رضا عسکری (بحث | مشارکت‌ها)
خط ۴: خط ۴:


== زندگی‌نامه ==
== زندگی‌نامه ==
امام جواد در سال ۱۹۵ هجری در شهر مدینه به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی ایشان، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روش‌های پنهانی مبارزه، و همچنین طول عمر کوتاه ایشان، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد ایشان اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر می‌کنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref>
امام جواد در سال ۱۹۵ق در شهر مدینه به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی ایشان، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روش‌های پنهانی مبارزه، و همچنین طول عمر کوتاه ایشان، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد ایشان اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر می‌کنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref>


پدر امام جواد، علی بن موسی، ملقب به امام رضا بود.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) بود<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> و از کنیزان امام رضا به‌شمار می‌رفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، ایشان با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌اند.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر امام جواد را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref>
پدر امام جواد، علی بن موسی، ملقب به امام رضا بود.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) بود<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> و از کنیزان امام رضا به‌شمار می‌رفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، ایشان با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌اند.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر امام جواد را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref>


== نسب، کنیه و القاب ==
== نسب، کنیه و القاب ==
امام جواد از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیه‌های آن امام نیز ابوعبدالله،<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> مشهورترین القاب آن امام، جواد، تقی و ابن‌الرضا است<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته می‌شوند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی و مُنتَجَب،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> برای آن امام ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.<ref>تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref>
امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیه‌های آن امام نیز ابوعبدالله،<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> القاب مشهور آن امام، جواد، تقی و ابن‌الرضا است.<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> در دعای توسل نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref> در برخی منابع با عنوان جواد الائمه نیز شناخته می‌شود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> برخی معتقدند این صفت او را از دیگران متمایز می‌سازد.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی و مُنتَجَب،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> برای آن امام ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.<ref>تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref>
 
=== لقب جوادالائمه ===
جواد از مشهورترین القاب امام محمد تقی در فرهنگ و ادبیات شیعی و ایرانی و حاکی ‌از آن‌ است‌ که آن امام، اهل ‌جود ‌و بخشش‌ و به ‌سخاوت مشهور بوده‌اند<ref>ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۰۷ق، ج۱۵، ص۳۸۵.</ref> به‌حدی که او را متمایز و منفرد از دیگران می‌ساخت.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> امام رضا باتوجه به ویژگی‌ با برکت بودن فرزندش، می‌گویند: «الصادق والصابر والفاضل و قره اعین المؤمنین و غیظ الملحدین؛ او راستگو، صبور و بردبار، دارای فضیلت نور چشم مؤمنان و مایه خشم کفار است».<ref>بحرانی، عوالم العلوم و المعارف، بی‌تا، ج۲۳، ص۷۲.</ref> در دعای توسل نیز، امام با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref>


== همسر و فرزندان ==
== همسر و فرزندان ==
خط ۶۸: خط ۶۵:
== توسل ==
== توسل ==
شیعیان با توجه به توصیه‌های بعضی فقهای شیعی، به نقل از مجلسی دوم از ابوالوفاء شیرازی که مدعی است رسول خدا در خواب او را به توسل به امام جواد در امور مادی توصیه کرده است، برای گشایش و فرج در امور مادی، به امام جواد متوسل می‌شوند و وی را باب‌الحوائج می‌دانند.<ref>قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.</ref>
شیعیان با توجه به توصیه‌های بعضی فقهای شیعی، به نقل از مجلسی دوم از ابوالوفاء شیرازی که مدعی است رسول خدا در خواب او را به توسل به امام جواد در امور مادی توصیه کرده است، برای گشایش و فرج در امور مادی، به امام جواد متوسل می‌شوند و وی را باب‌الحوائج می‌دانند.<ref>قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.</ref>
== نیایش‌ها ==
دو خاستگاه مهم قرآن‌کریم و آموزه‌های رسول خدا برای دعاهای امام جواد وجود دارد. اثرپذیری ادعیه امام از قرآن به دو صورت است.
# '''شکلی، مستقیم و آشکار:''' نگاه نظام‌مند به آفرینش، جهان و انسان، تبیین معارف دینی توحید، معاد، امامت و رهبری، الگوگیری از پیامبران، تسلیم بودن در برابر اوامر خدا و نگاه ابزاری به دنیا و مقدمه آخرت شمردن آن.
# '''مبنایی، غیرمستقیم و پنهان:''' تصریح، استناد و تعلیل، تفسیر، تاویل و جری و تطبیق و تلمیح و تحمید، تسبیح، تهلیل و مناجات.<ref>مولایی‌نیا و باجلان، «خاستگاه قرآنی نیایش‌های امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۲-۱۳۱.</ref>


== اصحاب امام جواد ==
== اصحاب امام جواد ==
خط ۸۸: خط ۷۹:
# '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دسته اصلی در روایات منقول از ایشان در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref>
# '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دسته اصلی در روایات منقول از ایشان در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref>


=== روایان حدیث ===
=== راویان حدیث ===
براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.<ref>مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.</ref>
براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.<ref>مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.</ref>


خط ۹۸: خط ۸۹:


== جایگاه امام جواد نزد ایرانیان ==
== جایگاه امام جواد نزد ایرانیان ==
امام جواد در میان شیعیان و اهل‌سنت به لقب «باب الحوائج» و «باب المراد» مشهور هستند؛ زیرا حاجت‌های مردم را بسیار برآورده و کرامت‌های بی‌شماری از آن حضرت دیده شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218308/%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> علما، نماز امام جواد و ذکرهایی مانند گفتن ۳۷۰ مرتبه «یا جواد الائمه ادرکنی» در یک مجلس را برای رفع گرفتاری و برآورده شدن حاجات مجرب دانسته‌اند. همچنین اگر بعد از هر نماز واجب در روز، در سجده به‌عدد «جواد» (۱۴ مرتبه) ذکر «یا وهاب» تلاوت شود، برکت عجیبی در رزق و روزی خواهد داشت.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334561/%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>
<ref>«چرا به امام محمد تقی (ع)، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا.[https://borna.news/008oYu]</ref>
 
امام جواد در میان شیعیان و اهل‌سنت به لقب «باب الحوائج» و «باب المراد» مشهور هستند؛ زیرا حاجت‌های مردم را بسیار برآورده و کرامت‌های بی‌شماری از آن حضرت دیده شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218308/%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> نماز امام جواد و ذکرهایی مانند گفتن ۳۷۰ مرتبه «یا جواد الائمه ادرکنی» در یک مجلس را برای رفع گرفتاری و برآورده شدن حاجات مجرب دانسته‌اند. همچنین اگر بعد از هر نماز واجب در روز، در سجده به‌تعداد ابجد جواد (۱۴ مرتبه) ذکر «یا وهاب» تلاوت شود، برکت عجیبی در رزق و روزی خواهد داشت.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334561/%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>


حِرْز امام جواد(ع) نیز دعایی مشهور در میان شیعیان است که دارای دو شکل «صغیر» (کوتاه) و «کبیر» (مفصل) است و به‌عنوان مشهورترین و معتبرترین حرز برای دفع گرفتاری‌ها و بلاها براساس همراهی دائمی با فرد شناخته می‌شود.<ref>شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۸.</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت امام جواد پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:
حِرْز امام جواد(ع) نیز دعایی مشهور در میان شیعیان است که دارای دو شکل «صغیر» (کوتاه) و «کبیر» (مفصل) است و به‌عنوان مشهورترین و معتبرترین حرز برای دفع گرفتاری‌ها و بلاها براساس همراهی دائمی با فرد شناخته می‌شود.<ref>شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۸.</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت امام جواد پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله: