سحرخوانی: تفاوت میان نسخه‌ها

سَحَر‌خوانی؛ شیوه‌ای برای بیدار کردن مردم در وقت سحر برای پرداختن به عبادت یا خوردن سحری در ماه [[رمضان]] است که در مناطق مختلف ایران، افغانستان و تاجیکستان و در بسیاری از کشورهای اسلامی دارای آداب و رسومات متنوعی است.  

سحرخوانی به مجموعه اعمالی گویند که برای بیدار کردن افراد، به‌خصوص در سحرهای ماه رمضان انجام می‌شود.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، 1370ش، ص157.  </ref>  این عمل در مناطق گوناگون با عناوین مناجات‌خوانی، مناجات سحری، سحری‌خوانی، شب‌خوانی رمضان، پیش‌خوانی، گلدسته‌خوانی و سحرآوازی یاد می‌شد. سحرخوانی در دشتستان پامنقلی، در بوشهر گُم‌گُم‌سحری و دُم‌دُم‌سحری و در ابیانه به شَوخونی مشهور بود.<ref>نظری، مردم‌شناسی روستای ابیانه، تهران، 1384ش، ص598؛ شریفیان، اهل ماتم: آواها و آیین سوگواری در بوشهر، بوشهر، 1383ش، ص229 و 234.</ref>  آغاز سحر، یک‌سوم یا یک‌ششم انتهایی شب و انتهای آن طلوع فجر صادق است.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، 1370ش، ص157.</ref>

بیدار کردن مردم در سحر و به‌خصوص برای خوردن سحری در ماه رمضان، پیشینه‌ای به بلندای تاریخ اسلام دارد.<ref>شیخ طوسی، مصباح ‌المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۱۶۳-۱۶۴؛ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۱۰ق، ج۷، ص791.</ref>  [[مسلمانان]] از ابتدا برای عبادت و بعد از واجب شدن روزه به بیداری برای خوردن سحری اهتمام داشته‌اند و همین مسئله موجب شد تا به مرور روش‌هایی برای بیدار کردن افراد در سحری و یا سحرخوانی پدید آید.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، 1370ش، ص157.</ref>  در صدر اسلام ابن ام‌مکتوم با گفتن [[اذان]] مسلمانان را از خواب بیدار و بلال با اذان خود پایان سحری و وقت نماز صبح را اعلام می‌کرد.<ref>ذوالفقاری، «سحری‌خوانی»، وب‌سایت دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.</ref>  

در دوره‌های بعدی با توجه به فرهنگ و رسوم مردم از روش‌های مختلفی برای بیدار کردن مردم در سحر استفاده می‌شد، از جمله: اذان و مناجات‌خوانی. در برخی مناطق، جارچیان در کوچه و خیابان هنگام سحر را اعلام می‌کرده‌اند. همچنین مردم با دیدن ماه و ستارگان و زوایای مختلف آنها وقت سحر و اذان و نماز را تشخیص می‌دادند. بانگ خروس، برافروختن فانوس در گلدسته‌ها، کوبیدن در خانه‌ها، نقاره‌زنی، ساز و دهل، طبل و شیپور و شلیک توپ از دیگر وسایل بیدار کننده در وقت سحر بوده است.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، 1370ش، ص66 و 157.</ref>

اشعار سحرخوانی شامل طیف وسیعی از جمله آثار ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری، [[حافظ]] و دیگران می‌شد.<ref>عبدالحسینی، «50 سال است سحرخوانی می‌کنم»، روزنامۀ همشهری، 1403ش، ص7. </ref>  پیش از آغاز مناجات، اشعار مثنوی را با آواز می‌خواندند. اشعار مناجات بیش‌تر از کتاب‌هایی چون خزانة الاشعار و جوهری برگزیده می‌شد. گاهی سحرخوانان و به‌خصوص در شب‌های قدر از ادعیۀ مفاتیح‌الجنان، صحیفه سجادیه و سورۀ فجر نیز در مناجات‌های خود استفاده می‌کردند.<ref>آژنگ، «رمضان در همدان»، فصلنامۀ فرهنگ مردم، 1387ش، ص274؛ جاوید، موسیقی رمضان در ایران، ۱۳۸۳ش، ص29؛ درویشی، مقدمـه بـر شنـاخت موسیقـی نـواحـی، ۱۳۷۳ش، ص65.</ref>

اشعار سحرخوانی در شب‌های قدر بسیار حزن‌انگیز بود و اغلب سحرخوانان در این شب‌ها در مدح و رثای [[حضرت علی]] اشعاری می‌خواندند. در برخی مناطق در این شب‌ها تعدادی از جوانان محل با سحرخوانان همراهی می‌کردند.<ref>صالحی شهرابی، «سحرخوانی نوش‌آبادیها در رمضان»، روزنامۀ جام جم، شمارۀ 654، 1388ش، ص15. وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، 1370ش، ص159.</ref>  

در تمام مناطق سحرخوانان حدود دو ساعت قبل از طلوع فجر به بام منزل یا مأذنۀ مسجد، یا بلندی محل و یا در کوچه‌ها رفته و با خواندن اشعاری کار خود را آغاز می‌کردند. سحرخوانی به‌طور معمول با رباعی معروف از ابوسعید ابوالخیر شروع می‌شد:

گاهی از دیگر اشعار مناجات‌گونه و یا اشعاری در مدح اهل بیت استفاده می‌شد، از جمله:

صلوات را خدا گفت،

رسول مصطفى گفت،

بعد از علی حسن بود،  

سحرخوانی با دعا برای تعجیل در فرج امام زمان و ذکر فاتحه برای اموات ادامه می‌یافت و حدود 20 تا 30 دقیقه به اذان صبح، دعای سحر و ادعیه خوانده ‌می‌شد. با قرائت دعای سحر مردم متوجه نزدیک شدن زمان اذان صبح می‌شدند و در پایان با اذان صبح کار سحرخوان‌ها به پایان می‌رسید.<ref>عبدالحسینی، «50 سال است سحرخوانی می‌کنم»، روزنامۀ همشهری، 1403ش، ص7</ref>  

در کابل، پایتخت افغانستان، از بالای گنبد بزرگ نقاره‌خانه در میدان پشتونستان نقاره می‌زدند. نقاره‌چی حدود 2 ساعت مانده به صبح، نقاره را به صدا در می‌آورد. در روستاها افرادی کوچه به کوچه می‌گشتند و صدا می‌کردند: «سحرخیز، سحرخیز» و مردم را بیدار می‌کردند تا برای سحر بیدار شده و در ماه رمضان سحری بخورند.<ref>عابدوف، آداب، آیین ها و باورهای مردم افغانستان، 1393ش، ص121؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب: تاریخ، فرهنگ و اجنماع، 1401ش، ص542.</ref>

در بسیاری از کشورهای عربی مانند سوریه، تونس، عمان، [[فلسطین]] و سودان، سحرخوان در کوچه‌ها با اشعاری ندا سر می‌داد و آنگاه نام صاحب‌خانه را می‌برد و او را از خواب بیدار می‌کرد. در مصر سحرخوان طبلی به نام «الباز» و کودکی را به همراه داشت که سه ضربه به روی آن می‌کوبید و در میان آنها شعرها و عباراتی را می‌خواند. آن دو جلوی خانه‌ها می‌ایستادند و بعد از آن‌که سرود «عز من یقول لا إله إلا الله ومحمد الهادی رسول الله» را می‌خواندند سه مرتبه بر طبل‌ می‌زدند و صاحب‌خانه و فرزندان ذکور او را صدا می‌زدند تا از خواب بیدار شوند.<ref>سنت سحرخوانی در کشورهای عربی، وب‌سایت عقیق.</ref>

[[پرونده:سحرخوانی (3).jpg|بندانگشتی|آیین اختتامیه جشنواره ماهور، نخستین مسابقه سحرخوانی ایرانیان، عصر جمعه 18 فروردین 1402 در تالار رودکی ایرانیان]]

در سال‌های اخیر تلاش شده است آیین سنتی سحرخوانی به نسل‌های جدید معرفی شود. به همین منظور برای اولین‌بار، در [[فروردین]] 1402ش جشنوارۀ آیینی سحرخوانی تحت عنوان مسابقۀ «سحرخوانی ایرانیان» مشهور به جشنوارۀ «ماهور» در [[تهران]] برگزار شد.<ref>«برگزیدگان سحرخوانی ایرانیان معرفی شدند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.</ref>

سنت کهن سحرخوانی هنوز هم در برخی از مناطق روستایی ایران به‌ویژه در [[مازندران]]، [[گیلان]]، [[سیستان]]، اصفهان و خراسان  ادامه دارد. برای مثال در بندپی غربی بابل برخی از اهالی محل قبل از اذان صبح، با در دست گرفتن چراغ و نواختن بر طبل و سر دادن اشعار مذهبی و نوای «سحر برخیز»، «سحر برخیز که صبح صادق آمد»، از رسیدن سحر خبر می‌دهند. یکی از افراد محل با به گردن آویختن چَلَک (حلب) بر روی آن می کوبد تا همۀ اهالی محل از خواب بیدار شوند.  با توجه به قدمت و زنده بودن آیین سحرخوانی در برخی مناطق روستایی ایران، در بهمن 1401ش آیین سحرخوانی روستای پنداس بَرزُک کاشان در فهرست آثار ناملموس ملی به ثبت رسید.<ref>«آیین سحرخوانی روستای پنداس کاشان در فهرست میراث ناملموس ثبت شد»، خبرگزاری مهر.</ref>

با پیشرفت فناوری و گسترش رسانه‌های جمعی، امروزه رادیو و تلویزیون و حتی گوشی‌های تلفن همراه، نقش سحرخوانی را به عهده گرفته‌اند. تلویزیون و اپلیکیشن‌ها در نقش سحرخوان ظاهر شده و براساس سلایق افراد برنامه‌های مختلفی شامل مناجات، کهن‌خوانی، آوازخوانی، دعا، تلاوت قرآن و شعرخوانی ارائه می‌کنند.<ref> «همه برنامه‌های سحر و افطار تلویزیون»، وب‌سایت خبری فرارو.</ref>