ابرابزار |
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''انتقادپذیری'''}}؛ توانایی پذیرش دیدگاهها و بازخوردهای دیگران بدون مقاومت غیرمنطقی. | {{درشت|'''انتقادپذیری'''}}؛ توانایی پذیرش دیدگاهها و بازخوردهای دیگران بدون مقاومت غیرمنطقی. | ||
انتقادپذیری در جهان امروز از یکسو مهارت فردی و از سوی دیگر شاخصی از بلوغ اجتماعی و سیاسی است. در جوامع امروزی نوعاً نقد به منظور اصلاح و شتاب دادن به پیشرفت و جلوگیری از ناهنجاریهای اجتماعی استفاده میشود. تجربههای تاریخی و فرهنگی ایرانیان نشان میدهد که آنها همواره در سنتهای علمی، دینی و اجتماعی خود ظرفیت شنیدن و پذیرش نقد را داشتهاند و چالش دوران معاصر آن است که گاهی نقد با شالودهشکنی و نقض حریمها همسانانگاری میشود. | انتقادپذیری در جهان امروز از یکسو مهارت فردی و از سوی دیگر شاخصی از [[بلوغ اجتماعی]] و [[بلوغ سیاسی|سیاسی]] است. در جوامع امروزی نوعاً نقد به منظور اصلاح و شتاب دادن به پیشرفت و جلوگیری از ناهنجاریهای اجتماعی استفاده میشود. تجربههای تاریخی و فرهنگی ایرانیان نشان میدهد که آنها همواره در سنتهای علمی، دینی و اجتماعی خود ظرفیت شنیدن و پذیرش نقد را داشتهاند و چالش دوران معاصر آن است که گاهی نقد با شالودهشکنی و نقض حریمها همسانانگاری میشود. | ||
== تعریف انتقادپذیری == | == تعریف انتقادپذیری == | ||
از منظر جامعهشناسی، انتقادپذیری سرمایهای اجتماعی و شاخص سلامت مدنی است که در سنت اسلامی-ایرانی در قالب [[نصیحت]] و تلاش برای [[اصلاح اجتماعی]]، بازنمایی میشود.<ref>[https://www.bartarinha.ir/بخش-سبک-زندگی-3/537655-انتقاد-منتقد-ما-ایرانیان «انتقاد، منتقد و ما ایرانیان»، پایگاه خبری برترینها.]</ref> در [[روانشناسی]]، انتقادپذیری جلوهای از انعطاف شناختی و [[عزت نفس|عزتنفس]] سالم است. پرورش [[خودآگاهی]]، بازسازی شناختی، کنترل هیجان و تفکر نقاد، در کنار آموزههای دینی مانند محاسبهٔ نفس، زمینهٔ روانشناختی لازم برای انتقادپذیری را فراهم آورد.<ref>[https://ehyacenter.com/treatments/از-دیدگاه-روان-شناسی-چرا-پذیرش-انتقاد-ا/ «انتقادپذیری: از دیدگاه روانشناسی چرا پذیرش انتقاد از جانب دیگران توسط افراد سخت است؟»، وبسایت مرکز خدمات روانشناسی و مشاورۀ احیا.]</ref> مقاومت در برابر نقد نیز از دیدگاه روانشناسی | از منظر جامعهشناسی، انتقادپذیری سرمایهای اجتماعی و شاخص سلامت مدنی است که در سنت اسلامی-ایرانی در قالب [[نصیحت]] و تلاش برای [[اصلاح اجتماعی]]، بازنمایی میشود.<ref>[https://www.bartarinha.ir/بخش-سبک-زندگی-3/537655-انتقاد-منتقد-ما-ایرانیان «انتقاد، منتقد و ما ایرانیان»، پایگاه خبری برترینها.]</ref> در [[روانشناسی]]، انتقادپذیری جلوهای از انعطاف شناختی و [[عزت نفس|عزتنفس]] سالم است. پرورش [[خودآگاهی]]، بازسازی شناختی، کنترل هیجان و تفکر نقاد، در کنار آموزههای دینی مانند محاسبهٔ نفس، زمینهٔ روانشناختی لازم برای انتقادپذیری را فراهم آورد.<ref>[https://ehyacenter.com/treatments/از-دیدگاه-روان-شناسی-چرا-پذیرش-انتقاد-ا/ «انتقادپذیری: از دیدگاه روانشناسی چرا پذیرش انتقاد از جانب دیگران توسط افراد سخت است؟»، وبسایت مرکز خدمات روانشناسی و مشاورۀ احیا.]</ref> مقاومت در برابر نقد نیز از دیدگاه [[روانشناسی شناختی]]، بیشتر ناشی از خطاهای ادراکی است، مانند همسانسازی نقد با بیآبرویی یا ناکافی بودن تمایز میان [[رفتار]] و [[هویت]].<ref>[https://irsj.ihu.ac.ir/article%20209763.html?utm%20source=chatgpt.com نبیزاده و سیاوشی، «نقدپذیری در دولتهای بعد از انقلاب اسلامی: رهیافتی به تربیت انتقادی»، 1404ش، ص39-40.]</ref> | ||
انتقادپذیری در عرصه فرهنگ، نقد بهمعنای بازاندیشی در نمادها، کلیشهها و ارزشهای اجتماعی است و جامعه را قادر میسازد [[هنجارهای فرهنگی]] خود را دوباره تفسیر کرده و با شرایط جدید منطبق سازد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/99448/انتقاد-و-انتقادپذیری?utm_source=chatgpt.com حقپناه، «انتقاد و انتقادپذیری»، 1383ش.]</ref> نقد در حوزهٔ سیاست و | انتقادپذیری در عرصه فرهنگ، نقد بهمعنای بازاندیشی در نمادها، کلیشهها و ارزشهای اجتماعی است و جامعه را قادر میسازد [[هنجارهای فرهنگی]] خود را دوباره تفسیر کرده و با شرایط جدید منطبق سازد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/99448/انتقاد-و-انتقادپذیری?utm_source=chatgpt.com حقپناه، «انتقاد و انتقادپذیری»، 1383ش.]</ref> نقد در حوزهٔ سیاست و حقوق، ابزاری برای فعالسازی «خوداصلاحی نهادی» است. زمانیکه نهادها نقد منصفانه را بپذیرند، [[اعتماد عمومی]] تقویت شده و مردم [[احساس]] میکنند صدای آنها بازتاب یافته است. از این منظر، [[انتقادپذیری سیاسی]] نشانهای از [[بلوغ شناختی]] جمعی و شرط تداوم [[عدالت]] و پاسخگویی است.<ref>اسلامی، اخلاق نقد، 1383ش، ص66-90.</ref> | ||
== انتقادپذیری در فرهنگ اسلامی == | == انتقادپذیری در فرهنگ اسلامی == | ||
[[پرونده:گروه-رگا.jpg|جایگزین=کار فرهنگی «گروه رگا» در ایستگاه متروی امام خمینی تهران|بندانگشتی|کار فرهنگی «[[گروه رگا]]» در ایستگاه متروی امام خمینی شهر [[تهران]]]] | [[پرونده:گروه-رگا.jpg|جایگزین=کار فرهنگی «گروه رگا» در ایستگاه متروی امام خمینی تهران|بندانگشتی|کار فرهنگی «[[گروه رگا]]» در ایستگاه متروی امام خمینی شهر [[تهران]]]] | ||
نصیحت، تذکر و نقد، در [[فرهنگ اسلامی]]، فرآیندهای شناختی برای بازنگری در خود بهشمار میآیند که با دستورالعملهایی مانند اجتناب از [[غیبت]]، رعایت شأن مخاطب و آغاز اصلاح از خود، چارچوبی برای مدیریت نقد فراهم میسازند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/2689/6584/76754/انتقاد_و_انتقادپذیری_از_نگاه_اسلام?utm_source=chatgpt.com «انتقاد و انتقادپذیری از نگاه اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
[[قرآن]] در چارچوب آموزه [[امربهمعروف]] و [[نهیازمنکر]]، نقد را حقی اجتماعی و ضرورتی برای اصلاح جامعه معرفی میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_104_سوره_آل_عمران سورۀ آل عمران، آیۀ 104.]</ref> [[امام علی]] نیز نصیحتپذیری را نشانهٔ عدالت حاکم معرفی کرده است<ref>[https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/1300512 «حدیث و آیات: هدیه کردن عیب»، وبسایت کتابخانۀ احادیث شیعه.]</ref> و از منظر او، انتقادپذیری یک مهارت شناختی و اجتماعی ارزشمند بهشمار میآید.<ref>[https://thaqalain.ir/انتقاد-از-امام-علیعلیه-السلام/ نهجالبلاغه، خطبۀ 216.]</ref> | [[قرآن]] در چارچوب آموزه [[امربهمعروف]] و [[نهیازمنکر]]، نقد را حقی اجتماعی و ضرورتی برای اصلاح جامعه معرفی میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_104_سوره_آل_عمران سورۀ آل عمران، آیۀ 104.]</ref> [[امام علی]] نیز نصیحتپذیری را نشانهٔ عدالت حاکم معرفی کرده است<ref>[https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/1300512 «حدیث و آیات: هدیه کردن عیب»، وبسایت کتابخانۀ احادیث شیعه.]</ref> و از منظر او، انتقادپذیری یک مهارت شناختی و اجتماعی ارزشمند بهشمار میآید.<ref>[https://thaqalain.ir/انتقاد-از-امام-علیعلیه-السلام/ نهجالبلاغه، خطبۀ 216.]</ref> | ||
| خط ۳۱: | خط ۳۱: | ||
}} | }} | ||
نقدپذیری در [[فرهنگ ایرانیاسلامی]]، فضیلتی با سابقه تاریخی است که امروزه در برخی موارد، با موانع ساختاری و ادراکی مواجه شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/380546/حافظ-و-نقد-اجتماعی?utm_source=chatgpt.com مهرآوران و قاسمی، «حافظ و نقد اجتماعی»، 1396ش، چکیده.]</ref> آنچه امروز بهعنوان انتقادناپذیری دیده میشود، بیشتر حاصل محدودیتهای نهادی، فشارهای اجتماعی برای حفظ [[آبرو]] و سوءبرداشت از مفهوم نقد از یکسو و عبور از فرهنگ نقد از سوی دیگر است. این محدودیتها گاه نه برای سرکوب نقد بلکه در واکنش به توهین، تهمتزنی و شالودهشکنیهایی شکل گرفتهاند که بهنام نقد مطرح شدهاند. چنین وضعیتی مرز نقد سازنده و کنشهای براندازانه را مخدوش کرده و ذهنیت انتقادناپذیری را تقویت میکند. از منظر شناختی نیز این شرایط بهجای یادگیری و بازاندیشی، واکنشهای تدافعی را در افراد و نهادها فعال میسازد. از سوی دیگر، با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، نقد بهمثابه حقی مشروع در گفتمان دینی و انقلابی به رسمیت شناخته شد؛<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_208809.html?lang=en نبیزاده، «شاخصههای هویت دینی و انقلابی در تربیت و جامعهپذیری سیاسی ایران»، 1402ش، ص122.]</ref> اما سوءاستفادهٔ برخی گروهها و جریانهای فکری، به محدودیت نسبی فضای نقد انجامید تا انسجام جامعه و حاکمیت حفظ شود.<ref>[https://irsj.ihu.ac.ir/article%20209763.html?utm%20source=chatgpt.com نبیزاده و سیاوشی، «نقدپذیری در دولتهای بعد از انقلاب اسلامی: رهیافتی به تربیت انتقادی»، 1404ش، ص41-42.]</ref> | نقدپذیری در [[فرهنگ ایرانیاسلامی]]، فضیلتی با سابقه تاریخی است که امروزه در برخی موارد، با موانع ساختاری و ادراکی مواجه شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/380546/حافظ-و-نقد-اجتماعی?utm_source=chatgpt.com مهرآوران و قاسمی، «حافظ و نقد اجتماعی»، 1396ش، چکیده.]</ref> آنچه امروز بهعنوان انتقادناپذیری دیده میشود، بیشتر حاصل محدودیتهای نهادی، فشارهای اجتماعی برای حفظ [[آبرو]] و سوءبرداشت از مفهوم نقد از یکسو و عبور از فرهنگ نقد از سوی دیگر است. این محدودیتها گاه نه برای سرکوب نقد بلکه در واکنش به توهین، تهمتزنی و شالودهشکنیهایی شکل گرفتهاند که بهنام نقد مطرح شدهاند. چنین وضعیتی مرز نقد سازنده و کنشهای براندازانه را مخدوش کرده و ذهنیت انتقادناپذیری را تقویت میکند. از منظر شناختی نیز این شرایط بهجای یادگیری و بازاندیشی، واکنشهای تدافعی را در افراد و نهادها فعال میسازد. از سوی دیگر، با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، نقد بهمثابه حقی مشروع در [[گفتمان دینی]] و [[گفتمان انقلابی|انقلابی]] به رسمیت شناخته شد؛<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_208809.html?lang=en نبیزاده، «شاخصههای هویت دینی و انقلابی در تربیت و جامعهپذیری سیاسی ایران»، 1402ش، ص122.]</ref> اما سوءاستفادهٔ برخی گروهها و جریانهای فکری، به محدودیت نسبی فضای نقد انجامید تا انسجام جامعه و حاکمیت حفظ شود.<ref>[https://irsj.ihu.ac.ir/article%20209763.html?utm%20source=chatgpt.com نبیزاده و سیاوشی، «نقدپذیری در دولتهای بعد از انقلاب اسلامی: رهیافتی به تربیت انتقادی»، 1404ش، ص41-42.]</ref> | ||
بسیاری از مدعیان انتقادناپذیری جامعهٔ [[ایران]] به شیوههای نقد در فرهنگهای بیگانه پایبند بوده و به سنت نقد در [[سبک زندگی|سبک زندگی اسلامییرانی]] بیتوجه هستند. چنین رویکردهایی، اغلب نه در پی اصلاح بهعنوان ثمرهٔ طبیعی نقد، بلکه بهدنبال تخریب، براندازی یا هتک حرمت حریمهای دینی و اجتماعی هستند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91040/نقد-و-بررسی-جریان-های-روشنفکری-ایران?rcIds=89497%2C99596%2C88877 رحمانی، تقی، «نقد و بررسی جریانهای روشنفکری ایران»، فصلنامۀ بازتاب اندیشه.]</ref> | بسیاری از مدعیان انتقادناپذیری جامعهٔ [[ایران]] به شیوههای نقد در فرهنگهای بیگانه پایبند بوده و به سنت نقد در [[سبک زندگی|سبک زندگی اسلامییرانی]] بیتوجه هستند. چنین رویکردهایی، اغلب نه در پی اصلاح بهعنوان ثمرهٔ طبیعی نقد، بلکه بهدنبال تخریب، براندازی یا هتک حرمت حریمهای دینی و اجتماعی هستند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91040/نقد-و-بررسی-جریان-های-روشنفکری-ایران?rcIds=89497%2C99596%2C88877 رحمانی، تقی، «نقد و بررسی جریانهای روشنفکری ایران»، فصلنامۀ بازتاب اندیشه.]</ref> | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
[[پرونده:انتقادپذیری۶.jpg|جایگزین=حلقه صالحین دختران در مسجد موسی بن جعفر شهر ساری|بندانگشتی|[[حلقه صالحین]] دختران در [[مسجد]] موسی بن جعفر شهر [[ساری]]]] | [[پرونده:انتقادپذیری۶.jpg|جایگزین=حلقه صالحین دختران در مسجد موسی بن جعفر شهر ساری|بندانگشتی|[[حلقه صالحین]] دختران در [[مسجد]] موسی بن جعفر شهر [[ساری]]]] | ||
برخی از مهمترین عوامل تقویت انتقادپذیری در سنت اسلامیایرانی عبارتاند از: | برخی از مهمترین عوامل تقویت انتقادپذیری در سنت اسلامیایرانی عبارتاند از: | ||
* '''خودانتقادی''': در سبک زندگی اسلامیایرانی، فرایند محاسبهٔ نفس و خودبازبینی، توانایی پذیرش بازخورد بیرونی را افزایش داده و انتقادپذیری را به یک مهارت تربیتی و شناختی تبدیل میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/2689/6584/76754/انتقاد_و_انتقادپذیری_از_نگاه_اسلام?utm_source=chatgpt.com «انتقاد و انتقادپذیری از نگاه اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | * '''خودانتقادی''': در سبک زندگی اسلامیایرانی، فرایند [[محاسبه نفس|محاسبهٔ نفس]] و خودبازبینی، توانایی پذیرش بازخورد بیرونی را افزایش داده و انتقادپذیری را به یک [[مهارت تربیتی]] و شناختی تبدیل میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/2689/6584/76754/انتقاد_و_انتقادپذیری_از_نگاه_اسلام?utm_source=chatgpt.com «انتقاد و انتقادپذیری از نگاه اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
* '''داشتن شناخت و آگاهی''': توانایی دریافت و پردازش نقد مستلزم شناخت و آگاهی است. فردی که با دقت و آگاهی به سخن منتقد گوش میدهد، میتواند از آن برای اصلاح و رشد خود بهره گیرد.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص164.]</ref> | * '''داشتن شناخت و آگاهی''': توانایی دریافت و پردازش نقد مستلزم شناخت و آگاهی است. فردی که با دقت و آگاهی به سخن منتقد گوش میدهد، میتواند از آن برای اصلاح و [[رشد]] خود بهره گیرد.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص164.]</ref> | ||
* '''داشتن نگاه واقعبینانه''': وقتی فرد ظرفیتها و محدودیتهای خود و شرایط محیطی را درست درک کند، نقد منطقی و متناسب را پذیرفته و از آن برای بهبود تصمیمها و رفتارها استفاده میکند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص165.]</ref> | * '''داشتن نگاه واقعبینانه''': وقتی فرد ظرفیتها و محدودیتهای خود و شرایط محیطی را درست درک کند، نقد منطقی و متناسب را پذیرفته و از آن برای بهبود تصمیمها و رفتارها استفاده میکند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص165.]</ref> | ||
* '''موقعیتشناسی''': پذیرش نقد نیازمند شناخت درست از زمان، مکان و شرایط ارائهٔ آن است. در این چارچوب، بلوغ فکری و اجتماعی فرد یا نهاد مورد نقد، ظرفیت شنیدن و تحلیل بازخورد را تعیین میکند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص165-166.]</ref> | * '''موقعیتشناسی''': پذیرش نقد نیازمند شناخت درست از زمان، مکان و شرایط ارائهٔ آن است. در این چارچوب، بلوغ فکری و اجتماعی فرد یا نهاد مورد نقد، ظرفیت شنیدن و تحلیل بازخورد را تعیین میکند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_11946.html محمدی، «نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی»، 1387ش، ص165-166.]</ref> | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
== زمینههای نهادینهسازی انتقادپذیری == | == زمینههای نهادینهسازی انتقادپذیری == | ||
=== بستر هنری نهادینهسازی انقتادپذیری === | === بستر هنری نهادینهسازی انقتادپذیری === | ||
هنر در ایران بهعنوان فضای شناختی برای بازتاب مشکلات و امیدهای جامعه عمل کرده و نقد سازنده را با زبان زیباییشناختی منتقل میکند. این ظرفیت در شعر عرفانی، [[تعزیه]] و نقاشیهای آیینی قابل مشاهده بوده و نشان میدهد که هنر میتواند پذیرش بازخورد اجتماعی و فرهنگی را تسهیل کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/274138/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%8 «جامعهشناسی تاریخی موسیقی در ایران در گفتوگو با آیدین آریافر»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بهرهگیری از فضاهای امن مانند [[مسجد|مساجد]] و [[هیئت]]ها و مهارتهای گفتوگو نیز امکان پردازش شناختی پیامهای انتقادی را برای جامعه فراهم میآورد.<ref>[https://civilica.com/note/13812/?utm%20source=chatgpt.com/ نثاری، «نقش مساجد و هیئتها در کاهش آسیبهای اجتماعی: یک دیدیگاه جامعهشناختی و فرهنگی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | هنر در ایران بهعنوان فضای شناختی برای بازتاب مشکلات و امیدهای جامعه عمل کرده و نقد سازنده را با زبان زیباییشناختی منتقل میکند. این ظرفیت در شعر عرفانی، [[تعزیه]] و نقاشیهای آیینی قابل مشاهده بوده و نشان میدهد که [[هنر]] میتواند پذیرش بازخورد اجتماعی و فرهنگی را تسهیل کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/274138/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%8 «جامعهشناسی تاریخی موسیقی در ایران در گفتوگو با آیدین آریافر»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بهرهگیری از فضاهای امن مانند [[مسجد|مساجد]] و [[هیئت]]ها و مهارتهای گفتوگو نیز امکان پردازش شناختی پیامهای انتقادی را برای جامعه فراهم میآورد.<ref>[https://civilica.com/note/13812/?utm%20source=chatgpt.com/ نثاری، «نقش مساجد و هیئتها در کاهش آسیبهای اجتماعی: یک دیدیگاه جامعهشناختی و فرهنگی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | ||
=== بسترهای اجتماعی و فرهنگی نهادینهسازی انقتادپذیری === | === بسترهای اجتماعی و فرهنگی نهادینهسازی انقتادپذیری === | ||
