پیش‌نویس:گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه؛ بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان در شهرستان سلطانیه در زنجان.

گنبد سلطانیه از شاهکارهای معماری ایران و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است که بین سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ هجری قمری در زمان ایلخانیان به دستور سلطان محمد خدابنده (الجایتو) در شهر سلطانیه در نزدیکی زنجان ساخته شد. این بنای هشت‌ضلعی سومین گنبد مرتفع جهان به‌شمار می‌رود و در سال ۱۳۸۴ش، به‌عنوان هفتمین اثر جهانی ایران در یونسکو به ثبت رسیده است. این بنای تاریخی از آثار مهم معماری ایرانی و هنر اسلامی به‌شمار می‌رود.

معرفی گنبد سلطانیه

اولجایتو (۶۸۰–۷۱۶ق) از فرمانروایان سلسلهٔ ایلخانان که پس از مسلمان شدن، سلطان محمد خدابنده نامیده شد، دستور احداث این گنبد را صادر کرد و به‌همین دلیل این بنا، گنبد سلطانیه نامیده شد. این بنا که امروزه در مرکز شهرستان سلطانیه و در ۳۷ کیلومتری زنجان قرار دارد، از باشکوه‌ترین بناهای تاریخی جهان شمرده می‌شود. گنبد سلطانیه سومین گنبد مرتفع جهان پس از کلیسای سانتاماریا دل فیوره در ایتالیا و مسجد ایاصوفیه در ترکیه است.

گنبد سلطانیه در سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شد. سلطان محمد خدابنده، می‌خواست پیکرهای امام علی و امام حسین را از نجف و کربلا به سلطانیه منتقل کند و این مکان را به یک قطب مذهبی و تجاری تبدیل کند؛ ولی این انتقال به‌دلیل مخالفت علما، به‌ویژه علامه حلی، انجام نشد. پس از این مخالفت‌ها، اولجایتو تصمیم گرفت خاک تربت امام علی و تربت امام حسین را به سلطانیه بیاورد و بخشی از بنا را به تربت‌خانه اختصاص دهد که با کاشی‌کاری‌های نفیس و آیات قرآن مزین شده است. سرداب گنبد سلطانیه نیز محل دفن سلطان محمد خدابنده است که دو سال پس از تکمیل بنا در آنجا دفن شد.

معماری گنبد سلطانیه

خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر ایلخانان، وظیفهٔ نظارت بر ساخت این گنبد را بر عهده داشت. معمار این بنای تاریخی سید علیشاه بوده و در مدت ۱۰ سال به همراه ۳۰۰۰ نفر کارگر، آن را ساخته است. گنبد سلطانیه به‌صورت یک بنای هشت‌ضلعی با ارتفاع حدود ۴۸٫۵ تا ۵۲ متر و قطر دهانه ۲۵٫۵ تا ۲۶ متر است. پلان بنا در طبقات پایین مستطیل‌شکل بوده و در طبقات بالاتر به شکل هشت‌ضلعی درآمده که موجب مقاومت بالا و زیبایی فرمی شده است. این ساختار هشت‌ضلعی و وجود هشت ایوان و هشت مناره، با الهام از هشت درب بهشت (ابواب البر) است و حدود پنجاه اتاق دارد. مناره‌ها نقش مهندسی در خنثی کردن نیروی رانش گنبد و زلزله دارند.

مصالح اصلی ساختمان آجر بوده و در پوشش بیرونی گنبد از کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی به شیوهٔ معرق‌کاری استفاده شده است. ملات به‌کار رفته ترکیبی از گچ و مقدار کمی آهک است. گنبد دارای دو پوشش است که بین آنها فاصله‌ای حدود ۶۰ سانتی‌متر قرار دارد و این امر موجب استحکام بنا در برابر زلزله شده و گنبد را سبک‌تر می‌کند.

بنای گنبد سلطانیه شامل سه بخش اصلی است:

1. گنبدخانه: بخش اصلی و مرکزی با گنبد است.
2. تربت‌خانه: محلی که خاک کربلا به کار رفته و با کتیبه‌های قرآنی تزیین شده و محرابی مقرنس‌کاری دارد.
3. سردابه: محل دفن پادشاهان ایلخانی به‌ویژه سلطان محمد خدابنده است.

در طراحی بنا، رعایت جهت قبله از اصول مهم بوده و بنای گنبد سلطانیه دارای ۱۱۰ پله است که در حروف ابجد مترادف با نام علی است. برخی معماران، طرح گنبد را الهام گرفته از معماری آرامگاه غازان‌خان می‌دانند که خود متأثر از آرامگاه سلطان سنجر سلجوقی است. برخی دیگر، معماری این گنبد دو پوسته را که به لحاظ نوآوری‌های مهندسی و هنری، یکی از شاهکارهای معماری دورهٔ ایلخانی شناخته می‌شود، برگرفته از معماری سبک گوتیک و ساخت گنبد کلیسای سانتاماریا در ایتالیا دانسته‌اند. از سوی دیگر، گنبد سلطانیه از عظیم‌ترین بناهای تاریخی به شیوهٔ آذری در ایران، شناخته می‌شود؛ بهره‌گیری از سبک آذری در آرایه‌ها و تزئینات بناها، معماری ایرانی را به دورهٔ شکوفایی رسانده است. استفاده از سفالینه‌های زرین‌فام و استفاده از حجم زیاد سفال با رنگ فیروزه‌ای و لاجوردی از ویژگی‌های سبک آذری است.

استحکام گنبد سلطانیه چنان است که با تحمل وزنی در حدود ۱۶۰۰ تن پس از گذشت ۷۰۰ سال تنها ۸ سانتی‌متر نشست داشته است. این بنای تاریخی در اثر مرمت‌های غیراصولی روند فرسایشی را در پیش گرفته و نیازمند برنامه‌ریزی برای نگهداری و حفاظت است. در سال ۱۳۴۸ش، مرمت و بازسازی گنبد سلطانیه توسط یک گروه ایتالیایی آغاز شد و تا سال ۱۳۵۷ش، ادامه پیدا کرد.

تزئینات و کتیبه‌ها

کتیبه‌های به‌کار رفته در گنبد سلطانیه شامل آیات قرآن و عبارات مذهبی با خطوط بنایی و ثلث و کوفی است. در سراسر دیوارهای بنا سوره‌هایی از جمله سورهٔ فتح، سورهٔ ملک، آیت‌الکرسی، سورهٔ حمد، سوره‌ انبیا، سوره مؤمنون و سوره ملک به‌صورت کاشی‌کاری و کتیبه حک شده‌اند. کتیبه‌هایی با جملاتی مانند «سبحان الله»، «لا اله الا الله»، نام‌های «محمد»، «علی»، «محمد رسول‌الله» و «سلطان ظل‌الله» نیز در بخش‌های مختلف ساختمان دیده می‌شود. در طبقات اول و دوم دیوارها، کتیبه‌هایی با نام‌های محمد و علی و یک لوگوی به‌نام اتحاد به چشم می‌خورد که ترکیب آن‌ها با هنر کاشی‌کاری و ترکیب رنگ‌های آبی و آجر انجام شده است.

تزئینات اولیه بنا با آجر و کاشی انجام شده بود، اما پس از مدتی به دستور سلطان محمد خدابنده این تزئینات با گچ پوشانده و مجدداً بر روی گچ‌ها کتیبه‌ها حک شد، به‌همین خاطر گنبد دارای دو دوره تزئین است. کتیبه‌های تربت‌خانه به‌ویژه شامل آیات قرآن به خط ثلث و کوفی است که مخصوصاً آیات سورهٔ ملک با کاشی‌کاری‌های طلایی و هشت‌گوش تزئین شده است که از شاهکارهای هنر کاشی‌کاری محسوب می‌شود.

کاربرد گنبد سلطانیه

بنای گنبد سلطانیه در گذر زمان، کاربردهای گوناگون داشته است؛ این بنا تا مدت‌ها برای برپایی مناسک آیینی مانند ختم قرآن، نماز و دعا استفاده می‌شد. همچنین در زمان‌های مختلف این ساختمان به جای بیمارستان هم استفاده می‌شده است. در حال حاضر این سازهٔ تاریخی به میراث فرهنگی ملموس و جهانی تبدیل شده و گردشگران از آن دیدن می‌کنند.

ویژگی‌های گنبد سلطانیه

نمادپردازی: در طراحی گنبد سلطانیه، هر پدیدهٔ مادی، نمایانگر حقیقتی معنوی است. یادآوری هشت درب بهشت در طراحی شکل گنبد و نیز تعداد ۱۱۰ پله منتهی به گنبد که یادآور نام علی است، از نمادپردازی‌های گنبد سلطانیه است. رنگ فیروزه‌ای گنبد یادآور آسمان بوده و فضای داخلی وسیع آن مخاطب را به تفکر در عظمت آفرینش دعوت می‌کند. نورگیرها و تابش نور داخل بنا نمادی از نزول نور الهی و هدایت معنوی است.

پیوند علم، ایمان و هنر: استحکام شگفت‌انگیز بنای گنبد سلطانیه با وزن ۱۶۰۰ تن، برآمده از این انگاره دینی است که بهره‌گیری از انواع دانش و هنر می‌تواند نوعی عبادت باشد. در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، «اَتقان صُنع» یا انجام کاری با نهایت دقت و استحکام، فضیلتی دینی و اخلاقی است. معماران گنبد سلطانیه با ترکیب علم مهندسی، هنر و ایمان، اثری خلق کرده‌اند که هم زیبا است و هم در برابر گذر زمان و بلایای طبیعی پایدار مانده است.

هویت‌بخشی و محوریت حیات اجتماعی: گنبد سلطانیه، مرکز گردهمایی‌های دینی و مناسک عبادی و اجتماعی بوده و زندگی مردم پیرامون آن جریان داشته است. امروزه نیز گنبد سلطانیه فراتر از یک جاذبهٔ گردشگری، میراثی هویتی برای ایرانیان است که بازدید از آن سفری به عمق تاریخ و فرهنگ و گواهی بر تعلق به هویت ملی است.

آموزش فروتنی و مرگ‌آگاهی: ورودی سرداب گنبد سلطانیه به‌گونه‌ای طراحی شده است که بازدیدکنندگان باید برای ورود سر خم کنند. این طراحی هوشمندانه، یادآور فروتنی همگان در برابر مرگ و احترامی است که حتی در اوج قدرت، مانند دورهٔ ایلخانان، باید حفظ شود. معماری در فرهنگ ایرانی به ظواهر محدود نمی‌شود، بلکه رسانه‌ای برای انتقال مفاهیم اخلاقی و تربیتی است.

جاذبه گردشگری

گنبد سلطانیه نقش برجسته‌ای در صنعت گردشگری و پیشرفت فرهنگی استان زنجان دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان و نماد معماری دورهٔ ایلخانی، سالانه گردشگران زیادی را جذب می‌کند. بازارچهٔ صنایع دستی در مجاورت گنبد سلطانیه نیز بازدیدکنندگان را با دیگر هنرهای سنتی ایران آشنا می‌کند. کارگاه‌ها و نمایشگاه‌های هنری نیز در این منطقه برگزار می‌شود.

امکانات رفاهی گردشگری

در محوطهٔ این بنای تاریخی سرویس‌بهداشتی و نمازخانه وجود دارد. برای پارک وسایل نقلیه نیز می‌توان از خیابان‌های اطراف، استفاده کرد.

مسیر دسترسی

برای دسترسی به گنبد سلطانیه، از شهر زنجان در مسیر جادهٔ زنجان–سلطانیه، ۳۳ کیلومتر راه پیموده می‌شود و سپس از سه‌راهی سلطانیه، پایان راه به گنبد سلطانیه می‌رسد.

منابع

• «ایجاد شکافی در نمای داخلی گنبد سلطانیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
• «بزرگ‌ترین گنبد آجری دنیا، گنبد سلطانیه زنجان»، وب‌سایت گروه ساخارا و آژیانه، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• بلیلان اصل، لیدا و دیگران، «تاویل مفاهیم عددی و رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه»، فصلنامه علمی نگره، شماره ۶۲، ۱۴۰۱ش.
• بیگدلی، حامد و همکاران، «بررسی تاریخ شفاهی شهر سلطانیه بررسی آثار معماری شهر تاریخی سلطانیه بر اساس متون تاریخی و تاریخ شفاهی»، معماری‌شناسی، شماره ۵، بهمن ۱۳۹۷ش.
• خراسانی، محمد، «گنبد سلطانیه: نگین فیروزه‌ای معماری ایرانی یا الهام‌بخش جهانی؟»، وب‌سایت بریک‌کالا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رهروی پوده، ساناز، «بررسی تجلی امر قدسی در معماری آرامگاهی ایران، نمونه مطالعاتی: بارگاه ملکوتی امام رضا»، بنیان‌های حکمی فلسفی هنر ایرانی، سال اول، شماره اول، ۱۴۰۱ش.
• «سفر به شاهکار معماری دوره ایلخانان، گنبد سلطانیه روایتگر اقتدار و عظمت معماری ایرانی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
• شریفی، فاطمه، «گنبد سلطانیه بزرگ‌ترین گنبد خشتی ایران»، وب‌سایت اتاقک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «کتیبه‌ها و کاشی‌کاری‌های گنبد سلطانیه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۹ش.
• کریمی‌پناه، «گنبد سلطانیه زنجان، تاریخچه، تصویر»، وب‌سایت آرچی لرن، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «گنبد جهانی سلطانیه به احترام زمین خاموش شد»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «گنبد سلطانیه»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «گنبد سلطانیه»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «گنبد سلطانیه آئینه تمام نمای معماری ایرانی-اسلامی»، وب‌سایت فرهنگ امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۱ش.
• «گنبد سلطانیه را چه کسی ساخته؟ آیا اینجا بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است؟»، وب‌سایت پینورست، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «گنبد سلطانیه در زنجان، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، وب‌سایت مجله گردشگری الی‌گشت، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۸ش.
• «گنبد سلطانیه؛ سرآمد گردشگری زنجان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «گنبد سلطانیه، شاهکار معماری اسلامی و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
• ملکی، محمد، سلطانیه در گذر تاریخ. زنجان، دانش زنجان، ۱۳۹۰ش.
• «همه چیز دربارهٔ گنبد سلطانیه زنجان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۹۸ش.