پیشنویس:صدام حسین: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''صدام حسین؛'''</big> | <big>'''صدام حسین؛'''</big> رئیسجمهوری سابق عراق. | ||
صدام حسین، رئیسجمهور سابق عراق، در دوران حکمرانی خود ساختاری مبتنی بر تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان پیاده کرد و با بهرهگیری از دستگاههای امنیتی و نظامی، اقلیتهای قومی و مذهبی را با عملیاتهای گسترده مواجه ساخت. در عرصه خارجی، جنگ با ایران و اشغال کویت از اقدامات وی بود که به تحریمهای بینالمللی و انزوای دیپلماتیک عراق انجامید. به باور پژوهشگران، اندیشه پانعربیستی وی در سیاستهای داخلی و خارجی، از جمله طرد شیعیان، اخراج ایرانیان و سرکوب کردها تأثیرگذار بود و این رویکرد با جلب حمایتهای مالی و نظامی برخی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران همراه شد. میراث حکمرانی وی، شامل چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای و تخریب زیرساختهای اقتصادی، همچنان بر پویاییهای سیاسی و اجتماعی عراق تأثیرگذار است. | صدام حسین، رئیسجمهور سابق عراق، در دوران حکمرانی خود ساختاری مبتنی بر تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان پیاده کرد و با بهرهگیری از دستگاههای امنیتی و نظامی، اقلیتهای قومی و مذهبی را با عملیاتهای گسترده مواجه ساخت. در عرصه خارجی، جنگ با ایران و اشغال کویت از اقدامات وی بود که به تحریمهای بینالمللی و انزوای دیپلماتیک عراق انجامید. به باور پژوهشگران، اندیشه پانعربیستی وی در سیاستهای داخلی و خارجی، از جمله طرد شیعیان، اخراج ایرانیان و سرکوب کردها تأثیرگذار بود و این رویکرد با جلب حمایتهای مالی و نظامی برخی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران همراه شد. میراث حکمرانی وی، شامل چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای و تخریب زیرساختهای اقتصادی، همچنان بر پویاییهای سیاسی و اجتماعی عراق تأثیرگذار است. | ||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
صدام حسین تکریتی در ۲۸ آوریل ۱۹۳۷م در روستای العوجه، در نزدیکی تکریت عراق، متولد شد.<ref>{{پک|خلیل|۱۳۷۰|ک=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|ص=۷|ج=}}</ref> پدرش، حسین عبدالمجید، پیش از تولد وی درگذشت<ref>{{پک|پارسادوست|۱۳۶۹|ک=ما و عراق، از گذشته دور تا امروز|ص=۱۲۷|ج=}}</ref> و مادرش، صبغه، پنج سال پس از آن با ابراهیم حسن ازدواج کرد.<ref>{{پک|امامی|۱۳۷۵|ک=، صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس|ص=۴۱–۴۲|ج=}}</ref> صدام تحصیلات ابتدایی خود را در تکریت آغاز کرد و در سن ده سالگی به همراه دایی خود، خیرالله طلفاح، به بغداد رفت.<ref>{{پک|پارسادوست|۱۳۶۹|ک=ما و عراق|ص=۱۲۷|ج=}}</ref> وی تحصیلات متوسطه خود را به پایان رساند و در اوایل دهه ۱۹۶۰م مطالعات حقوقی را در مصر آغاز کرد و در ۱۹۷۰م مدرک لیسانس خود را از دانشکده حقوق بغداد دریافت کرد. صدام به زبان انگلیسی تسلط داشت، اما ترجیح میداد با خارجیها به زبان عربی گفتوگو کند. ناظران عربی، لهجه او را «روستایی» توصیف و سخنرانیهایش را کسلکننده و یکنواخت ارزیابی کردهاند.<ref>{{پک/بن|ص۷|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا}}</ref> | صدام حسین تکریتی در ۲۸ آوریل ۱۹۳۷م در روستای العوجه، در نزدیکی تکریت عراق، متولد شد.<ref>{{پک|خلیل|۱۳۷۰|ک=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|ص=۷|ج=}}</ref> پدرش، حسین عبدالمجید، پیش از تولد وی درگذشت<ref>{{پک|پارسادوست|۱۳۶۹|ک=ما و عراق، از گذشته دور تا امروز|ص=۱۲۷|ج=}}</ref> و مادرش، صبغه، پنج سال پس از آن با ابراهیم حسن ازدواج کرد.<ref>{{پک|امامی|۱۳۷۵|ک=، صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس|ص=۴۱–۴۲|ج=}}</ref> صدام تحصیلات ابتدایی خود را در تکریت آغاز کرد و در سن ده سالگی به همراه دایی خود، خیرالله طلفاح، به بغداد رفت.<ref>{{پک|پارسادوست|۱۳۶۹|ک=ما و عراق|ص=۱۲۷|ج=}}</ref> وی تحصیلات متوسطه خود را به پایان رساند و در اوایل دهه ۱۹۶۰م مطالعات حقوقی را در مصر آغاز کرد و در ۱۹۷۰م مدرک لیسانس خود را از دانشکده حقوق بغداد دریافت کرد. صدام به زبان انگلیسی تسلط داشت، اما ترجیح میداد با خارجیها به زبان عربی گفتوگو کند. ناظران عربی، لهجه او را «روستایی» توصیف و سخنرانیهایش را کسلکننده و یکنواخت ارزیابی کردهاند.<ref>{{پک/بن|ص۷|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا}}</ref> | ||
=== | === ازدواج و فرزندان === | ||
صدام حسین در ۱۹۶۳م با | صدام حسین اولینبار در ۱۹۶۳م با ساجده طلفاح، دختر دایی بزرگش که معلم بود، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دو پسر به نامهای عدی و قصی و سه دختر به نامهای رنا، رغد و حلا بود.<ref>{{پک|تبرائیان|۱۳۹۱|ک=انتفاضه شعبانیه|ص=۷۸|ج=}}</ref> وی همچنین دو بار دیگر ازدواج کرد؛ همسر دوم وی، سمیره شهبندر بود که در ۱۹۸۶م و پس از طلاق اجباری از شوهرش به عقد صدام درآمد و از او پسری بهنام علی داشت. همسر سوم صدام ندال الحمدانی، مدیرکل مرکز تحقیقات انرژی خورشیدی در شورای تحقیقات علمی عراق بود که او نیز مانند سمیره مجبور به ترک شوهرش شده بود.<ref>{{پک/بن|ص۲|ک=وبسایت تابناک|ف=سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟}}</ref>'''<ref>{{پک/بن|ص۳|ک=خبرگزاری ایمنا|ف=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران}}</ref>''' عدی و قصی در جریان اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در ۲۰۰۳م کشته شدند و سه دختر صدام به همراه مادرشان به اردن پناهنده شدند.<ref>{{پک/بن|ص۱|ک=وبسایت روزنامه ایران|ف=صدام از تولد تا چوبه دار}}</ref> سرنوشت دامادهای صدام نیز با فرازونشیبهایی همراه بود؛ حسین کامل که با رغد ازدواج کرده بود و از فرماندهان نظامی و مسئول کشتار حلبچه به شمار میرفت، در سال ۱۹۹۶م به همراه برادرش صدام کامل و همسرانشان به اردن گریخت، اما پس از دریافت اماننامه از صدام به عراق بازگشت و در همان سال به دست اعضای خانواده خود کشته شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۹|ک=وبسایت مشرق|ف=رجزخوانی «حسین کامل» ذلیلش کرد + عکس}}</ref> | ||
=== زمینههای تربیتی === | === زمینههای تربیتی === | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
== دیدگاهها == | == دیدگاهها == | ||
به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پانعربیستی بود و این دیدگاه بر سیاستهای او در قبال گروههای غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ بهگونهای که این تفکر به اخراج گسترده ایرانیانالاصل، اعمال فشار بر عراقیهای دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان بهدلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایتهای مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت گردید | به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پانعربیستی بود و این دیدگاه بر سیاستهای او در قبال گروههای غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ بهگونهای که این تفکر به اخراج گسترده ایرانیانالاصل، اعمال فشار بر عراقیهای دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان بهدلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایتهای مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت گردید.<ref>{{پک/بن|ص۱۶|ک=خبرگزاری فارس|ف=صدام حسین و میراث پان عربیسم}}</ref> این ایدئولوژی پانعربیستی، به گزارش پژوهشگران، بر برداشت صدام از اسلام نیز تأثیر گذاشت؛ بهگونهای که وی اسلام را دینی عربی و میراث ملی اعراب میدانست که پیامبر آن، پیامبری عرب برای پیروان عرب خود بوده است. از دیدگاه وی، تأکید بر عرببودن اسلام، مناقشات کلامی و تقوای فردی را در مرتبهای پایینتر قرار میداد و اسلام بهعنوان عامل وحدتبخش جهان عرب و میراثی فرهنگی تلقی میشد و اسلامگرایان شیعه بهویژه پس از انقلاب ایران، با معرفی بدعتهای فارسی در صدد تضعیف اسلام ناب عربی برآمده بودند. میراث این رویکرد، به باور تحلیلگران، چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای در عراق بود که همچنان بر پویاییهای سیاسی این کشور تأثیرگذار است.<ref>{{پک/بن|ص۱۴|ک=hoover|ف=The Legacy Of Saddam’s Islam|زبان=en}}</ref> | ||
== فعالیتهای نظامی و سیاسی == | == فعالیتهای نظامی و سیاسی == | ||
| خط ۳۴: | خط ۳۴: | ||
'''رویکرد تبلیغاتی و بازنمایی رسمی قدرت:''' در این دوران، دستگاههای فرهنگی و اطلاعرسانی عراق، بهصورت نظاممند، چهره عمومی رئیسجمهور را در قالب نمادهایی از تداوم تمدن بینالنهرین، شجاعت در برابر بیگانگان و ثباتبخشی به یکپارچگی ملی ارائه میکردند. تابلوها، مجسمهها و سرودهای رسمی، این بازنمایی را در تمامی اماکن عمومی و مراسم رسمی نهادینه ساخته بودند.<ref>{{پک/بن|ص۵|ک=bbc|ف=Saddam Hussein profile|زبان=en}}</ref> | '''رویکرد تبلیغاتی و بازنمایی رسمی قدرت:''' در این دوران، دستگاههای فرهنگی و اطلاعرسانی عراق، بهصورت نظاممند، چهره عمومی رئیسجمهور را در قالب نمادهایی از تداوم تمدن بینالنهرین، شجاعت در برابر بیگانگان و ثباتبخشی به یکپارچگی ملی ارائه میکردند. تابلوها، مجسمهها و سرودهای رسمی، این بازنمایی را در تمامی اماکن عمومی و مراسم رسمی نهادینه ساخته بودند.<ref>{{پک/بن|ص۵|ک=bbc|ف=Saddam Hussein profile|زبان=en}}</ref> | ||
''' | '''رویداد الدجیل:''' صدام حسین در ۱۹۸۲م در شهرک شیعهنشین الدجیل در ۴۰ کیلومتری شمال بغداد، مورد سوءقصد قرار گرفت. در پی این رویداد، نیروهای امنیتی عراق به شهر حمله کرده و دستکم ۱۶۰ نفر از ساکنان، از جمله چند کودک، کشته یا اعدام شدند. حدود ۱٬۵۰۰ تن دیگر از اهالی به زندان منتقل شدند و تحت بازجویی قرار گرفتند. همچنین، زمینهای کشاورزی منطقه به وسعت حدود ۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع تخریب شد و تا ده سال پس از آن، کاشت مجدد در آنها ممنوع اعلام گردید.<ref>{{پک/بن|ص۳|ک=خبرگزاری ایمنا|ف=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران}}</ref> | ||
'''تحولات اقتصادی در دوران تحریم:''' پس از اشغال کویت در اوت ۱۹۹۰م و به دنبال آن وضع تحریمهای جامع اقتصادی توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد، ساختار تولید و تجارت عراق دچار اختلال شدید شد. دولت با اتکا به برنامه «نفت در برابر غذا» که از سال ۱۹۹۶م به اجرا درآمد، کوشید تا نیازهای اولیه جمعیت شهری و روستایی را از طریق سهمیهبندی کالاهای اساسی تأمین کند. با این حال، زیرساختهای نفت و صنایع وابسته، علاوهبر شبکههای برق و آب و راهها، در نتیجه تحریمها و نیز حملات هوایی | '''تحولات اقتصادی در دوران تحریم:''' پس از اشغال کویت در اوت ۱۹۹۰م و به دنبال آن وضع تحریمهای جامع اقتصادی توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد، ساختار تولید و تجارت عراق دچار اختلال شدید شد. دولت با اتکا به برنامه «نفت در برابر غذا» که از سال ۱۹۹۶م به اجرا درآمد، کوشید تا نیازهای اولیه جمعیت شهری و روستایی را از طریق سهمیهبندی کالاهای اساسی تأمین کند. با این حال، زیرساختهای نفت و صنایع وابسته، علاوهبر شبکههای برق و آب و راهها، در نتیجه تحریمها و نیز حملات هوایی ۱۹۹۱م با آسیبهای بلندمدتی مواجه شد که روند بازسازی را با دشواریهای فنی و مالی همراه ساخت.<ref>{{پک/بن|ص۵|ک=bbc|ف=Saddam Hussein profile|زبان=en}}</ref> | ||
'''انتفاضه شعبان (۱۹۹۱م):''' پس از شکست عراق در جنگ کویت و با تشدید بحران اقتصادی و تخریب زیرساختها، در شعبان ۱۴۱۱ق قیام گستردهای از بصره آغاز شد و به سرعت به ۱۴ استان از ۱۸ استان کشور سرایت کرد. این قیام ۱۵ روز به طول انجامید و طی آن، نیروهای دولتی با اقدامات نظامی، دهها هزار نفر را کشته و حدود دو میلیون نفر را آواره کردند. در جریان سرکوب، حرمهای امام علی و امام حسین آسیب دید و شش ماه درهای آنها بسته ماند. همچنین دهها مسجد، مدرسه دینی و حسینیه در کربلا و نجف تخریب شد و این رویداد بهعنوان یکی از خونینترین سرکوبهای دوران حاکمیت بعث ثبت شد.<ref>{{پک/بن|ص۹|ک=دین آنلاین|ف=انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود}}</ref> | '''انتفاضه شعبان (۱۹۹۱م):''' پس از شکست عراق در جنگ کویت و با تشدید بحران اقتصادی و تخریب زیرساختها، در شعبان ۱۴۱۱ق قیام گستردهای از بصره آغاز شد و به سرعت به ۱۴ استان از ۱۸ استان کشور سرایت کرد. این قیام ۱۵ روز به طول انجامید و طی آن، نیروهای دولتی با اقدامات نظامی، دهها هزار نفر را کشته و حدود دو میلیون نفر را آواره کردند. در جریان سرکوب، حرمهای امام علی و امام حسین آسیب دید و شش ماه درهای آنها بسته ماند. همچنین دهها مسجد، مدرسه دینی و حسینیه در کربلا و نجف تخریب شد و این رویداد بهعنوان یکی از خونینترین سرکوبهای دوران حاکمیت بعث ثبت شد.<ref>{{پک/بن|ص۹|ک=دین آنلاین|ف=انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود}}</ref> | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
=== '''قرارداد الجزایر''' === | === '''قرارداد الجزایر''' === | ||
صدام حسین در جایگاه معاون رئیسجمهور عراق، در ۱۳۵۳ش با میانجیگری هواری بومدین، رئیسجمهور الجزایر، مذاکراتی را با محمدرضا پهلوی در حاشیه اجلاس اوپک انجام داد که منجر به امضای قرارداد الجزایر شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۱|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟}}</ref> وی سپس در اردیبهشت ۱۳۵۴ش به تهران سفر کرد و در دیدار با مقامات عالیرتبه ایران، بر تحکیم روابط دوجانبه بر اساس این قرارداد تأکید نمود و ضمن اشاره به پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت، بر ضرورت هوشیاری در برابر آنچه «توطئههای استعماری» خواند، تأکید ورزید.<ref>{{پک/بن|ص۱۲|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران}}</ref> در فاصله سالهای ۱۳۵۴ش تا ۱۳۵۷ش دولت عراق با توجه به هماهنگی با متحدان منطقهای و بینالمللی رژیم پهلوی، اقدام به محدودسازی فعالیتهای [[سید روحالله خمینی]] در عراق کرد و با محاصرۀ منزل مسکونی وی، تلاش کرد تا از فعالیتهای ایشان جلوگیری نماید. این اقدامات در نهایت به درخواست خروج ایشان از عراق در مهرماه ۱۳۵۷ش انجامید که با استناد به تعهدات بینالمللی از سوی دولت عراق توجیه شد و امام خمینی ناچار به ترک عراق شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۱|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟}}</ref> | صدام حسین در جایگاه معاون رئیسجمهور عراق، در ۱۳۵۳ش با میانجیگری هواری بومدین، رئیسجمهور الجزایر، مذاکراتی را با محمدرضا پهلوی در حاشیه اجلاس اوپک انجام داد که منجر به امضای قرارداد الجزایر شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۱|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟}}</ref> وی سپس در اردیبهشت ۱۳۵۴ش به تهران سفر کرد و در دیدار با مقامات عالیرتبه ایران، بر تحکیم روابط دوجانبه بر اساس این قرارداد تأکید نمود و ضمن اشاره به پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت، بر ضرورت هوشیاری در برابر آنچه «توطئههای استعماری» خواند، تأکید ورزید.<ref>{{پک/بن|ص۱۲|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران}}</ref> در فاصله سالهای ۱۳۵۴ش تا ۱۳۵۷ش دولت عراق با توجه به هماهنگی با متحدان منطقهای و بینالمللی رژیم پهلوی، اقدام به محدودسازی فعالیتهای [[سید روحالله خمینی]] در عراق کرد و با محاصرۀ منزل مسکونی وی، تلاش کرد تا از فعالیتهای ایشان جلوگیری نماید. این اقدامات در نهایت به درخواست خروج ایشان از عراق در مهرماه ۱۳۵۷ش انجامید که با استناد به تعهدات بینالمللی از سوی دولت عراق توجیه شد و امام خمینی ناچار به ترک عراق شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۱|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟}}</ref> | ||
=== '''اخراج ایرانیان''' === | |||
در ۱۳۵۰ش دولت عراق با پیروی از سیاستهای عربگرایانه، اقدام به اخراج گسترده اتباع ایرانی ساکن عراق نمود که بخش عمدهای از آنان را طلاب و روحانیون تشکیل میدادند. این روند در ۱۳۵۴ش که صدام حسین معاون اول ریاستجمهوری بود<ref>{{پک/بن|ص۸|ک=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر|ف=صدام علیه معاودین}}</ref> و دوباره در ۱۳۵۸ش در زمان ریاستجمهوری وی، با اخراج گروه دیگری از ایرانیانالاصل، بهطور عمده تاجران و ثروتمندان، ادامه یافت. در پی این اخراجها، دولت عراق اموال آنان را مصادره کرد که حاصل آن بالغ بر سه میلیارد دلار برآورد شده است. پژوهشگران این اقدامات را از جمله رفتارهای سختگیرانۀ صدام حسین با جمعیتی دانستهاند که چندین نسل در عراق ساکن بودند و در توسعۀ آن نقش داشتهاند.<ref>{{پک|حائری|۱۳۶۸|ک=روزشمار شمسی|ص=۴۶|ج=}}</ref> | |||
=== تنشهای مرزی با ایران === | |||
بر اثر یک سری زمینههای منطقهای و جهانی از جمله تشدید خصومت ایالات متحده با جمهوری اسلامی ایران در پی تسخیر سفارت آمریکا و شکست عملیات طبس و نیز حمایتهای مالی و نظامی برخی کشورهای عربی، صدام حسین تنشهای مرزی با ایران را بهتدریج افزایش داد. یکی از مهمترین بهانههای وی برای تشدید مناقشه، مسئله تعیین خط مرزی در آبراه اروندرود بود که بر اساس قرارداد الجزایر تعیین شده بود. وی در فروردین ۱۳۵۹ش نیز با مطرح ساختن ادعای حاکمیت بر جزایر سهگانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، خواستار خروج ایران از این جزایر شد. سپس در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ش صدام حسین در سخنانی در مجمع ملی عراق، قرارداد الجزایر را یکجانبه لغو و حاکمیت کامل عراق بر اروندرود را اعلام کرد و از تمامی کشتیها خواست با پرچم عراق در این آبراه تردد کنند.<ref>{{پک/بن|ص۱۷|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=واکاوی زمینهها و اهداف تهاجم صدام به ایران}}</ref> <ref>{{پک/بن|ص۱۸|ک=وبسایت تابناک|ف=بهانه صدام برای حمله به خاک ایران چه بود؟}}</ref> | |||
=== حمله علیه جمهوری اسلامی ایران === | === حمله علیه جمهوری اسلامی ایران === | ||
صدام حسین در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش، با استناد به ادعای مداخله ایران در امور داخلی عراق و حمایت از کردهای مخالف، عملیات نظامی گستردهای را علیه ایران آغاز کرد. این جنگ تا مرداد ۱۳۶۷ش به مدت ۸ سال ادامه یافت و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت پایان پذیرفت. تلفات انسانی و هزینههای مالی این جنگ، تأثیر عمیقی بر ترکیب جمعیتی و بودجه عمومی عراق بر جای نهاد. در ۱۳۶۹ش صدام حسین در نامهای به رئیسجمهور وقت ایران، ضمن اعلام پذیرش مجدد قرارداد الجزایر و تعهد به عقبنشینی از مناطق مورد مناقشه و آزادی اسرای جنگی، زمینهسازی برای عادیسازی روابط را فراهم کرد. سپس دو کشور فرایند تبادل اسرا، تفحص پیکرهای کشتهشدگان و تسهیل سفرهای زیارتی را بهعنوان گامهای آغازین در جهت کاهش تنشها و بازسازی مناسبات دوجانبه دنبال کردند.<ref>{{پک/بن|ص۱۱|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟}}</ref><ref>{{پک/بن|ص۵|ک=bbc|ف=Saddam Hussein profile|زبان=en}}</ref> | |||
=== '''کاربرد سلاحهای شیمیایی''' === | === '''کاربرد سلاحهای شیمیایی''' === | ||
در جریان جنگ ایران و عراق نیروهای عراقی با بهرهگیری از توانمندیهای صنایع شیمیایی که از دهه ۱۹۷۰م با همکاری شوروی سابق و آلمان توسعه یافته بود، از سلاحهای شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و مناطق مسکونی استفاده نمودند. نخستین حملات شیمیایی در آبان ۱۳۵۹م علیه شهر سوسنگرد گزارش شد و متعاقباً در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲، تیم اعزامی سازمان ملل استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی در منطقه هورالهویزه را تأیید نمود. حملات شیمیایی طی سالهای ۱۳۶۲ش تا ۱۳۶۷ش با استفاده از گازهای خردل، اعصاب و سیانور در جبهههای مختلف از جمله فاو، جزایر مجنون، سومار و مناطق غربی کشور ادامه یافت و علاوه بر بیمارستانهای صحرایی، مناطق مسکونی نظیر سردشت (تیر ۱۳۶۶ش) را نیز دربرگرفت. بر اساس گزارشهای موجود، این حملات تلفات انسانی قابلتوجهی بر جای گذاشت و آثار آن بر سلامت بازماندگان و محیط زیست منطقه پایدار مانده است.<ref>{{پک/بن|ص۱۳|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران}}</ref> | در جریان جنگ ایران و عراق نیروهای عراقی با بهرهگیری از توانمندیهای صنایع شیمیایی که از دهه ۱۹۷۰م با همکاری شوروی سابق و آلمان توسعه یافته بود، از سلاحهای شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و مناطق مسکونی استفاده نمودند. نخستین حملات شیمیایی در آبان ۱۳۵۹م علیه شهر سوسنگرد گزارش شد و متعاقباً در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲، تیم اعزامی سازمان ملل استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی در منطقه هورالهویزه را تأیید نمود. حملات شیمیایی طی سالهای ۱۳۶۲ش تا ۱۳۶۷ش با استفاده از گازهای خردل، اعصاب و سیانور در جبهههای مختلف از جمله فاو، جزایر مجنون، سومار و مناطق غربی کشور ادامه یافت و علاوه بر بیمارستانهای صحرایی، مناطق مسکونی نظیر سردشت (تیر ۱۳۶۶ش) را نیز دربرگرفت. بر اساس گزارشهای موجود، این حملات تلفات انسانی قابلتوجهی بر جای گذاشت و آثار آن بر سلامت بازماندگان و محیط زیست منطقه پایدار مانده است.<ref>{{پک/بن|ص۱۳|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران}}</ref> | ||
== '''اشغال کویت و جنگ خلیج فارس''' == | == '''اشغال کویت و جنگ خلیج فارس''' == | ||
| خط ۶۶: | خط ۶۹: | ||
* '''خشکاندن نیزارهای جنوب:''' در ۱۹۹۱م دولت عراق طرحهای مهندسی را با هدف خشکاندن نیزارهای جنوب عراق که محل سکونت جمعیتی از شیعیان بود، آغاز کرد. این اقدام موجب جابجایی ساکنان منطقه شد که قرنها در آن زیستگاه سکونت داشتند و امکان ادامه معیشت پیشین برای آنان فراهم نبود.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | * '''خشکاندن نیزارهای جنوب:''' در ۱۹۹۱م دولت عراق طرحهای مهندسی را با هدف خشکاندن نیزارهای جنوب عراق که محل سکونت جمعیتی از شیعیان بود، آغاز کرد. این اقدام موجب جابجایی ساکنان منطقه شد که قرنها در آن زیستگاه سکونت داشتند و امکان ادامه معیشت پیشین برای آنان فراهم نبود.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | ||
* '''قتلعام قبیله بارزانی:''' نیروهای صدام به اعدام حدود ۸ هزار نفر از مردان قبیله کرد بارزانی در ۱۹۸۳م متهم شدند. همچنین در ۱۹۸۰م کردهای قبیله فیلی از عراق به ایران اخراج شدند و گزارشهایی از کشتهشدن شماری از آنان در شمال عراق وجود دارد.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | * '''قتلعام قبیله بارزانی:''' نیروهای صدام به اعدام حدود ۸ هزار نفر از مردان قبیله کرد بارزانی در ۱۹۸۳م متهم شدند. همچنین در ۱۹۸۰م کردهای قبیله فیلی از عراق به ایران اخراج شدند و گزارشهایی از کشتهشدن شماری از آنان در شمال عراق وجود دارد.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | ||
* '''سرکوب رهبران مذهبی شیعه و نقض حقوق شهروندان:''' صدام حسین به قتل شماری از رهبران مذهبی شیعه در بازه زمانی ۱۹۸۰م تا ۱۹۹۹م | * '''سرکوب رهبران مذهبی شیعه و نقض حقوق شهروندان:''' صدام حسین به قتل شماری از رهبران مذهبی شیعه در بازه زمانی ۱۹۸۰م تا ۱۹۹۹م متهم شد. همچنین گزارشهایی مبنی بر شکنجه، اعدام و تهدید مخالفان رژیم از گروههای مختلف قومی و مذهبی شامل شیعیان، اعراب سنی، کردها و ترکمنها مطرح شد.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | ||
* '''حملات شیمیایی به مناطق کردستان عراق:''' در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۶۷ش ارتش عراق شهر زاخو و روستاهای اطراف آن در کردستان عراق را با بمبهای و راکتهای شیمیایی حاوی عوامل سیانور و اعصاب هدف قرار داد که در نتیجه، ۴۱ نفر کشته و ۵۰۰ تن مصدوم شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، حملات شیمیایی به مناطق اطراف هویزه و جفیر نیز انجام شد. این حملات در حالی صورت گرفت که عراق قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را چند روز پیش از آن پذیرفته بود. آثار این حملات بر سلامت بازماندگان و نسلهای بعدی آنان و نیز محیط زیست منطقه همچنان پایدار است.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | * '''حملات شیمیایی به مناطق کردستان عراق:''' در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۶۷ش ارتش عراق شهر زاخو و روستاهای اطراف آن در کردستان عراق را با بمبهای و راکتهای شیمیایی حاوی عوامل سیانور و اعصاب هدف قرار داد که در نتیجه، ۴۱ نفر کشته و ۵۰۰ تن مصدوم شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، حملات شیمیایی به مناطق اطراف هویزه و جفیر نیز انجام شد. این حملات در حالی صورت گرفت که عراق قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را چند روز پیش از آن پذیرفته بود. آثار این حملات بر سلامت بازماندگان و نسلهای بعدی آنان و نیز محیط زیست منطقه همچنان پایدار است.<ref>{{پک/بن|ص۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه}}</ref> | ||
| خط ۸۰: | خط ۸۳: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امامی|نام=حسامالدین|عنوان=صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=جاویدان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امامی|نام=حسامالدین|عنوان=صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=جاویدان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود|نشانی=https://www.dinonline.com/344/__trashed-101/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۹}}|وبگاه=دین آنلاین}} | * {{یادکرد وب|عنوان=انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود|نشانی=https://www.dinonline.com/344/__trashed-101/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۹}}|وبگاه=دین آنلاین}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=بهانه صدام برای حمله به خاک ایران چه بود؟|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/886463/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF|تاریخ=۲۷ اسفند ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۸}}|وبگاه=وبسایت تابناک}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران|نشانی=https://www.imna.ir/news/465048/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۹ دی ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۳}}|وبگاه=خبرگزاری ایمنا}} | * {{یادکرد وب|عنوان=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران|نشانی=https://www.imna.ir/news/465048/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۹ دی ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۳}}|وبگاه=خبرگزاری ایمنا}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پارسادوست|نام=منوچهر|عنوان=ما و عراق، از گذشته دور تا امروز|سال=۱۳۸۵|مکان=تهران|ناشر=شرکت سهامی انتشار|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پارسادوست|نام=منوچهر|عنوان=ما و عراق، از گذشته دور تا امروز|سال=۱۳۸۵|مکان=تهران|ناشر=شرکت سهامی انتشار|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
| خط ۸۶: | خط ۹۰: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حائری|نام=علی|عنوان=روزشمار شمسی|سال=۱۳۶۸|مکان=قم|ناشر=مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حائری|نام=علی|عنوان=روزشمار شمسی|سال=۱۳۶۸|مکان=قم|ناشر=مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خلیلی|نام=سمیر|عنوان=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|سال=۱۳۷۰|مکان=تهران|ناشر=طرح نو|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خلیلی|نام=سمیر|عنوان=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|سال=۱۳۷۰|مکان=تهران|ناشر=طرح نو|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=رجزخوانی حسین کامل ذلیلش کرد + عکس|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/837936/%D8%B1%D8%AC%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B0%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|تاریخ=۱۶ اسفند ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۹}}|وبگاه=وبسایت مشرق}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/7442/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B9%DB%B3%DB%B7-%DB%B2%DB%B0%DB%B0%DB%B6|تاریخ=۱۴ آبان ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۴}}|وبگاه=همشهری آنلاین}} | * {{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/7442/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B9%DB%B3%DB%B7-%DB%B2%DB%B0%DB%B0%DB%B6|تاریخ=۱۴ آبان ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۴}}|وبگاه=همشهری آنلاین}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/801190/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%87-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۸ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲}}|وبگاه=وبسایت تابناک}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/801190/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%87-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۸ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲}}|وبگاه=وبسایت تابناک}} | ||
| خط ۹۴: | خط ۹۹: | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران|نشانی=https://psri.ir/?id=beqcsp9g|تاریخ=۹ اردیبهشت 1403|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۲}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران|نشانی=https://psri.ir/?id=beqcsp9g|تاریخ=۹ اردیبهشت 1403|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۲}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۳}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۳}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=واکاوی زمینهها و اهداف تهاجم صدام به ایران|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404061508839/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC%D9%85-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۵ شهریور ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۷}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ویلی|نام=جویس ان|عنوان=نهضت اسلامی شیعیان عراق|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=موسسه اطلاعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=مهوش غلامی|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ویلی|نام=جویس ان|عنوان=نهضت اسلامی شیعیان عراق|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=موسسه اطلاعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=مهوش غلامی|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=Saddam Hussein profile|نشانی=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1100529.stm|تاریخ=۴ January 2001|تاریخ بازبینی=۷ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۵}}|کد زبان=en|وبگاه=bbc}} | * {{یادکرد وب|عنوان=Saddam Hussein profile|نشانی=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1100529.stm|تاریخ=۴ January 2001|تاریخ بازبینی=۷ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۵}}|کد زبان=en|وبگاه=bbc}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=The Legacy Of Saddam’s Islam|نشانی=https://www.hoover.org/research/legacy-saddams-islam|تاریخ=December 4, 2018|تاریخ بازبینی=۹ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۴}}|کد زبان=|وبگاه=hoover}} | * {{یادکرد وب|عنوان=The Legacy Of Saddam’s Islam|نشانی=https://www.hoover.org/research/legacy-saddams-islam|تاریخ=December 4, 2018|تاریخ بازبینی=۹ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۴}}|کد زبان=|وبگاه=hoover}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=The Psychological Profile of Saddam Hussein|نشانی=http://personality-politics.org/psychological-profile-of-saddam-hussein|تاریخ=1 March 2003|تاریخ بازبینی=۷ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۰}}|کد زبان=|وبگاه=Unit for the Study of Personality in Politics}} | * {{یادکرد وب|عنوان=The Psychological Profile of Saddam Hussein|نشانی=http://personality-politics.org/psychological-profile-of-saddam-hussein|تاریخ=1 March 2003|تاریخ بازبینی=۷ اوت ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۰}}|کد زبان=|وبگاه=Unit for the Study of Personality in Politics}} | ||
نسخهٔ ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۳
صدام حسین؛ رئیسجمهوری سابق عراق.
صدام حسین، رئیسجمهور سابق عراق، در دوران حکمرانی خود ساختاری مبتنی بر تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان پیاده کرد و با بهرهگیری از دستگاههای امنیتی و نظامی، اقلیتهای قومی و مذهبی را با عملیاتهای گسترده مواجه ساخت. در عرصه خارجی، جنگ با ایران و اشغال کویت از اقدامات وی بود که به تحریمهای بینالمللی و انزوای دیپلماتیک عراق انجامید. به باور پژوهشگران، اندیشه پانعربیستی وی در سیاستهای داخلی و خارجی، از جمله طرد شیعیان، اخراج ایرانیان و سرکوب کردها تأثیرگذار بود و این رویکرد با جلب حمایتهای مالی و نظامی برخی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران همراه شد. میراث حکمرانی وی، شامل چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای و تخریب زیرساختهای اقتصادی، همچنان بر پویاییهای سیاسی و اجتماعی عراق تأثیرگذار است.
زندگینامه
تولد و تحصیلات
صدام حسین تکریتی در ۲۸ آوریل ۱۹۳۷م در روستای العوجه، در نزدیکی تکریت عراق، متولد شد.[۱] پدرش، حسین عبدالمجید، پیش از تولد وی درگذشت[۲] و مادرش، صبغه، پنج سال پس از آن با ابراهیم حسن ازدواج کرد.[۳] صدام تحصیلات ابتدایی خود را در تکریت آغاز کرد و در سن ده سالگی به همراه دایی خود، خیرالله طلفاح، به بغداد رفت.[۴] وی تحصیلات متوسطه خود را به پایان رساند و در اوایل دهه ۱۹۶۰م مطالعات حقوقی را در مصر آغاز کرد و در ۱۹۷۰م مدرک لیسانس خود را از دانشکده حقوق بغداد دریافت کرد. صدام به زبان انگلیسی تسلط داشت، اما ترجیح میداد با خارجیها به زبان عربی گفتوگو کند. ناظران عربی، لهجه او را «روستایی» توصیف و سخنرانیهایش را کسلکننده و یکنواخت ارزیابی کردهاند.[۵]
ازدواج و فرزندان
صدام حسین اولینبار در ۱۹۶۳م با ساجده طلفاح، دختر دایی بزرگش که معلم بود، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دو پسر به نامهای عدی و قصی و سه دختر به نامهای رنا، رغد و حلا بود.[۶] وی همچنین دو بار دیگر ازدواج کرد؛ همسر دوم وی، سمیره شهبندر بود که در ۱۹۸۶م و پس از طلاق اجباری از شوهرش به عقد صدام درآمد و از او پسری بهنام علی داشت. همسر سوم صدام ندال الحمدانی، مدیرکل مرکز تحقیقات انرژی خورشیدی در شورای تحقیقات علمی عراق بود که او نیز مانند سمیره مجبور به ترک شوهرش شده بود.[۷][۸] عدی و قصی در جریان اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در ۲۰۰۳م کشته شدند و سه دختر صدام به همراه مادرشان به اردن پناهنده شدند.[۹] سرنوشت دامادهای صدام نیز با فرازونشیبهایی همراه بود؛ حسین کامل که با رغد ازدواج کرده بود و از فرماندهان نظامی و مسئول کشتار حلبچه به شمار میرفت، در سال ۱۹۹۶م به همراه برادرش صدام کامل و همسرانشان به اردن گریخت، اما پس از دریافت اماننامه از صدام به عراق بازگشت و در همان سال به دست اعضای خانواده خود کشته شد.[۱۰]
زمینههای تربیتی
به نظر پژوهشگران شخصیت صدام حسین در دوران کودکی تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفت که مهمترین آنها، زندگی در خانوادهای فقیر در روستای العوجه، فقدان پدر پیش از تولد و سرپرستی ناپدری خشن و پدربزرگی نامهربان بود که وی را به فروشندگی در ایستگاه قطار وادار میکردند. انتقال وی در سن ده سالگی به نزد دایی خود که افسر ارتش و دارای گرایشهای ضداستعماری بود، نقطه عطفی در تکوین شخصیت او محسوب میشود؛ چراکه وی را با فضای سیاسی و ایدئولوژیک ملیگرایانه و ضدبریتانیایی آشنا ساخت. تجربۀ زیسته در محیطی سرشار از خشونت، فقر و ناامنی، همراه با تأثیرپذیری از گفتمانهای پانعربیستی و ضداستعماری رایج در دهههای ۱۹۵۰م و ۱۹۶۰م زمینهساز شکلگیری رویکردی شد که در آن بقا، قدرتطلبی و مقابله با مخالفان بهعنوان اصول راهنمای رفتاری تثبیت شد.[۱۱][۱۲]
ویژگیهای شخصیتی
تحلیلگران حوزه روانشناسی سیاسی، شخصیت صدام حسین را در چارچوب سندرم خودشیفتگی بدخیم توصیف کردهاند که مؤلفههای آن شامل بزرگبینی مفرط، فقدان همدلی، بیتفاوتی نسبت به رنج دیگران و تمایل به بهرهکشی از باورهای جمعی برای تثبیت قدرت میشود. به گزارش پژوهشگران، وی با تکیه بر وجدان اجتماعی سست و رویکردی ضداجتماعی، روابط خود را بر اساس منافع شخصی تعریف میکرد و در مواجهه با تهدید یا مجازات، رفتاری مقاوم و بیبازدارنده از خود نشان میداد. از دیدگاه منابع دانشگاهی، نگرش پارانوئیدی وی با بدگمانی نسبت به دیگران، فرافکنی خصومتها و درک مخالفان بهعنوان تهدیدی برای خودمختاری همراه بود که توجیهکننده اقدامات تهاجمی وی در عرصه داخلی و خارجی محسوب میشد. این ترکیب شخصیتی، مبتنی بر خودبزرگبینی و نیاز به بقای قدرت، تعیینکننده اصلی کنشهای سیاسی و نظامی وی در طول دوران حاکمیت بود.[۱۳]
دیدگاهها
به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پانعربیستی بود و این دیدگاه بر سیاستهای او در قبال گروههای غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ بهگونهای که این تفکر به اخراج گسترده ایرانیانالاصل، اعمال فشار بر عراقیهای دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان بهدلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایتهای مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت گردید.[۱۴] این ایدئولوژی پانعربیستی، به گزارش پژوهشگران، بر برداشت صدام از اسلام نیز تأثیر گذاشت؛ بهگونهای که وی اسلام را دینی عربی و میراث ملی اعراب میدانست که پیامبر آن، پیامبری عرب برای پیروان عرب خود بوده است. از دیدگاه وی، تأکید بر عرببودن اسلام، مناقشات کلامی و تقوای فردی را در مرتبهای پایینتر قرار میداد و اسلام بهعنوان عامل وحدتبخش جهان عرب و میراثی فرهنگی تلقی میشد و اسلامگرایان شیعه بهویژه پس از انقلاب ایران، با معرفی بدعتهای فارسی در صدد تضعیف اسلام ناب عربی برآمده بودند. میراث این رویکرد، به باور تحلیلگران، چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای در عراق بود که همچنان بر پویاییهای سیاسی این کشور تأثیرگذار است.[۱۵]
فعالیتهای نظامی و سیاسی
فعالیت سیاسی و نظامی صدام حسین از عضویت در حزب بعث در دوران جوانی آغاز شد و او در ۱۹۵۹م در عملیات نافرجام ترور عبدالکریم قاسم، نخستوزیر وقت عراق، شرکت داشت که طی آن مجروح و به سوریه و سپس مصر گریخت. وی در ۱۹۶۳م به عراق بازگشت و در ۱۹۶۴م به دلیل مشارکت در کودتای ناموفق علیه عبدالسلام عارف، زندانی شد، اما دو سال بعد از زندان گریخت و زندگی مخفیانه را آغاز کرد.[۱۶] صدام در کودتای ۱۹۶۸م که حزب بعث را به قدرت رساند، نقش داشت و در همان سال به معاونت رئیسجمهور (احمد حسن البکر) منصوب شد.[۱۷] او در این جایگاه، با تشکیل نهادهای امنیتی، به تدریج قدرت را در دست گرفت و در ۱۹۷۹م البکر را به استعفا واداشت و به ریاستجمهوری عراق، فرماندهی کل نیروهای مسلح و دبیرکلی حزب بعث رسید.[۱۸]
دوران ریاستجمهوری
دوران زمامداری صدام حسین (۲۰۰۳-۱۹۷۹م) با ویژگیها و رویدادهای همراه بود که مهمترین آنها در ذیل آمده است:
تمرکز قدرت و سرکوب داخلی: صدام حسین در ۱۹۷۹م با اتخاذ تدابیر امنیتی گسترده، از جمله حذف فیزیکی شماری از رقبا و همپیمانان پیشین، زمام امور اجرایی کشور را به دست گرفت. در طول این دوره، ساختار قدرت در عراق بر پایه تمرکز بیسابقه اختیارات در دفتر ریاستجمهوری و شبکههای موازی امنیتی و نظامی استوار بود که وفاداری شخصی به رئیسجمهور، مبنای اصلی انتصابات و پیشرفت شغلی در بدنۀ حکومت محسوب میشد.[۱۹]
سیاستهای داخلی و ساختار حکمرانی: در حوزه داخلی، دولت عراق با بهرهگیری از دستگاههای اطلاعاتی و نیروهای مسلح، هرگونه ابراز مخالفت آشکار را کنترل و محدود کرد. اقلیت کرد در مناطق شمالی با عملیاتهای نظامی گسترده، از جمله کاربرد تسلیحات شیمیایی در برخی موارد، مواجه شد. همچنین در پی قیامهای سال ۱۹۹۱م در مناطق شیعهنشین جنوب، نیروهای دولتی اقدام به تخریب بخشهایی از شهرها و تغییر اکوسیستم نیزارها کردند که به دگرگونی الگوی سکونت و معیشت ساکنان انجامید. نظام آموزشی و رسانههای کشور نیز در چارچوب گفتمان رسمی حزب بعث، بر روایتهای مبتنی بر شکوه تمدنی و نقش تاریخی رهبری متمرکز شد.[۲۰]
تغییرات در ساختار جانشینی و فرماندهی: در اواخر دهه ۱۹۹۰م و اوایل دهه ۲۰۰۰م صدام حسین با کاهش دایره مشاوران ارشد، اداره امور نظامی و امنیتی را به پسر دوم خود، قصی، واگذار کرد و وی را مسئول گارد ریاستجمهوری و نیروهای ویژه ساخت. پسر ارشد، عدی، نیز تا پیش از حادثه ترور نافرجام در سال ۱۹۹۶م نقش غیررسمی در برخی حوزههای رسانهای و ورزشی ایفا میکرد.[۲۱]
رویکرد تبلیغاتی و بازنمایی رسمی قدرت: در این دوران، دستگاههای فرهنگی و اطلاعرسانی عراق، بهصورت نظاممند، چهره عمومی رئیسجمهور را در قالب نمادهایی از تداوم تمدن بینالنهرین، شجاعت در برابر بیگانگان و ثباتبخشی به یکپارچگی ملی ارائه میکردند. تابلوها، مجسمهها و سرودهای رسمی، این بازنمایی را در تمامی اماکن عمومی و مراسم رسمی نهادینه ساخته بودند.[۲۲]
رویداد الدجیل: صدام حسین در ۱۹۸۲م در شهرک شیعهنشین الدجیل در ۴۰ کیلومتری شمال بغداد، مورد سوءقصد قرار گرفت. در پی این رویداد، نیروهای امنیتی عراق به شهر حمله کرده و دستکم ۱۶۰ نفر از ساکنان، از جمله چند کودک، کشته یا اعدام شدند. حدود ۱٬۵۰۰ تن دیگر از اهالی به زندان منتقل شدند و تحت بازجویی قرار گرفتند. همچنین، زمینهای کشاورزی منطقه به وسعت حدود ۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع تخریب شد و تا ده سال پس از آن، کاشت مجدد در آنها ممنوع اعلام گردید.[۲۳]
تحولات اقتصادی در دوران تحریم: پس از اشغال کویت در اوت ۱۹۹۰م و به دنبال آن وضع تحریمهای جامع اقتصادی توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد، ساختار تولید و تجارت عراق دچار اختلال شدید شد. دولت با اتکا به برنامه «نفت در برابر غذا» که از سال ۱۹۹۶م به اجرا درآمد، کوشید تا نیازهای اولیه جمعیت شهری و روستایی را از طریق سهمیهبندی کالاهای اساسی تأمین کند. با این حال، زیرساختهای نفت و صنایع وابسته، علاوهبر شبکههای برق و آب و راهها، در نتیجه تحریمها و نیز حملات هوایی ۱۹۹۱م با آسیبهای بلندمدتی مواجه شد که روند بازسازی را با دشواریهای فنی و مالی همراه ساخت.[۲۴]
انتفاضه شعبان (۱۹۹۱م): پس از شکست عراق در جنگ کویت و با تشدید بحران اقتصادی و تخریب زیرساختها، در شعبان ۱۴۱۱ق قیام گستردهای از بصره آغاز شد و به سرعت به ۱۴ استان از ۱۸ استان کشور سرایت کرد. این قیام ۱۵ روز به طول انجامید و طی آن، نیروهای دولتی با اقدامات نظامی، دهها هزار نفر را کشته و حدود دو میلیون نفر را آواره کردند. در جریان سرکوب، حرمهای امام علی و امام حسین آسیب دید و شش ماه درهای آنها بسته ماند. همچنین دهها مسجد، مدرسه دینی و حسینیه در کربلا و نجف تخریب شد و این رویداد بهعنوان یکی از خونینترین سرکوبهای دوران حاکمیت بعث ثبت شد.[۲۵]
روابط با ایران
قرارداد الجزایر
صدام حسین در جایگاه معاون رئیسجمهور عراق، در ۱۳۵۳ش با میانجیگری هواری بومدین، رئیسجمهور الجزایر، مذاکراتی را با محمدرضا پهلوی در حاشیه اجلاس اوپک انجام داد که منجر به امضای قرارداد الجزایر شد.[۲۶] وی سپس در اردیبهشت ۱۳۵۴ش به تهران سفر کرد و در دیدار با مقامات عالیرتبه ایران، بر تحکیم روابط دوجانبه بر اساس این قرارداد تأکید نمود و ضمن اشاره به پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت، بر ضرورت هوشیاری در برابر آنچه «توطئههای استعماری» خواند، تأکید ورزید.[۲۷] در فاصله سالهای ۱۳۵۴ش تا ۱۳۵۷ش دولت عراق با توجه به هماهنگی با متحدان منطقهای و بینالمللی رژیم پهلوی، اقدام به محدودسازی فعالیتهای سید روحالله خمینی در عراق کرد و با محاصرۀ منزل مسکونی وی، تلاش کرد تا از فعالیتهای ایشان جلوگیری نماید. این اقدامات در نهایت به درخواست خروج ایشان از عراق در مهرماه ۱۳۵۷ش انجامید که با استناد به تعهدات بینالمللی از سوی دولت عراق توجیه شد و امام خمینی ناچار به ترک عراق شد.[۲۸]
اخراج ایرانیان
در ۱۳۵۰ش دولت عراق با پیروی از سیاستهای عربگرایانه، اقدام به اخراج گسترده اتباع ایرانی ساکن عراق نمود که بخش عمدهای از آنان را طلاب و روحانیون تشکیل میدادند. این روند در ۱۳۵۴ش که صدام حسین معاون اول ریاستجمهوری بود[۲۹] و دوباره در ۱۳۵۸ش در زمان ریاستجمهوری وی، با اخراج گروه دیگری از ایرانیانالاصل، بهطور عمده تاجران و ثروتمندان، ادامه یافت. در پی این اخراجها، دولت عراق اموال آنان را مصادره کرد که حاصل آن بالغ بر سه میلیارد دلار برآورد شده است. پژوهشگران این اقدامات را از جمله رفتارهای سختگیرانۀ صدام حسین با جمعیتی دانستهاند که چندین نسل در عراق ساکن بودند و در توسعۀ آن نقش داشتهاند.[۳۰]
تنشهای مرزی با ایران
بر اثر یک سری زمینههای منطقهای و جهانی از جمله تشدید خصومت ایالات متحده با جمهوری اسلامی ایران در پی تسخیر سفارت آمریکا و شکست عملیات طبس و نیز حمایتهای مالی و نظامی برخی کشورهای عربی، صدام حسین تنشهای مرزی با ایران را بهتدریج افزایش داد. یکی از مهمترین بهانههای وی برای تشدید مناقشه، مسئله تعیین خط مرزی در آبراه اروندرود بود که بر اساس قرارداد الجزایر تعیین شده بود. وی در فروردین ۱۳۵۹ش نیز با مطرح ساختن ادعای حاکمیت بر جزایر سهگانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، خواستار خروج ایران از این جزایر شد. سپس در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ش صدام حسین در سخنانی در مجمع ملی عراق، قرارداد الجزایر را یکجانبه لغو و حاکمیت کامل عراق بر اروندرود را اعلام کرد و از تمامی کشتیها خواست با پرچم عراق در این آبراه تردد کنند.[۳۱] [۳۲]
حمله علیه جمهوری اسلامی ایران
صدام حسین در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش، با استناد به ادعای مداخله ایران در امور داخلی عراق و حمایت از کردهای مخالف، عملیات نظامی گستردهای را علیه ایران آغاز کرد. این جنگ تا مرداد ۱۳۶۷ش به مدت ۸ سال ادامه یافت و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت پایان پذیرفت. تلفات انسانی و هزینههای مالی این جنگ، تأثیر عمیقی بر ترکیب جمعیتی و بودجه عمومی عراق بر جای نهاد. در ۱۳۶۹ش صدام حسین در نامهای به رئیسجمهور وقت ایران، ضمن اعلام پذیرش مجدد قرارداد الجزایر و تعهد به عقبنشینی از مناطق مورد مناقشه و آزادی اسرای جنگی، زمینهسازی برای عادیسازی روابط را فراهم کرد. سپس دو کشور فرایند تبادل اسرا، تفحص پیکرهای کشتهشدگان و تسهیل سفرهای زیارتی را بهعنوان گامهای آغازین در جهت کاهش تنشها و بازسازی مناسبات دوجانبه دنبال کردند.[۳۳][۳۴]
کاربرد سلاحهای شیمیایی
در جریان جنگ ایران و عراق نیروهای عراقی با بهرهگیری از توانمندیهای صنایع شیمیایی که از دهه ۱۹۷۰م با همکاری شوروی سابق و آلمان توسعه یافته بود، از سلاحهای شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و مناطق مسکونی استفاده نمودند. نخستین حملات شیمیایی در آبان ۱۳۵۹م علیه شهر سوسنگرد گزارش شد و متعاقباً در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲، تیم اعزامی سازمان ملل استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی در منطقه هورالهویزه را تأیید نمود. حملات شیمیایی طی سالهای ۱۳۶۲ش تا ۱۳۶۷ش با استفاده از گازهای خردل، اعصاب و سیانور در جبهههای مختلف از جمله فاو، جزایر مجنون، سومار و مناطق غربی کشور ادامه یافت و علاوه بر بیمارستانهای صحرایی، مناطق مسکونی نظیر سردشت (تیر ۱۳۶۶ش) را نیز دربرگرفت. بر اساس گزارشهای موجود، این حملات تلفات انسانی قابلتوجهی بر جای گذاشت و آثار آن بر سلامت بازماندگان و محیط زیست منطقه پایدار مانده است.[۳۵]
اشغال کویت و جنگ خلیج فارس
در دوم اوت ۱۹۹۰م عراق با طرح ادعاهای تاریخی و اقتصادی، تمامیت ارضی کویت را اشغال کرد. شش ماه بعد، ائتلافی بینالمللی با مجوز شورای امنیت، عملیات نظامی موسوم به «طوفان صحرا» را علیه مواضع عراق در کویت و خاک عراق اجرا کرد که به عقبنشینی نیروهای عراقی و پذیرش آتشبس انجامید. متعاقب آن، عراق ملزم به خلع سلاح از سلاحهای کشتار جمعی و پذیرش بازرسیهای سازمان ملل شد.[۳۶]
برکناری از قدرت
در ۲۰۰۳م با استناد به قطعنامههای پیشین شورای امنیت و بدون اخذ مجوز صریح جدید از این شورا، ایالات متحده آمریکا و ائتلافی از کشورهای همپیمان، عملیات نظامی گستردهای را علیه عراق آغاز کردند. طی سه هفته نخست این عملیات، ساختار حکومتی و نیروهای مسلح عراق فروپاشی کرد و در تاریخ ۹ آوریل، با سقوط بغداد، صدام حسین از صحنه عمومی غایب شد. در جریان حملات هوایی اولیه، دو نوبت تلاش برای هدف قراردادن وی بینتیجه ماند و او تا ماه دسامبر همان سال مخفی شد.[۳۷] سرانجام در تاریخ ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳م طی عملیاتی اطلاعاتی و میدانی توسط نیروهای نظامی ایالات متحده، وی در یک پناهگاه زیرزمینی در نزدیکی روستای الدور، در حوالی شهر تکریت، شناسایی و بازداشت شد.[۳۸]
اتهامات مطرحشده علیه صدام
صدام حسین پس از دستگیری با انبوهی از اتهامات مرتبط با جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت مواجه شد که مهمترین آنها در جریان دادرسی دادگاه عالی کیفری عراق از سال ۲۰۰۵م مطرح شد. این اتهامات بهطور عمده ناظر بر رویدادهای دوران حاکمیت وی از جمله سرکوب گروههای قومی و مذهبی، کاربرد سلاحهای شیمیایی علیه غیرنظامیان و نقض گستردۀ حقوق شهروندان بود که مهمترین آنها در ذیل آمده است:
- عملیات انفال و حمله به حلبچه (۱۹۸۸م): در جریان عملیات انفال که بین فوریه تا نوامبر ۱۹۸۸م به اجرا درآمد، نیروهای عراقی در منطقه حلبچه در شمال عراق، از گازهای شیمیایی استفاده کردند. بر اساس گزارشها، در تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۸۸، بیش از ۵ هزار نفر در این حمله جان باختند و بازماندگان همچنان از عوارض ناشی از آن رنج میبرند. همچنین در چارچوب این عملیات، سیاست تخریب منازل، اخراج و تفکیک مردان از خانوادههایشان اجرا شد و ۹۵ درصد از مستغلات منطقه خارج از محدوده اعلام گردید. در این دوره، حدود ۱۸۰ هزار نفر ناپدید شدند و شبهنظامیان کرد در بیابانهای غرب و جنوبغرب عراق اعدام شدند.[۳۹]
- خشکاندن نیزارهای جنوب: در ۱۹۹۱م دولت عراق طرحهای مهندسی را با هدف خشکاندن نیزارهای جنوب عراق که محل سکونت جمعیتی از شیعیان بود، آغاز کرد. این اقدام موجب جابجایی ساکنان منطقه شد که قرنها در آن زیستگاه سکونت داشتند و امکان ادامه معیشت پیشین برای آنان فراهم نبود.[۴۰]
- قتلعام قبیله بارزانی: نیروهای صدام به اعدام حدود ۸ هزار نفر از مردان قبیله کرد بارزانی در ۱۹۸۳م متهم شدند. همچنین در ۱۹۸۰م کردهای قبیله فیلی از عراق به ایران اخراج شدند و گزارشهایی از کشتهشدن شماری از آنان در شمال عراق وجود دارد.[۴۱]
- سرکوب رهبران مذهبی شیعه و نقض حقوق شهروندان: صدام حسین به قتل شماری از رهبران مذهبی شیعه در بازه زمانی ۱۹۸۰م تا ۱۹۹۹م متهم شد. همچنین گزارشهایی مبنی بر شکنجه، اعدام و تهدید مخالفان رژیم از گروههای مختلف قومی و مذهبی شامل شیعیان، اعراب سنی، کردها و ترکمنها مطرح شد.[۴۲]
- حملات شیمیایی به مناطق کردستان عراق: در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۶۷ش ارتش عراق شهر زاخو و روستاهای اطراف آن در کردستان عراق را با بمبهای و راکتهای شیمیایی حاوی عوامل سیانور و اعصاب هدف قرار داد که در نتیجه، ۴۱ نفر کشته و ۵۰۰ تن مصدوم شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، حملات شیمیایی به مناطق اطراف هویزه و جفیر نیز انجام شد. این حملات در حالی صورت گرفت که عراق قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را چند روز پیش از آن پذیرفته بود. آثار این حملات بر سلامت بازماندگان و نسلهای بعدی آنان و نیز محیط زیست منطقه همچنان پایدار است.[۴۳]
محاکمه و اعدام
دادگاه عالی کیفری عراق با استناد به اتهامات مطروحه، صدام حسین را بهعنوان مقام مسئول در صدور احکام کیفری و نیز نظارت بر عملیات نظامی و از جمله کاربرد سلاحهای شیمیایی، در پرونده الدجیل به جرم جنایت علیه بشریت محکوم کرد. دادگاه در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۰۶م حکم اعدام وی را صادر کرد که در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م در مقر نظامی سابق در بغداد به اجرا درآمد.[۴۴]
پانویس
- ↑ خلیل، جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز، ۷.
- ↑ پارسادوست، ما و عراق، از گذشته دور تا امروز، ۱۲۷.
- ↑ امامی، ، صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس، ۴۱–۴۲.
- ↑ پارسادوست، ما و عراق، ۱۲۷.
- ↑ «از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ تبرائیان، انتفاضه شعبانیه، ۷۸.
- ↑ «سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟»، وبسایت تابناک.
- ↑ «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «صدام از تولد تا چوبه دار»، وبسایت روزنامه ایران.
- ↑ «رجزخوانی «حسین کامل» ذلیلش کرد + عکس»، وبسایت مشرق.
- ↑ «از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ “The Psychological Profile of Saddam Hussein”, Unit for the Study of Personality in Politics.
- ↑ «صدام حسین و میراث پان عربیسم»، خبرگزاری فارس.
- ↑ “The Legacy Of Saddam’s Islam”, hoover.
- ↑ «زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)»، همشهری آنلاین.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۷۰.
- ↑ تبرائیان، انتفاضه شعبانیه، ۷۶.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ «انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود»، دین آنلاین.
- ↑ «توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «گزارشی از سفر صدام حسین به ایران»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «صدام علیه معاودین»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ حائری، روزشمار شمسی، ۴۶.
- ↑ «واکاوی زمینهها و اهداف تهاجم صدام به ایران»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بهانه صدام برای حمله به خاک ایران چه بود؟»، وبسایت تابناک.
- ↑ «توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ «نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ “Saddam Hussein profile”, bbc.
- ↑ «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)»، همشهری آنلاین.
- ↑ «فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «فهرست اتهامات صدام حسین در خبرگزاری فرانسه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
منابع
- «از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا». وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- امامی، حسامالدین (۱۳۷۵). صدام: بازی نفت و بحران خلیج فارس. تهران: جاویدان.
- «انتفاضه شعبانیه و آن جنایت کم سابقه در تاریخ ثبت شود». دین آنلاین. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- «بهانه صدام برای حمله به خاک ایران چه بود؟». وبسایت تابناک. ۲۷ اسفند ۱۳۹۷. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- «بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران». خبرگزاری ایمنا. ۹ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- پارسادوست، منوچهر (۱۳۸۵). ما و عراق، از گذشته دور تا امروز. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- تبرائیان، صفاءالدین (۱۳۹۱). انتفاضه شعبانیه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «توجیه صدام برای پاره کردن قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر چه بود؟». خبرگزاری ایسنا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۲. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- حائری، علی (۱۳۶۸). روزشمار شمسی. قم: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما.
- خلیلی، سمیر (۱۳۷۰). جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز. تهران: طرح نو.
- «رجزخوانی حسین کامل ذلیلش کرد + عکس». وبسایت مشرق. ۱۶ اسفند ۱۳۹۶. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- «زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)». همشهری آنلاین. ۱۴ آبان ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- «سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟». وبسایت تابناک. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافتشده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «صدام از تولدتا چوبه دار». وبسایت روزنامه ایران. ۱۷ آبان ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «صدام حسین و میراث پان عربیسم». خبرگزاری فارس. ۳۰ شهریور ۱۳۹۰. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- «صدام علیه معاودین». وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر. ۱۲ اسفند ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- «فهرست اتهامات "صدام حسین" در خبرگزاری فرانسه». خبرگزاری ایرنا. ۶ آذر ۱۳۸۴. دریافتشده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵.
- «گزارشی از سفر صدام حسین به ایران». وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- «نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران». وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- «واکاوی زمینهها و اهداف تهاجم صدام به ایران». خبرگزاری ایسنا. ۱۵ شهریور ۱۴۰۴. دریافتشده در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
- ویلی، جویس ان (۱۳۷۳). نهضت اسلامی شیعیان عراق. ترجمهٔ مهوش غلامی. تهران: موسسه اطلاعات.
- "Saddam Hussein profile". bbc (به انگلیسی). 4 January 2001. Retrieved 7 August 2026.
- «The Legacy Of Saddam's Islam». hoover. دسامبر ۴, ۲۰۱۸. دریافتشده در ۹ اوت ۲۰۲۶.
- «The Psychological Profile of Saddam Hussein». Unit for the Study of Personality in Politics. ۱ مارس ۲۰۰۳. دریافتشده در ۷ اوت ۲۰۲۶.