پیش‌نویس:امام محمد تقی: تفاوت میان نسخه‌ها

== '''اوضاع فرهنگی عصر امام جواد''' ==

مأمون با بنیان نهادن بیت‌الحکمه و رصدخانه شماسیه در بغداد و اعزام هیأتی برای آوردن کتب علمی از بیزانس، به توسعه فعالیت‌های علمی و ترجمه پرداخت. بدین ترتیب بیت‌الحکمه وارث مراکز علمی جندی‌شاپور و اسکندریه گردید.<ref>ابن‌ندیم، الفهرست، ۱۳۴۶ش، ص۴۴۴.</ref> او علاقه‌مند به گفتگوی علمی با مذاهب، نحله‌ها و ادیان گوناگون بود و برقراری مجالس مناظره در مرو با حضور امام رضا و در بغداد با حضور امام جواد در راستای تحقق این علاقه صورت گرفت.<ref>دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۴۴۳.</ref>

گرایش مأمون به معتزله و پذیرش عقیده خلق قرآن، منجر به مخالفت‌هایی از سوی حنابله و سخت‌گیری حکومت نسبت به آنان شد؛ تا جایی که حنابله این دوره را دوره محنه نامیدند.<ref>ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج‌۶، ص‌۴۲۶-۴۲۵.</ref> در این ایام، جریان کلامی معتزله چالش‌های فکری خطرناکی برای شیعه به وجود آورد و خردسالی امام جواد دست‌آویزی شد تا آنان به مبانی عقیدتی شیعه و اصل امامت که سبب استحکام تشیع بود، خرده بگیرند.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد با بیانی مستدل به شبهات پاسخ می‌دادند، در حالیکه بیش از ده سال نداشتند.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴-۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref>

جریان‌های فکری عصر امام‌جواد در قالب دو گروه عمده جریان‌های اسلامی و غیراسلامی دسته‌بندی می‌شود.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌ جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۴.]</ref>

 

جریان‌های فکری شیعی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، غُلات و دیگر گروه‌ها که پیدایش آنان ماحصل کم‌ظرفیتی سیاسی و گاه رقابت‌هایی در میان فرزندان ائمه و پیروانشان بود. جریان‌های فکری اهل‌سنت که بدنه اصلی جامعه را تشکیل می‌دادند و شامل دو گروه عمده بودند. گروه نخست؛ جریان‌های فقهی اهل‌سنت، شامل جریان‌های شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی که در منابع تاریخی با اسامی خاصی نظیر اهل‌حدیث، جماعت و عامه معروف بودند و با گذشت زمان، همگی با نام اهل‌سنت شناخته شده‌اند.<ref>پاکتچی، اهل‌سنت و جماعت در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵-۴۷۴.</ref> گروه دوم؛ جریان‌های کلامی اهل‌سنت که شامل خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه بودند و امام جواد نیز در مواجهه با آنان، به تبیین موضوع‌های کلامی نظیر مسئله خلق قرآن، جبر و اختیار، حقانیت و تحریف‌نکردن قرآن تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌ جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref>

 

جریان‌های دینی غیراسلامی شامل یهود، نصارا و مجوس است. اهل‌کتاب از دوره فتوحات اسلامی، در میان مسلمانان به نشر روایات، قصه‌های خرافی و غیرمستند و شبهه‌های متفاوتی می‌پرداختند و از نظر فکری بر مسلمانان تأثیر چشمگیری داشتند. برخورد امام جواد با آنها با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از خشونت بود.<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> دیگر جریان‌های غیردینی، شامل مکاتب فکری زنادقه و دهریه بود که برای رواج فساد و سست‌کردن عقاید دینی مردم درباره توحید شبهه‌افکنی می‌کردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰-۱۹۹.</ref> برخورد امام جواد با این گروه، حکیمانه و بردبارانه بود.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌ جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲-۲۰۱.</ref>

  مناظرات امام جواد با بزرگان اهل‌سنت و معتزله، در محوریت موضوعات فقهی و کلامی بوده است.<ref>حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.</ref> فهرست مناظرات امام شامل مناظره امام و عمویش با فردی برای پاسخ حکم فقهی در باب طلاق زن، مناظرات امام جواد و یحیی بن‌اکثم قاضی‌القضات بغداد در چهار موضوع صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، فضایل غالیانه درباره ابوبکر و عمر و علائم امامت و مباحث مربوط به توحید، مناظره بین ابوهاشم داوود بن‌هاشم جعفری با امام در باب معنای احد و لایدرکه الأبصار و صفات و اسماء الهی، مناظره عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن با امام جواد درباره امام مهدی، مناظره احمد بن‌أبوداوود قاضی‌القضات معتصم در سامرا در زمینه حد بریدن دست دزد و در نهایت مناظره امام در جهت توطئه معتصم علیه ایشان می‌باشد.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref>