پیش‌نویس:گنبد سلطانیه: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''گنبد سلطانیه؛'''}} بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان در شهرستان سلطانیه در زنجان.

 

'''گنبد سلطانیه''' از شاهکارهای [[معماری ایرانی|معماری ایران]] و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است که بین سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ هجری قمری در زمان [[ایلخانان|ایلخانیان]] به دستور [[سلطان محمد خدابنده]] (الجایتو) در شهر سلطانیه در نزدیکی [[زنجان]] ساخته شد. این بنای هشت‌ضلعی سومین [[گنبد]] مرتفع جهان به‌شمار می‌رود و در سال ۱۳۸۴ش، به‌عنوان هفتمین اثر جهانی ایران در [[یونسکو]] به ثبت رسیده است. این بنای تاریخی از آثار مهم [[معماری ایرانی]] و [[هنر اسلامی]] به‌شمار می‌رود.

اولجایتو (۶۸۰–۷۱۶ق) از فرمانروایان سلسلهٔ [[ایلخانان]] که پس از [[مسلمان]] شدن، [[سلطان محمد خدابنده]] نامیده شد، دستور احداث این [[گنبد]] را صادر کرد و به‌همین دلیل این بنا، گنبد سلطانیه نامیده شد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/387316/بررسی-تاریخ-شفاهی-شهر-سلطانیه-بررسی-آثار-معماری-شهر-تاریخی-سلطانیه-بر-اساس-متون-تاریخی-و-تاریخ-شفاهی- بیگدلی و همکاران، «بررسی تاریخ شفاهی شهر سلطانیه بررسی آثار معماری شهر تاریخی سلطانیه براساس متون تاریخی و تاریخ شفاهی»، 1397ش، ص3.]</ref> این بنا که امروزه در مرکز شهرستان سلطانیه و در ۳۷ کیلومتری [[زنجان]] قرار دارد،<ref>[https://www.isna.ir/photo/1400011506202/گنبد-سلطانیه «گنبد سلطانیه»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> از باشکوه‌ترین بناهای تاریخی جهان شمرده می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401010702828/گنبد-جهانی-سلطانیه-به-احترام-زمین-خاموش-شد «گنبد جهانی سلطانیه به احترام زمین خاموش شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> گنبد سلطانیه سومین گنبد مرتفع جهان پس از [[کلیسای سانتاماریا دل فیوره]] در [[ایتالیا]] و [[مسجد ایاصوفیه]] در [[ترکیه]] است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1438124/همه-چیز-درباره-گنبد-سلطانیه-زنجان «همه چیز درباره گنبد سلطانیه زنجان»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

گنبد سلطانیه در سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شد.<ref>ملکی، سلطانیه در گذر تاریخ. زنجان، 1390ش، ص42.</ref> سلطان محمد خدابنده، می‌خواست پیکرهای [[امام علی]] و [[امام حسین]] را از [[نجف]] و [[کربلا]] به سلطانیه منتقل کند و این مکان را به یک قطب مذهبی و تجاری تبدیل کند؛ ولی این انتقال به‌دلیل مخالفت علما، به‌ویژه [[علامه حلی]]، انجام نشد.<ref>بلیلان اصل و دیگران، «تاویل مفاهیم عددی و رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه»، 1404ش، ص61.</ref> پس از این مخالفت‌ها، اولجایتو تصمیم گرفت خاک تربت امام علی و [[تربت امام حسین]] را به سلطانیه بیاورد و بخشی از بنا را به تربت‌خانه اختصاص دهد که با کاشی‌کاری‌های نفیس و آیات [[قرآن]] مزین شده است. سرداب گنبد سلطانیه نیز محل دفن سلطان محمد خدابنده است که دو سال پس از تکمیل بنا در آنجا دفن شد.<ref>[https://archilearn.net/blog/گنبد-سلطانیه/ کریمی‌پناه، «گنبد سلطانیه زنجان، تاریخچه، تصویر»، وب‌سایت آرچی لرن.]</ref>

خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر ایلخانان، وظیفهٔ نظارت بر ساخت این گنبد را بر عهده داشت. معمار این بنای تاریخی سید علیشاه بوده و در مدت ۱۰ سال به همراه ۳۰۰۰ نفر کارگر، آن را ساخته است.<ref>[https://www.isna.ir/photo/1400011506202/گنبد-سلطانیه «گنبد سلطانیه»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> گنبد سلطانیه به‌صورت یک بنای هشت‌ضلعی با ارتفاع حدود ۴۸٫۵ تا ۵۲ متر و قطر دهانه ۲۵٫۵ تا ۲۶ متر است. پلان بنا در طبقات پایین مستطیل‌شکل بوده و در طبقات بالاتر به شکل هشت‌ضلعی درآمده که موجب مقاومت بالا و زیبایی فرمی شده است. این ساختار هشت‌ضلعی و وجود هشت ایوان و هشت [[مناره]]، با الهام از هشت درب [[بهشت]] (ابواب البر) است و حدود پنجاه اتاق دارد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/01/03/688740/گنبد-سلطانیه-شاهکار-معماری-اسلامی-و-بزرگ-ترین-گنبد-آجری-جهان-تصاویر «گنبد سلطانیه، شاهکار معماری اسلامی و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> مناره‌ها نقش مهندسی در خنثی کردن نیروی رانش گنبد و زلزله دارند.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/گنبد-سلطانیه-در-زنجان/ «گنبد سلطانیه در زنجان، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، وب‌سایت مجله گردشگری الی‌گشت.]</ref>

مصالح اصلی ساختمان آجر بوده و در پوشش بیرونی گنبد از کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی به شیوهٔ [[معرق کاری|معرق‌کاری]] استفاده شده است. ملات به‌کار رفته ترکیبی از گچ و مقدار کمی [[آهک]] است. گنبد دارای دو پوشش است که بین آنها فاصله‌ای حدود ۶۰ سانتی‌متر قرار دارد و این امر موجب استحکام بنا در برابر زلزله شده و گنبد را سبک‌تر می‌کند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/01/03/688740/گنبد-سلطانیه-شاهکار-معماری-اسلامی-و-بزرگ-ترین-گنبد-آجری-جهان-تصاویر «گنبد سلطانیه، شاهکار معماری اسلامی و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

# '''سردابه''': محل دفن پادشاهان ایلخانی به‌ویژه سلطان محمد خدابنده است.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/گنبد-سلطانیه-در-زنجان/ «گنبد سلطانیه در زنجان، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، وب‌سایت مجله گردشگری الی‌گشت.]</ref>

در طراحی بنا، رعایت جهت [[قبله]] از اصول مهم بوده و بنای گنبد سلطانیه دارای ۱۱۰ پله است که در حروف ابجد مترادف با نام علی است.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/گنبد-سلطانیه-در-زنجان/ «گنبد سلطانیه در زنجان، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، وب‌سایت مجله گردشگری الی‌گشت.]</ref> برخی معماران، طرح گنبد را الهام گرفته از معماری آرامگاه غازان‌خان می‌دانند که خود متأثر از آرامگاه سلطان سنجر سلجوقی است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/01/03/688740/گنبد-سلطانیه-شاهکار-معماری-اسلامی-و-بزرگ-ترین-گنبد-آجری-جهان-تصاویر «گنبد سلطانیه، شاهکار معماری اسلامی و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> برخی دیگر، معماری این گنبد دو پوسته را که به لحاظ نوآوری‌های مهندسی و هنری، یکی از شاهکارهای معماری دورهٔ ایلخانی شناخته می‌شود، برگرفته از معماری سبک گوتیک و ساخت گنبد [[کلیسای سانتاماریا]] در [[ایتالیا]] دانسته‌اند.<ref>[https://ajianehgroup.com/گنبدآجری/ «بزرگ‌ترین گنبد آجری دنیا، گنبد سلطانیه زنجان»، وب‌سایت گروه ساخارا و آژیانه.]</ref> از سوی دیگر، گنبد سلطانیه از عظیم‌ترین بناهای تاریخی به شیوهٔ آذری در ایران، شناخته می‌شود؛ بهره‌گیری از سبک آذری در آرایه‌ها و تزئینات بناها، معماری ایرانی را به دورهٔ شکوفایی رسانده است. استفاده از سفالینه‌های زرین‌فام و استفاده از حجم زیاد [[سفال]] با رنگ فیروزه‌ای و لاجوردی از ویژگی‌های سبک آذری است.<ref>[https://www.mehrnews.com/photo/4960714/کتیبه-ها-و-کاشی-کاری-های-گنبد-سلطانیه «کتیبه‌ها و کاشی‌کاری‌های گنبد سلطانیه»، خبرگزاری مهر.]</ref>

استحکام گنبد سلطانیه چنان است که با تحمل وزنی در حدود ۱۶۰۰ تن پس از گذشت ۷۰۰ سال تنها ۸ سانتی‌متر نشست داشته است.<ref>[https://pinorest.com/mag/zanjan-soltanieh-dome/ «گنبد سلطانیه را چه کسی ساخته؟ آیا اینجا بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است؟»، وب‌سایت پینورست.]</ref> این بنای تاریخی در اثر مرمت‌های غیراصولی روند فرسایشی را در پیش گرفته<ref>[http://farhangemrooz.com/news/3783/گنبد-سلطانیه-آئینه-تمام-نمای-معماری-ایرانی-اسلامی-عظمتی-رنگ «گنبد سلطانیه آئینه تمام نمای معماری ایرانی-اسلامی»، وب‌سایت فرهنگ امروز.]</ref> و نیازمند [[برنامه‌ریزی]] برای نگهداری و حفاظت است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1587968/ایجاد-شکاف-در-نمای-داخلی-گنبدسلطانیه-کابوسی-که-رنگ-واقعیت-گرفت «ایجاد شکافی در نمای داخلی گنبد سلطانیه»، خبرگزاری مهر.]</ref> در سال ۱۳۴۸ش، مرمت و بازسازی گنبد سلطانیه توسط یک گروه ایتالیایی آغاز شد و تا سال ۱۳۵۷ش، ادامه پیدا کرد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7173-گنبد-سلطانیه/#بخش‌های%20مختلف%20گنبد%20سلطانیه «گنبد سلطانیه»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

کتیبه‌های به‌کار رفته در گنبد سلطانیه شامل آیات قرآن و عبارات مذهبی با خطوط [[خط بنایی|بنایی]] و [[خط ثلث|ثلث]] و [[خط کوفی|کوفی]] است. در سراسر دیوارهای بنا سوره‌هایی از جمله سورهٔ فتح، سورهٔ ملک، [[آیت‌الکرسی]]، [[سوره حمد|سورهٔ حمد]]، سوره‌ انبیا، سوره مؤمنون و سوره ملک به‌صورت [[کاشی‌کاری]] و [[کتیبه]] حک شده‌اند. کتیبه‌هایی با جملاتی مانند «[[سبحان الله]]»، «[[لا اله الا الله]]»، نام‌های «محمد»، «علی»، «[[حضرت محمد|محمد رسول‌الله]]» و «سلطان ظل‌الله» نیز در بخش‌های مختلف ساختمان دیده می‌شود. در طبقات اول و دوم دیوارها، کتیبه‌هایی با نام‌های محمد و علی و یک لوگوی به‌نام اتحاد به چشم می‌خورد که ترکیب آن‌ها با هنر کاشی‌کاری و ترکیب رنگ‌های آبی و آجر انجام شده است.<ref>[https://ajianehgroup.com/گنبدآجری/ «بزرگ‌ترین گنبد آجری دنیا، گنبد سلطانیه زنجان»، وب‌سایت گروه ساخارا و آژیانه.]</ref>

تزئینات اولیه بنا با آجر و کاشی انجام شده بود، اما پس از مدتی به دستور سلطان محمد خدابنده این تزئینات با گچ پوشانده و مجدداً بر روی گچ‌ها کتیبه‌ها حک شد، به‌همین خاطر گنبد دارای دو دوره تزئین است. کتیبه‌های تربت‌خانه به‌ویژه شامل آیات قرآن به خط ثلث و کوفی است که مخصوصاً آیات سورهٔ ملک با کاشی‌کاری‌های طلایی و هشت‌گوش تزئین شده است که از شاهکارهای هنر کاشی‌کاری محسوب می‌شود.<ref>[https://www.otaghak.com/blog/gonbad-soltanieh-in-iran/ شریفی، «گنبد سلطانیه بزرگ‌ترین گنبد خشتی ایران»، وب‌سایت اتاقک.]</ref>

بنای گنبد سلطانیه در گذر زمان، کاربردهای گوناگون داشته است؛ این بنا تا مدت‌ها برای برپایی [[مناسک آیینی]] مانند [[ختم قرآن]]، [[نماز]] و [[دعا]] استفاده می‌شد. همچنین در زمان‌های مختلف این ساختمان به جای [[بیمارستان]] هم استفاده می‌شده است. در حال حاضر این سازهٔ تاریخی به میراث فرهنگی ملموس و جهانی تبدیل شده و گردشگران از آن دیدن می‌کنند.<ref>[https://pinorest.com/mag/zanjan-soltanieh-dome/ «گنبد سلطانیه را چه کسی ساخته؟ آیا اینجا بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است؟»، وب‌سایت پینورست.]</ref>

== ویژگی‌های گنبد سلطانیه ==

'''نمادپردازی''': در طراحی گنبد سلطانیه، هر پدیدهٔ مادی، نمایانگر حقیقتی معنوی است. یادآوری هشت درب بهشت در طراحی شکل گنبد و نیز تعداد ۱۱۰ پله منتهی به گنبد که یادآور نام علی است، از نمادپردازی‌های گنبد سلطانیه است. رنگ فیروزه‌ای گنبد یادآور آسمان بوده و فضای داخلی وسیع آن مخاطب را به تفکر در عظمت آفرینش دعوت می‌کند. نورگیرها و تابش نور داخل بنا نمادی از نزول نور الهی و هدایت معنوی است.<ref>[https://brickala.com/گنبد-سلطانیه-نگین-فیروزهای-معماری-ا/ خراسانی، «گنبد سلطانیه: نگین فیروزه‌ای معماری ایرانی یا الهام‌بخش جهانی؟»، وب‌سایت بریک‌کالا.]</ref>

'''پیوند علم، ایمان و هنر''': استحکام شگفت‌انگیز بنای گنبد سلطانیه با وزن ۱۶۰۰ تن، برآمده از این انگاره دینی است که بهره‌گیری از انواع دانش و هنر می‌تواند نوعی [[عبادت]] باشد. در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، «اَتقان صُنع» یا انجام کاری با نهایت دقت و استحکام، فضیلتی دینی و اخلاقی است. معماران گنبد سلطانیه با ترکیب علم [[مهندسی]]، [[هنر]] و [[ایمان]]، اثری خلق کرده‌اند که هم زیبا است و هم در برابر گذر زمان و [[بلایای طبیعی]] پایدار مانده است.<ref>رهروی پوده، «بررسی تجلی امر قدسی در معماری آرامگاهی ایران، نمونه مطالعاتی: بارگاه ملکوتی امام رضا»، 1401ش، ص8.</ref>

'''هویت‌بخشی و محوریت حیات اجتماعی''': گنبد سلطانیه، مرکز گردهمایی‌های دینی و مناسک عبادی و اجتماعی بوده و زندگی مردم پیرامون آن جریان داشته است. امروزه نیز گنبد سلطانیه فراتر از یک جاذبهٔ [[گردشگری]]، میراثی هویتی برای [[ایرانیان]] است که بازدید از آن سفری به عمق تاریخ و فرهنگ و گواهی بر تعلق به [[هویت ملی]] است.<ref>رهروی پوده، «بررسی تجلی امر قدسی در معماری آرامگاهی ایران، نمونه مطالعاتی: بارگاه ملکوتی امام رضا»، 1401ش، ص15.</ref>

'''آموزش فروتنی و [[مرگ‌آگاهی]]''': ورودی سرداب گنبد سلطانیه به‌گونه‌ای طراحی شده است که بازدیدکنندگان باید برای ورود سر خم کنند. این طراحی هوشمندانه، یادآور [[فروتنی]] همگان در برابر مرگ و احترامی است که حتی در اوج قدرت، مانند دورهٔ ایلخانان، باید حفظ شود. [[معماری]] در [[فرهنگ ایرانی]] به ظواهر محدود نمی‌شود، بلکه رسانه‌ای برای انتقال مفاهیم اخلاقی و تربیتی است.<ref>رهروی پوده، «بررسی تجلی امر قدسی در معماری آرامگاهی ایران، نمونه مطالعاتی: بارگاه ملکوتی امام رضا»، 1401ش، ص15.</ref>

گنبد سلطانیه نقش برجسته‌ای در [[صنعت گردشگری]] و پیشرفت فرهنگی [[استان زنجان]] دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان و نماد معماری دورهٔ ایلخانی، سالانه گردشگران زیادی را جذب می‌کند. بازارچهٔ [[صنایع دستی]] در مجاورت گنبد سلطانیه نیز بازدیدکنندگان را با دیگر هنرهای سنتی ایران آشنا می‌کند. کارگاه‌ها و نمایشگاه‌های هنری نیز در این منطقه برگزار می‌شود.