شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

شب یلدا، بلندترین شب سال و نماد پیروزی نور بر تاریکی است؛ شبی که در آن خورشید تولدی دوباره می‌یابد و روزها رو به بلندی می‌روند. این شب که با نام‌هایی چون شب چله و شب دیجور نیز شناخته می‌شود، ریشه در آیین کهن مهر دارد و هفت‌هزار سال قدمت آن، پیوندی عمیق با [[فرهنگ]] و باورهای مردمان ایران‌زمین را نشان می‌دهد. یلدا در طول تاریخ، از واژه‌ای سریانی به معنای زایش، به نمادی از [[امید]] و [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] تبدیل شده و در آثار شاعران بزرگی چون [[حافظ]]، [[سعدی]] و [[عنصری بلخی|عنصری]]، به‌عنوان استعاره‌ای از درازی شب هجران و روشنایی وصال، جاودانه شده است. امروز نیز در این شب، خانواده‌ها گرد سفره‌ای رنگین با نمادهای [[برکت]] و شادابی‌، جمع می‌شوند، [[شاهنامه]] می‌خوانند، [[فال حافظ]] می‌گیرند و با شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال می‌دمد، به استقبال روشنایی می‌روند. این آیین کهن، در سراسر ایران فرهنگی و حتی در نقاط دیگر جهان با جلوه‌های محلی خود برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۲م، به‌عنوان [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث]] [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|فرهنگی ناملموس]] به‌صورت مشترک میان [[ایران]] و [[افغانستان]]، در [[یونسکو]] به ثبت رسیده است.

شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشۀ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشۀ سریانی دانسته‌اند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفته‌اند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref>

پاسداشت شب یلدا، بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، دارای سابقه‌ای هفت‌هزار ساله است<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش، ص-.</ref> و ریشۀ آن را در بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی، آیین کهن «مهر» می‌دانند. مهر یا میترا<ref>Mitra, Mithra, Mehr, Mitr.</ref> در زبان سانسکریت و اوستایی به‌معنای پیمان، پیوستگی و همبستگی دو یا چند نفر بوده و در زبان پارسی نیز به‌معنای آشتی، پیمان و دوستی است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.</ref> بر همین اساس برخی، یلدا را جشن ظهور میترا می‌دانند که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی مسیح قرار داده‌اند.<ref>تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص10.</ref>  

در نیمۀ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژۀ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا به‌عنوان طولانی‌ترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارۀ طولانی‌ترین شب سال به‌عنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگ‌های فارسی نیز به‌همین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا به‌تدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسی‌زبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref>  

امروزه، شب یلدا یا شب چله به‌عنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزۀ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانه‌ها هجوم می‌آورد، اما با روشن‌کردن آتش و شب‌زنده‌داری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانه‌ها دور می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref>

بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref>  

یونسکو در هفدهمین جلسۀ کمیتۀ بین‌الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را به‌طور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته به‌ویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار می‌شود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-%D8%AB%D8%A8%D8%AA(-%D8%B4%D8%A8-%DA%86%D9%84%D9%87-%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C)-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B3-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref>

* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.

* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.

 

* "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم, last visited: 5 December 2022.

* "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.