افزودن جستارهای وابسته |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز میشود؛ از اینرو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشهٔ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشهٔ سریانی دانستهاند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفتهاند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref> | شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز میشود؛ از اینرو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشهٔ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشهٔ سریانی دانستهاند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفتهاند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref> | ||
شب یلدا که به آن شب چله نیز میگویند،<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> با نامهای دیگری همچون زایش مِهر بهمعنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته میشود.<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته میشود که بهمعنای شب تاریک و سیاه است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه دیجور.</ref> نامگذاری شب چله از آنرو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیدهاند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دیگان»، «خور روز» و «خرمروز» میگفتند،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> زیرا با سپریشدن طولانیترین شب سال، نوید روشنایی میدهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانهای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref> | شب یلدا که به آن شب چله نیز میگویند،<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> با نامهای دیگری همچون زایش مِهر بهمعنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته میشود.<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته میشود که بهمعنای شب تاریک و سیاه است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه دیجور.</ref> نامگذاری شب [[چله]] از آنرو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیدهاند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دیگان»، «خور روز» و «خرمروز» میگفتند،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> زیرا با سپریشدن طولانیترین شب سال، نوید روشنایی میدهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانهای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
در نیمهٔ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژهٔ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا بهعنوان طولانیترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارهٔ طولانیترین شب سال بهعنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگهای فارسی نیز بههمین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا بهتدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسیزبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref> | در نیمهٔ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژهٔ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا بهعنوان طولانیترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارهٔ طولانیترین شب سال بهعنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگهای فارسی نیز بههمین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا بهتدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسیزبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref> | ||
امروزه، شب یلدا یا شب چله بهعنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزهٔ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانهها هجوم میآورد، اما با روشنکردن آتش و شبزندهداری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانهها دور میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref> | امروزه، شب یلدا یا شب چله بهعنوان درازترین شب سال، مصادف با [[۳۰ آذر]] و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزهٔ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانهها هجوم میآورد، اما با روشنکردن آتش و شبزندهداری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانهها دور میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref> | ||
== جشن شب یلدا == | == جشن شب یلدا == | ||
{{اصلی|جشن شب یلدا}} | {{اصلی|جشن شب یلدا}} | ||
جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگهای پیرامون آن است که با گردهماییهای صمیمانه خانوادهها در کنار کرسی یا سفرهای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و انار که نماد شادابی و برکتاند تا خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ که پیوندی با ادب و هویت ملی برقرار میکند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه میدارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> چه در کوچهپسکوچههای خراسان با مراسم کفزنی، چه در سفرههای شیراز با نغمههای | جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگهای پیرامون آن است که با گردهماییهای صمیمانه خانوادهها در کنار کرسی یا سفرهای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و [[انار]] که نماد شادابی و برکتاند تا [[شاهنامهخوانی|خواندن شاهنامه]] و گرفتن [[فال حافظ]] که پیوندی با ادب و [[هویت ملی]] برقرار میکند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه میدارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> چه در کوچهپسکوچههای [[خراسان]] با مراسم کفزنی، چه در سفرههای [[شیراز]] با نغمههای [[حافظ]]، چه در فرستادن [[خوانچه شب یلدا|خوانچه]] برای تازهعروسان و چه در گوشهوکنار جهان، جشن یلدا رنگ و بوی محلی گرفته و با آیینهای گوناگون همراه شده است؛ اما در همهٔ این تنوع، یک چیز مشترک است: گرامیداشت [[خانواده]]، قدردانی از نعمتها و شور و شوقی که در دل طولانیترین شب سال، نوید روشنایی را میدهد.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref><ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref><ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «ادابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه.]</ref> | ||
== شب یلدا در ادبیات فارسی == | == شب یلدا در ادبیات فارسی == | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
== ثبت جهانی یلدا == | == ثبت جهانی یلدا == | ||
یونسکو در هفدهمین جلسهٔ کمیتهٔ بینالدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را بهطور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته بهویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار میشود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-ثبت(-شب-چله-ی-ایرانی)-در-میراث-ناملموس-جهانی/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وبسایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref> | [[یونسکو]] در هفدهمین جلسهٔ کمیتهٔ بینالدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را بهطور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته بهویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار میشود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در [[۲۹ آذر]] ۱۳۸۷ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-ثبت(-شب-چله-ی-ایرانی)-در-میراث-ناملموس-جهانی/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وبسایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref> | ||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
