| خط ۱۲۲: | خط ۱۲۲: | ||
=== فمینیسم مارکسیستی و سوسیالیستی === | === فمینیسم مارکسیستی و سوسیالیستی === | ||
طرفداران [[فمینیسم مارکسیستی]] با تأکید بر مادرسالار بودن جوامع اولیه، معتقدند که پیدایش مالکیت خصوصی در جوامع، سبب در بند کشیدن [[زنان]] شده و تا زمانی که نظام مالکیت خصوصی وجود دارد، این اسارت وجود خواهد داشت. [[فمینیسم سوسیالیستی]] نیز [[جنس]]، [[طبقه اجتماعی|طبقه]]، [[نژاد]]، سن و [[ملیت]] را عوامل ستم بر زنان میداند و معتقد است که سلطه تاریخی [[مرد|مردان]] بر [[زن|زنان]]، در [[جامعه سرمایهداری|جوامع سرمایهداری]] شکل تازهتری مییابد.<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص7.]</ref> | طرفداران [[فمینیسم مارکسیستی]] با تأکید بر مادرسالار بودن جوامع اولیه، معتقدند که پیدایش مالکیت خصوصی در جوامع، سبب در بند کشیدن [[زنان]] شده و تا زمانی که نظام مالکیت خصوصی وجود دارد، این اسارت وجود خواهد داشت. [[فمینیسم سوسیالیستی]] نیز [[جنس]]، [[طبقه اجتماعی|طبقه]]، [[نژاد]]، سن و [[ملیت]] را عوامل ستم بر زنان میداند و معتقد است که سلطه تاریخی [[مرد|مردان]] بر [[زن|زنان]]، در [[جامعه سرمایهداری|جوامع سرمایهداری]] شکل تازهتری مییابد.<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص7.]</ref> | ||
* تمرکز: پیوند [[ستم جنسیتی]] با [[سرمایهداری]] و [[نظام طبقاتی]]. | * '''تمرکز:''' پیوند [[ستم جنسیتی]] با [[سرمایهداری]] و [[نظام طبقاتی]]. | ||
* بنیان فکری: | * '''بنیان فکری:''' مارکسیسم، کار بیمزد زنان در [[خانه]]، پایهای برای انباشت سرمایه است. | ||
* اهداف: مبارزه همزمان با سرمایهداری و | * '''اهداف:''' مبارزه همزمان با سرمایهداری و پدرسالاری، اجتماعیکردن کار خانگی و مراقبت. | ||
* نمایندگان: [[کلارا زتکین]]، [[الکساندرا کولونتای]]، [[سیلویا فدریچی]].<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص7.]</ref> | * '''نمایندگان:''' [[کلارا زتکین]]، [[الکساندرا کولونتای]]، [[سیلویا فدریچی]].<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایشها و آثار مثبت و منفی جنبشها»، 1401ش، ص7.]</ref> | ||
=== فمینیسم سیاه/ زنگرایی اینترسکشنال === | === فمینیسم سیاه/ زنگرایی اینترسکشنال === | ||
[[پرونده:فمینیسم۵.png|جایگزین=بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه|بندانگشتی|بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه]] | [[پرونده:فمینیسم۵.png|جایگزین=بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه|بندانگشتی|بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه]] | ||
* تمرکز: تجربه خاص زنان سیاهپوست که تحت ستمهای درهمتنیده نژادی، جنسیتی و طبقاتی قرار دارند. | * '''تمرکز:''' تجربه خاص زنان سیاهپوست که تحت ستمهای درهمتنیده نژادی، جنسیتی و طبقاتی قرار دارند. | ||
* بنیان فکری: نقد تمرکز فمینیسم بر تجربه زنان | * '''بنیان فکری:''' نقد تمرکز فمینیسم بر تجربه زنان سفیدپوست، [[نظریه تقاطعگرایی]]. | ||
* اهداف: پرداختن به مسائلی مانند [[نژادپرستی]] درون جنبش زنان، تجربه خاص [[خشونت علیه زنان رنگینپوست]]. | * '''اهداف:''' پرداختن به مسائلی مانند [[نژادپرستی]] درون جنبش زنان، تجربه خاص [[خشونت علیه زنان رنگینپوست]]. | ||
* | * ن'''مایندگان:''' [[آدری لورد]]، [[بل هوکس]]، [[کیمبرله کرنشاو]]. | ||
=== فمینیسم پستمدرن === | === فمینیسم پستمدرن === | ||
واژه [[فمینیسم پستمدرن]] تداعیکننده مجموعهای از مفاهیم و طرز فکرها در مورد زنان و مسائل زنانه است که گاه متضاد و متعارض به نظر میرسد. این گرایش معتقد است روابطی که بر زنان تحمیل میشود و رفتارهایی که میان [[دختر]] و [[پسر]] تفاوت ایجاد میکند، موجب بردگی زن در تاریخ شده است؛ نه اموری مانند [[ازدواج]] و [[نقش مادری]]. | واژه [[فمینیسم پستمدرن]] تداعیکننده مجموعهای از مفاهیم و طرز فکرها در مورد زنان و مسائل زنانه است که گاه متضاد و متعارض به نظر میرسد. این گرایش معتقد است روابطی که بر زنان تحمیل میشود و رفتارهایی که میان [[دختر]] و [[پسر]] تفاوت ایجاد میکند، موجب بردگی زن در تاریخ شده است؛ نه اموری مانند [[ازدواج]] و [[نقش مادری]]. | ||
* تمرکز: نقد فمینیسم غربی بهعنوان ابزار امپریالیسم فرهنگی و نادیده گرفتن تجربه زنان در جهان جنوب. | * '''تمرکز:''' نقد فمینیسم غربی بهعنوان ابزار امپریالیسم فرهنگی و نادیده گرفتن تجربه زنان در جهان جنوب. | ||
* بنیان فکری: مطالعات پسااستعماری. | * '''بنیان فکری:''' مطالعات پسااستعماری. | ||
* اهداف: بومیسازی مبارزه برای [[برابری جنسیتی]] در بافتار فرهنگهای | * '''اهداف:''' بومیسازی مبارزه برای [[برابری جنسیتی]] در بافتار فرهنگهای غیرغربی، نقد «نجاتگرایی» فمینیستی غرب. | ||
* نمایندگان: [[چاندرا تالپاده موهانتی]]، [[گایاتری چاکراورتی اسپیواک]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص66.]</ref> | * '''نمایندگان:''' [[چاندرا تالپاده موهانتی]]، [[گایاتری چاکراورتی اسپیواک]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص66.]</ref> | ||
=== فمینیسم اسلامی === | === فمینیسم اسلامی === | ||
[[پرونده:فمینیسم۶.png|جایگزین=فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی|بندانگشتی|فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی]] | [[پرونده:فمینیسم۶.png|جایگزین=فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی|بندانگشتی|فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی]] | ||
در دوران اوج [[اسلامگرایی]] در [[خاورمیانه]] و گسترش دیدگاههای متفاوت در اندیشه فمینیستی، جریانی خاص مربوط به مباحث زنان در جهان اسلام شکل گرفت که بهدنبال گسترش برابری در همه عرصههای زندگی بود. این جریان از نیمه دوم قرن بیستم میلادی با رواج مفهوم [[حقوق بشر]] و بهویژه حقوق و آزادیهای زنان در عرصه بینالمللی، درصدد نظریهپردازی پیرامون [[فمینیسم اسلامی]] برآمد. | در دوران اوج [[اسلامگرایی]] در [[خاورمیانه]] و گسترش دیدگاههای متفاوت در اندیشه فمینیستی، جریانی خاص مربوط به مباحث زنان در جهان اسلام شکل گرفت که بهدنبال گسترش برابری در همه عرصههای زندگی بود. این جریان از نیمه دوم قرن بیستم میلادی با رواج مفهوم [[حقوق بشر]] و بهویژه حقوق و آزادیهای زنان در عرصه بینالمللی، درصدد نظریهپردازی پیرامون [[فمینیسم اسلامی]] برآمد. | ||
* تمرکز: ارائه خوانشی برابریخواهانه از متون دینی [[اسلام]] در راستای احقاق [[حقوق زنان]]. | * '''تمرکز:''' ارائه خوانشی برابریخواهانه از متون دینی [[اسلام]] در راستای احقاق [[حقوق زنان]]. | ||
* بنیان فکری: بازتفسیر [[قرآن]] و [[سنت]] با روشهای هرمنوتیکی جدید. | * '''بنیان فکری:''' بازتفسیر [[قرآن]] و [[سنت]] با روشهای هرمنوتیکی جدید. | ||
* اهداف: آشتیدادن هویت مذهبی با مطالبات برابری جنسیتی در جوامع [[مسلمان]]. | * '''اهداف:''' آشتیدادن هویت مذهبی با مطالبات برابری جنسیتی در جوامع [[مسلمان]]. | ||
* نمایندگان: [[فاطمه مرنیسی]]، [[آمنه ودود]].<ref>شفیعیرودپشتی، «نگاهی انتقادی بر فمینیسم اسلامی و ارزیابی میزان گرایش دانشجویان دختر به آن»، 1390ش، ص73.</ref> | * '''نمایندگان:''' [[فاطمه مرنیسی]]، [[آمنه ودود]].<ref>شفیعیرودپشتی، «نگاهی انتقادی بر فمینیسم اسلامی و ارزیابی میزان گرایش دانشجویان دختر به آن»، 1390ش، ص73.</ref> | ||
برخی پژوهشگران، رویکرد فمینیستی به اسلام را با دیده تردید مینگرند؛ زیرا معتقدند اسلام بهعنوان یک ایدئولوژی جامع، نمیتواند ایدئولوژی دیگری را در کنار خود بپذیرد؛ همچنین اسلام یک مکتب پیشرو در زمینه توجه و کرامتبخشی به زنان است و میتواند الهامبخش مدافعان و فعالان حقوق زنان بهشمار رود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_12179_c97f8a8cfd173b330cca76b7e607614a.pdf کرمی و محبوبی، «فمینیسم اسلامی، مفاهیم و امکانها»، 1392ش، ص231.]</ref> | برخی پژوهشگران، رویکرد فمینیستی به اسلام را با دیده تردید مینگرند؛ زیرا معتقدند اسلام بهعنوان یک ایدئولوژی جامع، نمیتواند ایدئولوژی دیگری را در کنار خود بپذیرد؛ همچنین اسلام یک مکتب پیشرو در زمینه توجه و کرامتبخشی به زنان است و میتواند الهامبخش مدافعان و فعالان حقوق زنان بهشمار رود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_12179_c97f8a8cfd173b330cca76b7e607614a.pdf کرمی و محبوبی، «فمینیسم اسلامی، مفاهیم و امکانها»، 1392ش، ص231.]</ref> | ||
| خط ۱۵۶: | خط ۱۵۶: | ||
=== نقد نهاد ازدواج و خانواده === | === نقد نهاد ازدواج و خانواده === | ||
اندیشه فمینیستی، نهادهای سنتی ازدواج و خانواده را نه ساختارهایی طبیعی، بلکه برساختههای اجتماعی میداند که در خدمت تثبیت و بازتولید مناسبات نابرابر قدرت جنسیتی عمل کردهاند. این نقد بر سه محور اساسی استوار است: | اندیشه فمینیستی، نهادهای سنتی ازدواج و خانواده را نه ساختارهایی طبیعی، بلکه برساختههای اجتماعی میداند که در خدمت تثبیت و بازتولید مناسبات نابرابر قدرت جنسیتی عمل کردهاند. این نقد بر سه محور اساسی استوار است: | ||
* نقد تاریخی-حقوقی: فمینیستها با استناد به اسناد حقوقی در جوامع غربی نشان میدهند که [[ازدواج]] برای قرنها شخصیت حقوقی و [[استقلال اقتصادی زن]] را سلب | * نقد تاریخی-حقوقی: فمینیستها با استناد به اسناد حقوقی در جوامع غربی نشان میدهند که [[ازدواج]] برای قرنها شخصیت حقوقی و [[استقلال اقتصادی زن]] را سلب و او را در وجود [[شوهر]] محو میکرد. | ||
* نقد کارکردی-اقتصادی: [[ازدواج سنتی]] | * نقد کارکردی-اقتصادی: [[ازدواج سنتی]] اغلب بر اساس [[تقسیم کار جنسیتی]] است که در آن [[کار خانگی]] زنان بهعنوان کاری طبیعی و غیردستمزدی تعریف میشود. این امر [[وابستگی اقتصادی زنان]] تمرکز منابع را در دست مردان نگه میدارد. | ||
* نقد ایدئولوژیک: فمینیستها معتقدند ایدئولوژی [[عشق رمانتیک]] و [[تقدس خانواده]]، نابرابریهای ساختاری درون این نهادها را پنهان و طبیعی جلوه میدهد.<ref>آلبویه و جمشیدی، «فمینیسم و غیراخلاقی بودن ازدواج»، 1403ش، ص24.</ref> | * نقد ایدئولوژیک: فمینیستها معتقدند ایدئولوژی [[عشق رمانتیک]] و [[تقدس خانواده]]، نابرابریهای ساختاری درون این نهادها را پنهان و طبیعی جلوه میدهد.<ref>آلبویه و جمشیدی، «فمینیسم و غیراخلاقی بودن ازدواج»، 1403ش، ص24.</ref> | ||
| خط ۱۷۰: | خط ۱۷۰: | ||
فمینیسم در قبال نهاد دولت و سیاست رسمی دو رویکرد اصلی دارد که برآمده از تفاوت در مکاتب فکری آن است: | فمینیسم در قبال نهاد دولت و سیاست رسمی دو رویکرد اصلی دارد که برآمده از تفاوت در مکاتب فکری آن است: | ||
* رویکرد مشارکتجویانه: دولت را عرصهای برای اصلاحات قانونی میداند. استراتژی آن [[لابیگری]]، افزایش سهمیه زنان در نهادهای قدرت و تصویب قوانین ضدتبعیض است. | * رویکرد مشارکتجویانه: دولت را عرصهای برای اصلاحات قانونی میداند. استراتژی آن [[لابیگری]]، افزایش سهمیه زنان در نهادهای قدرت و تصویب قوانین ضدتبعیض است. | ||
* رویکرد مبارزهجویانه: دولت را ذاتاً پدرسالار یا در خدمت سیستم سرمایهداری | * رویکرد مبارزهجویانه: دولت را ذاتاً پدرسالار یا در خدمت سیستم سرمایهداری میداند. در این رویکرد، بنیان نظری دولت-ملتهای مدرن، مبتنی بر یک قرارداد جنسی نانوشته است که زنان را از حوزه عمومی طرد و در حوزه خصوصی محصور میکند؛ بنابراین تمرکز را بر مبارزه بیرونی، آگاهیبخشی، ایجاد نهادهای مستقل زنان و تغییر فرهنگی بهعنوان پیششرط تغییر سیاسی قرار میدهد.<ref>پاکنیا، «فمینیسم و سیاست»، 1383ش، ص56.</ref> | ||
در این | |||
=== تحول در عرصه هنر === | === تحول در عرصه هنر === | ||
| خط ۱۹۳: | خط ۱۹۱: | ||
== فمینیسم در ایران == | == فمینیسم در ایران == | ||
در [[دوران مشروطه]] با توجه به فضای باز سیاسی، انجمنها و نشریاتی ایجاد شد که بر آموزش مادران برای [[تربیت فرزند]] تأکید میکردند. مطالبات اولیه زنان در این دوره، فمینیستی نبود و بسیاری از این مطالبات، رنگوبوی ضداستعماری و ضداستبدادی داشت، مانند [[نهضت تنباکو]] و کمکهای مالی برای تأسیس بانک ملی که زنان در آن نقش فعالی داشتند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/725788/خاستگاه-فمینیسم-در-ایران زیبایینژاد، «خاستگاه فمینیسم در ایران»، 1388ش، ص54.]</ref> اما تأسیس مدارس دخترانه به سبک جدید و اعزام دانشجو به اروپا زمینه آشنایی بیش از پیش ایرانیان با فرهنگ غرب و ورود افکار و اندیشههای فمینیستی را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/81555/سرانجام-فمینیسم-در-ایران ربیعی رودسری، «سرانجام فمینیسم در ایران»، 1385ش، ص7.]</ref> از این | در [[دوران مشروطه]] با توجه به فضای باز سیاسی، انجمنها و نشریاتی ایجاد شد که بر آموزش مادران برای [[تربیت فرزند]] تأکید میکردند. برخی محققین معتقدند مطالبات اولیه زنان در این دوره، فمینیستی نبود و بسیاری از این مطالبات، رنگوبوی ضداستعماری و ضداستبدادی داشت، مانند [[نهضت تنباکو]] و کمکهای مالی برای تأسیس بانک ملی که زنان در آن نقش فعالی داشتند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/725788/خاستگاه-فمینیسم-در-ایران زیبایینژاد، «خاستگاه فمینیسم در ایران»، 1388ش، ص54.]</ref> اما تأسیس مدارس دخترانه به سبک جدید و اعزام دانشجو به اروپا زمینه آشنایی بیش از پیش ایرانیان با فرهنگ غرب و ورود افکار و اندیشههای فمینیستی را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/81555/سرانجام-فمینیسم-در-ایران ربیعی رودسری، «سرانجام فمینیسم در ایران»، 1385ش، ص7.]</ref> از این منظر برخی بر این عقیده هستند که، فمینیسم، نظریهای بیگانه از لایههای معرفتی فرهنگ ایرانی بود که در تعاملات فرهنگی با غرب و با انگیزههای سیاسی–اجتماعی بهوجود آمد<ref>[https://snn.ir/fa/news/1080252/ماهیتِ-سیاسی-فمینیسم-در-ایران اقبالی، ابوالفضل، «ماهیت سیاسی فمینیسم در ایران»، خبرگزاری دانشجو، کد خبر:۱۰۸۰۲۵۲، 10 خرداد 1402ش.]</ref> و تحولات تاریخی زیر را سپری کرده است: | ||
* دوران مشروطه: نخستین تشکلهای زنان، انتشار نشریات زنانه مانند «دانش» و «شکوفه» و تأسیس مدارس دخترانه نوین. | * دوران مشروطه: نخستین تشکلهای زنان، انتشار نشریات زنانه مانند «دانش» و «شکوفه» و تأسیس مدارس دخترانه نوین. | ||
* دوران پهلوی: سیاستهای دولتی «[[انقلاب سفید]]» و «[[کشف حجاب]] | * دوران پهلوی: سیاستهای دولتی «[[انقلاب سفید]]» و «[[کشف حجاب]]»، رشد طبقه متوسط زن تحصیلکرده و حضور محدود در عرصه عمومی. | ||
* پس از انقلاب اسلامی: تلاش برای تفسیر برابرخواهانه از شریعت و تغییر قوانین مربوط به خانواده، حق طلاق و حضانت. | * پس از انقلاب اسلامی: تلاش برای تفسیر برابرخواهانه از شریعت و تغییر قوانین مربوط به خانواده، حق طلاق و حضانت. | ||
* شعار «[[زن زندگی آزادی|زن، زندگی، آزادی]]»: برخی از جریانهای فعال فمینیستی در ایران، از شعار «زن، زندگی، آزادی» خوانشی فمینیستی ارائه کردند و آن را در چارچوب مطالبات جنسیتی، حقوق زنان و نقد ساختارهای مردسالارانه صورتبندی نمودند. | * شعار «[[زن زندگی آزادی|زن، زندگی، آزادی]]»: برخی از جریانهای فعال فمینیستی در ایران، از شعار «زن، زندگی، آزادی» خوانشی فمینیستی ارائه کردند و آن را در چارچوب مطالبات جنسیتی، حقوق زنان و نقد ساختارهای مردسالارانه صورتبندی نمودند. | ||
