. منابع اسلامی با بیانات متنوع، بر اهمیت این کنش تأکید کرده است. برای مثال قرآن گاه با یادآوری گستردگی سرزمین خداوند، ترک هجرت را مورد پرسش قرار میدهند و گاه با بیان پاداشهای معنوی بزرگ، رستگاری را در گرو ایمان، هجرت و جهاد در راه خدا با جان و مال میدانند.<ref>سورۀ نساء، آیۀ ۹۷-۱۰۰.</ref> | ||
از منظر این متون، هجرت حرکتی پویا | از منظر این متون، هجرت حرکتی پویا قلمداد میشود که درهای گشایش و مواضع امن گستردهای را در زمین برای فرد فراهم میآورد. این نگاه، هجرت را تنها یک جابجایی جغرافیایی ندانسته، بلکه آن را عاملی برای دستیابی به فرصتهای جدید و توسعه قلمداد میکند.<ref>سورۀ توبه، آیۀ 20.</ref> | ||
در | در نقطۀ مقابل، تعلل در هجرت هنگامی که شرایط، انجام تکالیف دینی را ناممکن سازد، پیامدهایی منفی به همراه دارد.<ref>سورۀ نساء، آیۀ ۹۷.</ref> بر اساس این دیدگاه، زندگی در محیطی که امکان عمل به آموزههای دینی فراهم نباشد، بدون تلاش برای تغییر این شرایط از طریق هجرت، نوعی سهلانگاری نسبت به خویشتن تلقی میشود. این وضعیت ناشی از انتخاب آگاهانۀ فرد برای باقی ماندن در فضایی است که به تدریج مانع از التزام عملی به باورها میشود. در چنین حالتی، عذر استضعاف و ناتوانی پذیرفته نیست، چرا که راه برونرفتی چون مهاجرت به محیطی مساعد پیش روی فرد وجود داشته است. بنابراین، هجرت در این چارچوب، انتخابی<ref>طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۷۶.</ref> آمرزش گناهان، امنیت، بهشت جاودان و روزی فراوان از جمله پاداش مهاجران در قرآن ذکر شده است.<ref>حسینی، «جایگاه هجرت در مکتب اسلام»، 1383ش، ص۲۲ و ۲۳.</ref> | ||
== هجرت در تاریخ اسلام == | == هجرت در تاریخ اسلام == | ||
هجرتهای نخستین در صدر | اندیشمندان هجرتهای نخستین در صدر اسلام را بهعنوان عاملی زیربنایی در پیشبرد و تثبیت آیین اسلام در برابر مخالفان ارزیابی کردهاند.<ref>فجری، «فوائد، عوامل و موانع هجرت»، 1389ش، ص۹۴.</ref> همانگونه که برخی محققان نوشتهاند، جایگاه مهاجران در منظومۀ اسلامی از اهمیت زیاد برخوردار است. پیامبر اسلام و جامعۀ مسلمانان احترامی ویژه برای آنان قائل بودند، زیرا آنان برای انتشار دعوت اسلام، از تمامی داراییها و حتی جان خود گذشتند. این ایثارگریها سبب شد فرهنگ اسلام از فضای محدود و پرفشار مکه فراتر رفته و به عرصۀ جهانی راه یابد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۱، ص۲۳۶.</ref> | ||
در این میان، هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، نقشی | در این میان، هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، نقشی تعیینکننده داشت. این رویداد سرآغاز تشکیل نخستین جامعۀ مبتنی بر آموزههای ناب اسلامی بود. زیرا پیامبر اسلام با انعقاد پیمانهای اجتماعی و سیاسی، قبایل مختلف را بر محور واحد متحد ساخت و ساختار حکومتی اسلام را بنیان نهاد. این تحول، اسلام را از مرحلۀ یک دعوت فردی به یک نظام اجتماعی ارتقا داد و ظرفیتی تمدنساز برای آن ایجاد کرد. | ||
اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت | اهمیت این هجرت به حدی است که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> گاهشمارهای هجری شمسی و قمری که بر این اساس استوار شده،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۸، ج۲، ص3.</ref> امروزه در مناسبتهای دینی، عبادی، حقوقی و زندگی روزمرۀ میلیاردها مسلمان در سراسر جهان، از جمله ایران، جریان دارد. اعیاد، ماههای رمضان و محرم، مناسک حج و بسیاری از وقفنامهها و قراردادهای شرعی، همگی با این تاریخ سنجیده میشوند. این امر، تجلی تداوم پیوند معنوی امت اسلامی با آن نقطه عطف تاریخی است.<ref>هاشمی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، 1402ش، ص۳۱۱.</ref> | ||
== نقش هجرت بر فرهنگ اسلامی-ایرانی == | == نقش هجرت بر فرهنگ اسلامی-ایرانی == | ||
| خط ۸۱: | خط ۷۶: | ||
نتیجۀ این سیر هجرت، خلق الگویی جدید از مرجعیت دینی بود که در آن فقاهت، با بینش سیاسی جهانی، مهارت ارتباطات فراملی و درکی عمیق از تحولات جهان معاصر ترکیب شده بود. این هجرتها، امامخمینی را از یک عالم سنتی به رهبری تبدیل کرد که توانست نهضتی محلی را به انقلابی با پیام جهانی بدل کند. همانگونه که هجرت امام رضا جغرافیای شیعه را متمرکز و تمدنساز کرد، هجرتهای امام خمینی نیز الگوی حکمرانی دینی را از حوزۀ نظر به عرصه عمل جهانی کشاند و اثبات کرد که تبعید میتواند به عاملی برای تعمیق نفوذ و گسترش گفتمان تبدیل شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | نتیجۀ این سیر هجرت، خلق الگویی جدید از مرجعیت دینی بود که در آن فقاهت، با بینش سیاسی جهانی، مهارت ارتباطات فراملی و درکی عمیق از تحولات جهان معاصر ترکیب شده بود. این هجرتها، امامخمینی را از یک عالم سنتی به رهبری تبدیل کرد که توانست نهضتی محلی را به انقلابی با پیام جهانی بدل کند. همانگونه که هجرت امام رضا جغرافیای شیعه را متمرکز و تمدنساز کرد، هجرتهای امام خمینی نیز الگوی حکمرانی دینی را از حوزۀ نظر به عرصه عمل جهانی کشاند و اثبات کرد که تبعید میتواند به عاملی برای تعمیق نفوذ و گسترش گفتمان تبدیل شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
== کارکردهای امروزی هجرت == | |||
هجرت در عصر حاضر تنها با انگیزههای اقتصادی یا امنیتی صورت نمیگیرد، بلکه عوامل پیچیدهای همچون جستجوی فرصتهای آموزشی، پیوندهای خانوادگی و دستیابی به زندگی باکیفیتتر نیز در آن دخیل هستند. برای جوامع مسلمان، مهاجرت علاوهبر حفظ هویت دینی، به ایجاد شبکههای فراملی، تبادل فرهنگی و تقریب مذاهب کمک کرده است. امروزه مهاجرت بهعنوان پدیدهای چندبعدی، هم چالشهایی مانند ادغام در جامعه میزبان و هم فرصتهایی مانند نقشآفرینی در دیپلماسی عمومی را ایجاد میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5483/5488/51980/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%85%D8%B9_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C «جوامع مسلمانان مهاجر و سیاست خارجی در اروپای غربی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
=== هجرت مسلمانان آمریکا به کشورهای اسلامی === | |||
این موضوع نیازمند بررسی عوامل هویتی، اقتصادی و اجتماعی است. از یک سو، برخی ممکن است با انگیزه احیای معنوی یا مشارکت در توسعه کشورهای اسلامی چنین انتخابی داشته باشند. از سوی دیگر، چالشهای تطبیق فرهنگی، محدودیتهای اجتماعی و تفاوت در ساختارهای حکومتی میتواند این تصمیم را با دشواری مواجه کند. به طور کلی، این امر بیشتر یک انتخاب شخصی است و نمیتوان نسخهای واحد برای تمامی مسلمانان آمریکا تجویز کرد. | |||
=== هجرت به کشورهای غیراسلامی === | |||
محققان مهاجرت به کشورهای غیراسلامی در دنیای امروز را دارای تصویری دوگانه میدانند: از یک طرف، فرصتی برای تعامل فرهنگی، توسعۀ علمی و اقتصادی، و نقشآفرینی بهعنوان سفیران اسلام محسوب میشود. از طرف دیگر، مواجهه با گفتمانهای اسلامهراسانه، چالشهای هویتی برای نسل دوم و سوم و محدودیتهای اعمال سیاستهای یکپارچهسازی از جمله موانع پیشروی مهاجران است. با این حال، حضور فعال مسلمانان در این جوامع میتواند به تقویت درک متقابل و کاهش کلیشهها بین جهان اسلام و غرب بینجامد. | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۸۹: | خط ۹۳: | ||
* «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشه های اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش. | * «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشه های اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش. | ||
* جلالی، سیدمجتبی، و هاشمی، سید مهدی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره ۴۸، پاییز ۱۴۰۲ش. | * جلالی، سیدمجتبی، و هاشمی، سید مهدی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره ۴۸، پاییز ۱۴۰۲ش. | ||
* «جوامع مسلمانان مهاجر و سیاست خارجی در اروپای غربی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش. | |||
* حسینی، سیدجواد، «جایگاه هجرت در مکتب اسلام»، مجلۀ مبلغان، شمارۀ 53، 1383ش. | * حسینی، سیدجواد، «جایگاه هجرت در مکتب اسلام»، مجلۀ مبلغان، شمارۀ 53، 1383ش. | ||
* «سامانههاارتباط با مدیرثبت نام پذیرش»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه علمیه خراسان، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1404ش. | * «سامانههاارتباط با مدیرثبت نام پذیرش»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه علمیه خراسان، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1404ش. | ||
