ادبیات فارسی در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''ادبیات فارسی در افغانستان؛'''</big> بازتاب زبانیِ فرهنگ و ادبِ فارسی‌زبانان در افغانستان.  

ادبیات فارسی در افغانستان، چون رودی خروشان از دل تاریخ کهن این سرزمین جاری شده و با خود حماسه‌های غزنوی و غزل‌های ناب تیموری، از [[فردوسی]] و جامی تا [[بیدل دهلوی|بیدل]] و [[علی‌شیر نوایی]] را به یادگار آورده است. این ادبیات با گذر از روزگار پرتلاطم [[جنگ]] و [[مهاجرت]]، در سبک‌های گوناگون از خراسانی تا هندی و از کلاسیک تا نیمایی، به حیات خود ادامه داده و در داستان‌نویسی معاصر، با نگاهی تازه به رنج و آرزوی انسان امروز، صفحاتی نو ورق زده است. ادبیات مقاومت، فریاد عدالت‌خواهی در برابر ظلم و اشغال بوده و شعر و داستان مهاجرت، آوای دلتنگی و امید آدم‌هایی است که از خاک خود برکنده شده‌اند. زنان شاعر و نویسنده، با قلمی صریح و جسور، از سکوت‌های تاریخی رسته‌اند و ادبیات عامیانه، با ترانه‌ها و قصه‌های سینه‌به‌سینه، روح زندۀ اقوام گوناگون این سرزمین را بازتاب می‌دهد. در این میان، [[ادبیات کودک]]، اگرچه با فراز و نشیب‌های بسیار، چونان باغی کوچک، در دل فرهنگ شفاهی ریشه دوانده و در سال‌های مهاجرت، شکوفه‌های تازه‌ای بر شاخه‌های ادبیات فارسی نشانده است. این همه، بخشی از هویت فرهنگی مردمی است که با وجود همه ناگواری‌ها، همچنان واژه را پناهگاه و شعر را مرهم دردهای خویش ساخته‌اند.

==پیشینه==

افغانستان از دیرباز، خاستگاه‌ زبان و ادب فارسی بوده و همواره میزبان شاعران و ادیبان بزرگ بوده است. دربار سلطان محمود غزنوی، حدود ۴۰۰ شاعر برجسته را گرد آورده بود، ازجمله [[عنصری بلخی]]، [[فرخی سیستانی]]، عسجدی مروزی، [[فردوسی|فردوسی طوسی]] و [[کسایی مروزی]]. پس از [[غزنویان]]، عصر [[تیموریان]] در [[هرات]]، یکی از درخشان‌ترین دوره‌های [[ادبیات فارسی در دوره تیموریان|ادبیات فارسی]] در افغانستان به‌شمار می‌رود. شاعران و نویسندگان بزرگی چون [[عبدالرحمن جامی]]، [[علی‌شیر نوایی|امیر علی‌شیر نوایی]]، [[میرخواند]]، [[کمال‌الدین بهزاد]] و [[ملاحسین واعظ کاشفی|حسین واعظ کاشفی]] در این دوره می‌زیسته‌اند.<ref>پیرنیا ( مشیرالدوله) و اقبال آشتیانی، دوره تاریخ ایران، بی‌تا، ص۲۶۵.</ref><ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص7.</ref>

شعر نو در افغانستان سابقه‌ای چندان طولانی ندارد و عمدتاً متأثر از شعر [[نیما یوشیج|نیمایی]] و شعر معاصر ایران شکل گرفته است. پایه‌گذاران آن را شاعرانی چون آیینه، الهام، بارق شفیعی، توفیق، محمد فارانی و سلیمان لایق دانسته‌اند. بسیاری از این شاعران نوپرداز، کار خود را با سرودن شعر به سبک‌های سنتی آغاز کرده‌اند. تأثیرپذیری شعر نو افغانستان از شاعران ایرانی مانند فریدون مشیری، نادر نادرپور و نصرت‌الله رحمانی به‌وضوح محسوس است. با این حال، شعر نو در افغانستان نتوانسته همپای شعر کلاسیک پیشرفت کند و شعر سپید کمتر مورد اقبال قرار گرفته است، زیرا مخاطبان افغان هنوز آمادگی کامل برای پذیرش این گونهٔ شعری را ندارند.<ref>ملک جعفریان، شانه‌های زخمی پامیر، 1371ش، ص 141.</ref><ref>مولایی، شعر معاصر افغانستان، 1350ش، ص 15-16.</ref>  

در دههٔ ۱۳۳۰ش، نویسندگان جدیدی با شاخص‌های داستان امروزی پا به عرصه گذاشتند<ref>. رهیاب، سپیده‌دم داستان‌نویسی، 1384ش، ص98.</ref> و دههٔ چهل، با تدوین قانون اساسی و آزادی مطبوعات، به نقطهٔ عطفی در ادبیات داستانی معاصر تبدیل شد.<ref>. فخری، داستان‌ها و دیدگاه‌ها، 1396ش، ص123.</ref> پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، ادبیات به دو جریان طرفدار رژیم و مستقل از آن تقسیم شد<ref>. پیام، «فراز وفرود نوگرایی در داستان‌نویسی افغانستان»، 1382ش، ص269.</ref> و در خارج از کشور، ادبیات مقاومت شکل گرفت. با جنگ‌های داخلی و ظهور طالبان، نویسندگان بیشتری مهاجرت کردند و به ادبیات ضد جنگ روی آوردند.<ref>[https://maskh4.blogfa.com/post/8 . رستگار، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»،  وب‌سایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref> پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از نویسندگان بازگشتند و فصل جدیدی در داستان‌نویسی فارسی دری رقم خورد، اما با تسلط مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، اکثریت آنان دوباره مهاجرت کردند.<ref>[https://parsibaan.com/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%87%D8%A7/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D8%A8%D9%86%DB%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA/ . امینی، «ادبیات داستانی؛ مظهر بی‌بنیه‌گی ادبیات افغانستان»،  وب‌سایت پارسی‌بان.]</ref>

* ۱۳۰۸–۱۳۲۸ش: محی‌الدین انیس نخستین بیانیهٔ رسمی داستان‌نویسی را منتشر کرد و اولین داستان کوتاه معاصر چاپ شد. تأسیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل (۱۳۲۳ش) و انجمن‌های علمی به رشد آن کمک کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص97؛ زریاب، «خمسۀ اولیه»، 1382ش، ص235.</ref>

* ۱۳۲۸–۱۳۴۲ش: نویسندگان از بازنویسی [[افسانه|افسانه‌ها]] فاصله گرفتند و به بازتاب واقعیت‌های اجتماعی، اغلب با نگاهی فقرنگارانه، روی آوردند. نثر ساده و فصیح رواج یافت. انجمن «ویش زلمیان» (جوانان بیدار) با گرایش‌های سوسیالیستی شکل گرفت و چهره‌هایی چون عبدالرؤف بینوا، گل‌پادشاه الفت و محمدصابر روستا باختری در این دوره فعالیت داشتند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص100؛ زریاب، ازمدرن ساختن تا مدرن شدن، 1377ش، ص10.</ref><ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص101؛ بیژن، نخستین داستان‌های معاصر دری، 1367 ش، ص15.</ref>

* ۱۳۴۲–۱۳۵۷ش: فضای باز سیاسی و مطبوعاتی دههٔ دموکراسی، زمینه را برای ظهور نویسندگان جدید و ترویج رئالیسم سوسیالیستی فراهم کرد. داستان کوتاه رونق یافت<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص102؛ فخری، سیری در تحول داستان‌نویسی، 1377ش، ص22.</ref> و جایگاه خود را در ادبیات معاصر تثبیت کرد.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص99؛ فضایلی، تاثیر نظام‌های سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، 1384ش، ص189.</ref>

* ۱۳۵۷–۱۳۷۱ش: با کودتای ۱۳۵۷ش، رئالیسم سوسیالیستی مورد حمایت قرار گرفت و «اتحادیۀ نویسندگان جمهوری دموکراتیک افغانستان» شکل گرفت. آثار شعاری و آرمان‌خواهانه تولید شد، اما برخی نویسندگان مستقل نیز با رویکرد نمادگرایی، آثار قابل قبولی خلق کردند. بسیاری از نویسندگان نیز مجبور به مهاجرت شدند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص98؛ [https://maskh4.blogfa.com/post/55 رستگار،  «تاملی بروضعیت داستان نویسی افغانستان»،  وب‌سایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref>

* ۱۳۷۱–۱۳۸۴ش: ادبیات مهاجرت در کشورهای مختلف شکل گرفت. در ایران، ابتدا مهاجران و سپس نسل جدید، به داستان‌نویسی روی آوردند و ادبیات مقاومت و مهاجرت را رونق بخشیدند.<ref>. محمدی، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، 1388ش، ص105؛ شجاعی، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، 1384ش، ص123.</ref>

تاکنون حدود ۳۰۰ جلد کتاب داستانی در افغانستان منتشر شده که بیشتر آنها داستان کوتاه و بخشی رمان است. بهترین آثار پس‌از ۱۳۸۰ش در داخل و خارج از کشور چاپ شده‌اند.<ref>[https://kabulestan.com/%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%ad%d8%a8%d9%87/%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%db%8c-%d8%a7%d8%af%d8%a8%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86/ «ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تاثیر نویسندگان عامه‌پسند ایران بوده تا نویسندگان جدی»،  وب‌سایت کابلستان.]</ref> نخستین ترجمه‌های داستانی توسط محمود طرزی انجام شد و در دههٔ ۱۳۴۰ش، ترجمهٔ رمان‌های فرانسوی، انگلیسی و روسی رواج یافت؛ اما افغانستان در حوزهٔ ترجمه به ایران و تا حدودی پاکستان متکی بوده است.<ref>قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص171؛ گروه نویسندگان، ادبیّات داستانی در ایران زمین، 1391ش، ص55.</ref> رمان‌نویسی از دههٔ چهل آغاز شد و در دهه‌های هشتاد و نود به شکوفایی رسید، هرچند داستان‌نویسان بیشتر به داستان کوتاه گرایش داشته‌اند.<ref>قویم، مروری برادبیات معاصر دری، 1395ش، ص165.</ref>

'''مهاجرت''': پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نویسندگان به کشورهای مختلف پراکنده شدند. در ایران، از اواخر دههٔ شصت، نخستین گروه از مهاجران در مشهد و قم به داستان‌نویسی روی آوردند و به‌تدریج از ادبیات تبلیغی به ادبیات ضد جنگ گرایش یافتند. گروه دوم، با اثرپذیری از ادبیات ایران، به نوگرایی و نوجویی پرداختند. پس‌از ۱۳۸۰ش، بسیاری از این نویسندگان بازگشتند و آثار خود را در [[کابل]] منتشر کردند.<ref>شجاعی، میراث شهرزاد در افغانستان، 1384ش، 23 – 24. 19.</ref><ref>[https://maskh4.blogfa.com/post/55 رستگار، «تاملی بروضعیت داستان نویسی افغانستان»،  وب‌سایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان.]</ref>

'''داستان‌نویسی زنان و کودکان''': ماگه رحمانی نخستین بانوی داستان‌نویس افغانستان است و بهترین داستان‌نویسان زن در ایران پرورش یافته‌اند. داستان‌نویسی برای کودکان از دههٔ پنجاه آغاز شد و در دوران کمونیست‌ها با مضامین تبلیغاتی رونق گرفت، اما بیشترین آثار با مضامین آموزشی و حقوق بشری در دهه‌های هشتاد و نود منتشر شد.<ref>[https://research.ru.edu.af/da/doi/full/94/60717c28518f5/70 رفیع‌زاده، نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان، وب‌سایت ران.]</ref><ref>آتشین‌جان، «سراج اطفال»، دانشنامۀ ادب فارسی‌، 1381ش، ج3، دانشنامه ص506؛ [http://adibanaf.blogfa.com/post/28 افضلی، نقد و بررسی ادبیات کودکان، وب‌سایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.]</ref>

==ادبیات مقاومت==

ادبیات مقاومت که با هدف پایداری در برابر نظام‌های استبدادی، تجاوز خارجی و نبود آزادی شکل گرفته و به توجیه اعتراض، دعوت به مقاومت و توصیف فجایع می‌پردازد، به ادبیات پایداری نیز معروف است. این ادبیات بر مبارزه با بیداد داخلی یا تجاوز بیرونی در همهٔ حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تأکید دارد.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص396؛ آریانپور، جامعه‌شناسی هنر، 1354ش، ص95.</ref> در افغانستان، سابقهٔ ادبیات پایداری به جنگ‌های افغان و انگلیس و آثاری چون «اکبرنامه» و «جنگ‌نامه» بازمی‌گردد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص63.</ref> با این حال، نمونه‌های غنی‌تری از آن در ادبیات عامیانه، به‌ویژه در دورهٔ سرکوب عبدالرحمان علیه [[هزاره‌ها]]، دیده می‌شود<ref>دلجو، ادبیات فولکلوریک هزارگی، 1394ش، ص94.</ref> که در دوبیتی‌ها، مخته‌ها و مثل‌ها تجلی یافته است. از مشهورترین این آثار، «مخته گل‌مامد» است که مظلومیت مردم را در دورهٔ بچّه‌سقا بازتاب می‌دهد.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1395ش، ص204.</ref> در ادبیات رسمی نیز شاعرانی چون سرور جویا و طالب قندهاری و به‌ویژه [[شیعیان افغانستان#سید اسماعیل بلخی|سید اسماعیل بلخی]]، که به‌عنوان بنیانگذار ادبیات پایداری افغانستان شناخته می‌شود، در شرایط اختناق، صدای اعتراض را بلند کردند.<ref name=":0">غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، 1389ش، ص634.</ref> سروده زیر از سید اسماعیل بلخی است:<ref name=":0" />

{{ب|علم و فضل و هنر و سعی و تفکر ممنوع‌|آنچه در شرع حلال است‌، حرام است این‌جا}}

{{ب|فکرِ مجموع در این قافله‌، جز حیرت چیست‌؟|زان که اندر کف یک فرد زمام است این‌جا}}

{{ب|بلخیا! نکبت و ادبار ز سستی پیداست‌|چارۀ این‌همه یکباره قیام است این‌جا}}

ادبیات مقاومت شامل آثار منظوم و منثور است و در قالب‌هایی چون [[شعر]]، [[داستان]]، [[خاطره]] و [[نمایشنامه]] تجلی یافته است.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref> شعر، بخش مهمی از ادبیات مقاومت را تشکیل می‌دهد و به‌صورت [[سرود]]، [[دوبیتی]]، [[رباعی]]، [[قصیده]] و [[شعر نو]] سروده شده است. شعر سال‌های جهاد علیه شوروی، بهترین مصداق «شعر مقاومت افغانستان» دانسته شده است.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 14، 1373ش، ص23.</ref> داستان‌نویسی مقاومت پس از شعر رونق یافت و نخستین مجموعهٔ داستان با عنوان «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش منتشر شد. پیش‌از آن، داستان‌های کوتاه در مطبوعات مهاجرین به چاپ می‌رسید.<ref>خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9.</ref><ref>شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.</ref><ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref> خاطره‌نویسی مقاومت ابتدا در مطبوعات به‌صورت قطعات کوتاه نمود یافت و سپس مجموعه‌های مستقلی از خاطرات جهاد منتشر شد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref>

 

قهار عاصی سروده است:<ref>عاصی‌، مقامۀ گل سوری‌، ۱۳۶۷ش، ص11.</ref>{{آغاز نستعلیق}}

  {{ب|این ملّت من است که دستان خویش را|بر گرد آفتاب کمربند کرده ‌است‌}}

  {{ب|این مشت‌های اوست که می‌کوبد از یقین‌|دروازه‌های بستۀ تردید قرن را}}

نمونه‌ای از این اشعار:<ref>مظفری‌، سوگنامۀ بلخ‌، ۱۳۷۲ش، ص57.</ref>{{شعر|نستعلیق}}

  {{ب|تکیه بر بازوی مردی باید امشب داد و بس‌|جز تفنگ آری‌، که دارد تاب تأمین مرا؟}}

  {{ب|من نبودم‌، آسمان یکباره خالی شد ز ماه‌|کم‌کمک زین کهکشان چیدند پروین مرا}}

  {{ب|ترس‌ِ سر، چندی است دارد سر به راهم می‌کند|بشکن ای سنگ اجل خوف بلورین مرا}}

{{پایان نستعلیق}}'''پاکستان و کشورهای دیگر''': در پاکستان، ادبیات مقاومت در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) رونق یافت. در سایر کشورها نیز شاعرانی به این جریان پیوستند.<ref>حامد، رازبن‌ها در فصل شگفتن گل انجیر، ۱۳۷۷ش، ص29.</ref><ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمی چرخاند»، 1376ش، ص2.</ref>

شعر ذیل نمونه‌ای از کوشش ادبی در این کشورها است:<ref>خلیلی‌، اشک‌ها و خون‌ها، ۱۹۸۵ م‌، ص93.</ref>

{{ب|وطندار دلیر من‌! بنازم چشم مستت را|وطن در انتظار بازوی کشورگشای توست‌}}

{{ب|به خاک افکن‌، به خون تر کن‌، به بادش ده‌، در آتش سوز!|از این بدتر چه می‌باشد که دشمن در سرای توست‌؟}}

{{ب|نگاه آرزومند وطن سوی تو می‌بیند|که روز امتحان‌ِ خنجر جنگ‌آزمای توست‌}}

{{ب|چه زیباتر از این نقشی که بیند دیدۀ تاریخ‌|که تو خنجر به کف‌، دشمن فتاده زیر پای توست‌}}

{{ب|خداجویی‌، وطن‌خواهی سرافرازی و آزادی‌|به خون شیرمردان نقش بر روی لوای توست‌}}

{{پایان نستعلیق}}آثار متعددی در حوزهٔ ادبیات مقاومت منتشر شده است؛ ازجمله «شعر مقاومت افغانستان» (دفتر اول و دوم)،<ref>جعفریان، م. ملک، شانه‌های زخمی پامیر، 1371ش، ص122.</ref> «سوگنامهٔ بلخ»، «پیاده آمده بودم»، «میدان هوایی گردیز»، «مهاجران فصل دلتنگی»، «سنگ ملامت» و «دست‌های خالی».<ref>بلخی و دیگران، سوره بچه‌های مسجد 44، 1375ش، ص97.</ref> نشریاتی چون «پیام مهاجر»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398.</ref> «گلبانگ»، «دُرّ دری»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref> «فریاد عاشورا» و «بنیاد وحدت» نیز نقش مهمی در انعکاس ادبیات مقاومت داشتند.<ref>فیاض، «رفیق روسی‌ام»، 1369ش، ص8.</ref> تشکل‌های ادبی مانند انجمن شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، [[مهاجران افغانستانی در ایران#دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#مؤسسه فرهنگی دُرّ دَری|مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#کانون ادبی و فرهنگی کلمه|کانون ادبی کلمه]] و [[مهاجران افغانستانی در ایران#خانه ادبیات افغانستان|خانهٔ ادبیات افغانستان]]، نقش محوری در پرورش نسل‌های بعدی ادبیات مقاومت ایفا کردند. همایش‌هایی چون کنگرهٔ شعر و قصهٔ طلاب و مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان نیز به گسترش این جریان کمک کردند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامۀ ادب فارسی‌ ویژه افغانستان‌، 1381ش، ص67-68.</ref>

ادبیات مقاومت غرب کابل، با الهام از مقاومت سه‌سالهٔ مردم هزاره و شیعه در غرب کابل شکل گرفت و مفاهیم عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی و هویت‌جویی را بازتاب می‌دهد.<ref>شریعتی سحر، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، 1، 1396ش، ص136.</ref> این مقاومت، نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود و موجب تقویت خودباوری و حضور مؤثر هزاره‌ها در صحنهٔ سیاسی کشور شد.<ref>[https://www.bonyadesaba.com/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/443-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%88%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7.html اعتمادی، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref> ابوطالب مظفری، معتقد است که مقاومت غرب کابل، شاعران را به سمت بازتاب حقایق اجتماعی سوق داد. امروزه شعر عدالت‌خواهی در چارچوب ادبیات مقاومت غرب کابل، به یکی از جریان‌های قدرتمند ادبیات افغانستان تبدیل شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/34565 «ادبیات پایداری در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری : حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

==ادبیات مهاجرت==

ادبیات مهاجرت به آثاری گفته می‌شود که خارج از مرزهای کشور خلق شده و به سه شکل تعریف می‌شود: ادبیات در مهاجرت که متأثر از فضای فرهنگی کشور میزبان است؛ ادبیات با محوریت دغدغه‌های انسان مهاجر؛ ادبیات پسااستعماری در واکنش به سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب بر شرق.<ref>نیکوبخت و چهرقانی پرچلویی، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1383ش، ص88.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان»، دو فصلنامه علمی پارسی معاصر، 1399ش، ص402.</ref> دوره اوج ادبیات مهاجرت افغانستان، پس‌از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش بود که منجر به آوارگی گستردهٔ مردم شد. بستر اصلی رشد این ادبیات در [[ایران]] بود و نخستین نشریهٔ مهاجرین، «پیام مهاجر»، در ۱۳۵۷ش در [[قم]] منتشر شد. در [[مشهد]] نیز شاعرانی به ترویج شعر مهاجرت پرداختند.<ref>کاظمی، کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص24.</ref> در ابتدای دهۀ ۱۳۶۰ش شب شعر و برنامه‌های مختلط سیاسی و ادبی توسط برخی احزاب و مراکز فرهنگی در مشهد اجرا می‌شد.<ref>. حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref>

روند رشد ادبیات مهاجرت از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش با چاپ مجموعه‌هایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» شتاب گرفت و نخستین مجموعهٔ شعر مهاجران با عنوان «اشک قلم» در ۱۳۶۹ش منتشر شد.<ref>کاظمی، کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص25.</ref> ادبیات داستانی مهاجرت نیز از اواسط دههٔ ۱۳۶۰ش شکل گرفت و اولین مجموعهٔ داستان مهاجرت با نام «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش به چاپ رسید.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص65.</ref> در دیگر کشورها، نسل‌های جدید مهاجرین به شعر و داستان روی نیاوردند و جریان جدیدی ایجاد نشد.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref> در این‌گونه از ادبیات، معمولاً مشکلات مهاجرت مانند غربت، تنهایی و فقدان منزلت، مطرح شده و راه‌های مواجهه با چالش‌ها و تسکین رنج‌ها جستجو می‌شود تا آینده‌ای مطلوب برای اقامت، تابعیت، بازگشت یا مهاجرت مجدد به‌دست آید.<ref>نیکوبخت، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1386ش، ص38 و 95؛ ثروتی، مویه‌های پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، 1386ش، ص22.</ref>

انواع ادبیات مهاجرت شامل آثار منظوم و منثور در قالب‌های شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه است. شعر مهاجرت در قالب‌های کلاسیک و نو سروده شده است.<ref>. کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص23 و 121.</ref> نخستین مجموعهٔ داستان مهاجرت در ۱۳۷۵ش منتشر شد<ref>شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.</ref> و رمان‌هایی چون «زمستان» و «اینک دانمارک» نیز در این حوزه نوشته شده است.<ref>کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، پاییز 1399ش، ص101.</ref> خاطره‌نویسی مهاجرت نیز از دههٔ ۱۳۸۰ش با گسترش وبلاگ‌نویسی رونق یافت و آثاری چون «کتاب وطن‌دار» و «از هری‌رود تا زاینده‌رود» از جمله آثار مکتوب در این زمینه هستند.<ref>رجایی، وطن‌دار، 1401ش، ص4.</ref><ref>عرفان، از هری‌رود تا زاینده‌رود، 1401ش، ص3.</ref>

* '''ایران''': نخستین و مهم‌ترین کانون ادبیات مهاجرت است که تحت تأثیر ادبیات انقلاب اسلامی قرار داشت. شاعران مهاجر در قالب‌های کلاسیک به مضامینی چون دفاع مقدس، عدالت‌خواهی و ارزش‌های اخلاقی پرداختند و در داستان‌نویسی نیز تحت تأثیر ادبیات داستانی ایران قرار گرفتند.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص22-23؛ زرکوب‌، «پیشینۀ شعر مقاومت افغانستان‌»،  1376ش، ص58.</ref> کانون‌های ادبی مهاجران در [[مشهد]]، [[قم]]، [[تهران]]، اراک و [[اصفهان]] فعال بودند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref><ref>بلخی، «سوره بچه‌های مسجد»، 1375ش، ص15؛ خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9؛ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، 1399ش، ص101.</ref> پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از ادیبان به افغانستان بازگشتند و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۱۴۰۰ش، شمار کمی از آنان در ایران باقی ماندند.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص192.</ref>

* '''پاکستان''': در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) ادبیات مهاجرت در پاکستان رونق یافت، اما پس از سقوط طالبان، بسیاری از ادیبان به کشور بازگشتند یا به کشورهای دیگر مهاجرت کردند.<ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمی‌چرخاند»،  1376ش، ص2.</ref>

* '''اروپا''' و '''آمریکا''': ادیبان افغانستانی به‌صورت پراکنده در این کشورها حضور داشتند و آثاری تولید کردند، اما جریان قابل‌توجهی شکل نگرفت.<ref>. حسینی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، 1402ش، ص11-13.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانتسان»، 1399ش، ص408</ref><ref>[https://jfp-af.org/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9/literature-immigration/ حیدربیکی، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وب‌سایت حزب عدالت و آزادی.]</ref>

 

==ادبیات زنان==

=='''ادبیات عامیانه'''==

ادبیات افغانستان در دو جریان متمایز شکل گرفته است: ادبیات عامیانه که بازتاب‌دهندهٔ روحیات و ارزش‌های نظام قبیله‌ای است و از طریق روایت‌های شفاهی، سینه‌به‌سینه حفظ و منتقل شده است؛ و ادبیات رسمی فارسی که خاص طبقات فرهیخته و تحصیل‌کرده است و گونه‌های متنوعی چون حماسه، تراژدی، کمدی و شعر غنایی را در بر می‌گیرد. ادبیات عامیانه با ترانه‌های فولکلوریک، [[تصنیف|تصنیف‌ها]]، امثال و حکم و [[لالایی|لالایی‌ها]]، در فرهنگ عامه نفوذ یافته و هر یک از این دو جریان، به‌گونه‌ای خاص در شکل‌دهی به هویت فرهنگی افغانستان نقش داشته است.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.</ref>

تنوع قومی و زبانی در افغانستان، موجب غنای کم‌نظیر ادبیات عامیانه شده است. هر یک از اقوام [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قوم تاجیک|تاجیک]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]]، اشکال خاصی از ادبیات شفاهی دارند و درون‌مایه‌های عاشقانه و نگاه حماسی، بیشترین کاربرد را در این ادبیات دارند. برای نمونه، ازبک‌ها با ترانه‌هایی به زبان ترکی جغتایی که برخی به [[علی‌شیر نوایی]] منسوب است، تاجیکان با ترانه‌های کوتاه «میده»، پشتون‌ها با فرم شعری «لندی»، بلوچ‌ها با «شیر» به‌عنوان شعر حماسی، و هزاره‌ها با «[[مخته]]» به‌عنوان آیین سوگواریِ آمیخته با [[شعر]] و [[موسیقی]]، اشکال منحصربه‌فردی از ادبیات عامیانه را پرورش داده‌اند. مخته‌ها که عمدتاً توسط زنان و بر پایهٔ بداهه‌سرایی اجرا می‌شوند، با درون‌مایه‌های حماسی و تراژیک، داستان‌های پایداری را بازگو کرده و نمونه‌های برجسته‌ای چون مخته فیضوخان، نجف‌بیگ شیرو و گل‌محمدخان را در خود جای داده‌اند.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، 1383ش، ص39-42.</ref>

==ادبیات کودکان==

ادبیات سازگار با ذوق و سطح درک کودک<ref>علی‌پور، آشنایی با ادبیات کودکان، 1379ش،  ص13.</ref> شامل لالایی‌ها، ضرب‌المثل‌ها، قصه‌ها، نمایشنامه‌ها، اشعار و نوشته‌های آموزشی و سرگرم‌کننده است.<ref>انوشه، دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، ۱۳۷۶ش، ج‌۲، ص‌۵۹.</ref> در افغانستان، ادبیات کودک ریشه در فرهنگ شفاهی دارد و با لالایی‌ها، قصه‌ها و سرودهای فولکلوریک شکل گرفته است.<ref>نیک‌طلب، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، 1392ش، ص20-23.</ref> محمود طرزی مجلهٔ «سراج الاطفال» را در ۱۲۹۷ش منتشر کرد که به آموزش، سرگرمی و اخلاق کودکان می‌پرداخت. در دو دهه‌ بعدی، نشریات «انیس کودک» و «مکتب» منتشر شدند.<ref>شریفی، ادبیات کودک در افغانستان، 1389ش، ص36.</ref>  

 

ازجمله نشریات منتشرشده در داخل کشور می‌توان به «سراج الاطفال»، «پیشاهنگ»، «جهان کودک»، «روشنک»، «سلام‌سلام بچه‌ها»، «کودک افغان»، «همیاران»، «شاپرک»، «انیس کودک» و «صدای کودک» اشاره کرد.<ref>تنویر، تاریخ و روزنامه نگاری افغانستان، 1378ش، ص83؛ [http://adibanaf.blogfa.com/post/28 افضلی، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وب‌سایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان.]</ref>

با تأسیس حوزهٔ هنری سازمان تبلیغات اسلامی، فعالیت‌های ادبیات کودک و نوجوان در ایران شکل گرفت. در ۱۳۷۰ش، دفتر هنر و ادبیات افغانستان در مشهد تأسیس شد و برای اولین‌بار زمزمهٔ ادبیات کودک و نوجوان میان مهاجران شنیده شد. نخستین مجموعهٔ مرتبط، «سورهٔ بچه‌های مسجد ۳۹» بود که در ۱۳۷۵ش منتشر شد و شامل آثار مشترک نویسندگان ایرانی و افغانستانی بود. پس از آن، «سورهٔ بچه‌های مسجد ۴۳» و «سورهٔ بچه‌های مسجد ۴۴» منتشر شد.<ref>«پنجرۀ آفتابی»، فصل‌نامۀ پیامبر، شمارۀ 1، 1377ش، ص20. </ref> در سال‌های بعد، نشریات متعددی در این حوزه منتشر شد و شاعران و نویسندگان بسیاری به تولید آثار پرداختند.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارۀ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارۀ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارۀ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارۀ اول، 1383ش، ص2. رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «هم­صنفی‌ها»، (آمادۀ چاپ)، ص98. </ref>

 

در پاکستان فعالیت‌ها بیشتر به چاپ آثاری توسط «مرکز تعاون افغانستان» و «نشریهٔ صدف» محدود بود و نویسندگان جدیدی در این کشور مجال بروز نیافتند. در آمریکا و کانادا جدا از چاپ برخی کتاب‌ها، در نشریاتی چون «زرنگار» نیز به‌صورت پراکنده مطالبی برای کودکان نشر شده است.<ref>خلیق، تاریخ ادبیات بلخ، 1387ش، ص18-19.</ref>  

مهم‌ترین نشریات مهاجرین در ایران عبارت‌اند از: «شکوفه‌ها» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «صدای کودکان» (۱۳۷۳ش، مشهد)، «همصنفی» (وابسته به مدرسهٔ خودگردان شهید بلخی)، «غچی» (۱۳۷۷ش، قم)، «پرستوها» (۱۳۷۷ش، مشهد)، «زنگ تفریح» (۱۳۷۸–۱۳۸۰ش، مشهد)، «گلستانه» (۱۳۷۹ش، قم)، «پرواز» (۱۳۸۰ش، قم)، «طراوت» (۱۳۸۰ش، تهران)، «قاصدک» (۱۳۸۱ش، قم)، «باغ» (۱۳۹۱ش، تهران)، «کودکان آفتاب»، «کاغذپران»، «شهرزاد و دنیازاد»، «این‌ها» و «هواباز» (۱۴۰۳ش).<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص125؛ «شناسنامه»، شمارۀ 46، 1398، ص2؛ «شناسنامه»، شمارۀ 48، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، شمارة اول، 1373ش، ص4؛ «شناسنامه»، شمارۀ اول، 1377ش، ص2؛ «سرمقاله»، شمارۀ اول، 1383ش، ص2 و رهیاب، مجموعه مقالات، «زنگ تفریح» برای «هم­صنفی‌ها»، (آمادۀ چاپ)، ص98.</ref>  

نخستین تشکل ادبی برای کودکان در ۱۳۶۰ش در [[کابل]] ایجاد شد و بعدها در داخل و خارج از کشور تشکل‌هایی در جهت ترویج ادبیات کودکان فعالیت کردند، ازجمله:

# بخش کودکان انجمن نویسندگان افغانستان اوایل دهۀ شصت شمسی؛

# خانۀ کودکان افغانستان در تهران؛

# خانۀ کودکان افغانستان در قم؛

# بنیاد ملی ادبیات کودکان افغانستان.<ref>مدقق، «سرمقاله»، 1402ش، ص3. </ref>  

==منابع==

*آتشین‌جان، بابک، «سراج اطفال»، دانشنامۀ ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381ش.

*آریانپور، امیرحسین، جامعه‌شناسی هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، 1354ش.

*ادبیات داستانی افغانستان بیشتر تحت تاثیر نویسندگان عامه‌پسند ایران بوده تا نویسندگان جدی، وب‌سایت کابلستان، درج مطلب: 22 جدی 1397ش.

*«ادبیات پایداری» در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری: حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: 22 اردیبهشت 1404ش.

*«ادبیات معاصر افغانستان»، وب‌سایت وطن‌ادب، بازدید در تاریخ: 9 بهمن 1403ش.

*اعتمادی، محمدعیوض، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: 22 اردیبهشت 1404ش.

*افضلی، خلیل‌الله، «نقد و بررسی ادبیات کودکان»، وب‌سایت انجمن علمی، ادبی دانشجویان افغانستان، درج مطلب: 3 خرداد 1391ش.

*امینی، حمیدالله، «ادبیات داستانی، مظهر بی‌بنیه‌گی ادبیات افغانستان»، وب‌سایت پارسی‌بان، درج مطلب: 19 عقرب 1402ش.

*انوشه، حسن، دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، تهران، سمت، ۱۳۷۶ش.

*باختری، واصف، «دیروز، امروز و فردای شعر افغانستان»، مجله شعر، شمارۀ 14، 1373ش.

*بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچه‌های مسجد، شماره 44، تهران، حوزه هنری، 1375ش.

*بیژن، فرید، نخستین داستان‌های معاصر دری، کابل، مطبعه دولتی، 1367ش.

*«پنجرۀ آفتابی»، فصل‌نامۀ پیامبر، شمارۀ 1، 1377ش.

*پیام، علی، «فراز و فرود نوگرایی در داستان‌نویسی افغانستان»، فصلنامۀ خط سوم، شمارۀ سه و چهار، 1382ش.

*پیرنیا (مشیرالدوله)، حسن و اقبال آشتیانی، عباس، دوره تاریخ ایران به کوشش دکتر محمد دبیرساقی، تهران، انتشارات کتابخانه خیام، بی‌تا.

*تنویر، محمدحلیم، تاریخ و روزنامه نگاری افغانستان، هلند، انستیتوت تحقیقات و بازسازی افغانستان، 1378ش.

*ثروتی، بهروز، مویه‌های پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، تهران، الهدی، 1386ش.

*«جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1396ش.

*جزینی، جواد، سوره بچه‌های مسجد 39، تهران، حوزه هنری، 1375ش.

*جعفریان، م. ملک، شانه‌های زخمی پامیر، تهران، حوزه هنری، 1371ش.

*چهرقانی برچلویی، رضا، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»، مجلۀ کیهان فرهنگی، شمارۀ 221، اسفند 1383ش.

*حامد، عبدالسمیع، رازبن‌ها در فصل شگفتن گل انجیر، پشاور، انجمن آزاد نویسندگان، 1377ش.

*حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامۀ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381ش.

*حسینی، سید موسی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، قم، صبح امید دانش، 1402ش.

*حسینی، نعمت، سیماها و آواها، کابل، مطبعۀ دولتی، 1367ش.

*حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصل‌نامه ادبیات معاصر، کابل، 1395ش.

*حیدربیگی، حسین، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وب‌سایت حزب عدالت و آزادی، تاریخ درج مطلب: 1 سرطان 1403ش.

*خاوری، جواد و علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، 1376ش.

*خلیق، صالح‌محمد، تاریخ ادبیات بلخ، کابل، انجمن نویسندگان بلخ، 1387ش.

*خلیلی، خلیل‌الله، اشک‌ها و خون‌ها، اسلام‌آباد، رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، 1985م.

*دلجو، عباس، ادبیات فولکلوریک هزارگی، کابل، مقصودی، 1394ش.

*رجایی، محمدسرور، وطن‌دار، تهران، جام‌جم، 1401ش.

*رستگار، علی‌شیر، «تاملی بروضعیت داستان‌نویسی افغانستان»، وب‌سایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: 19 آذرماه 1388ش.

*رستگار، علی‌شیر، «نگاهی به ادبیات داستانی افغانستان»، وب‌سایت ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، درج مطلب: 18 مهرماه 1387ش.

*رضوی، علی، نثر دری افغانستان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1357ش.

*رفیع‌زاده، سرو رسا، «نقش زنان نویسنده در ادبیات دیاسپورا یا ادبیات مهاجرت افغانستان»، وب‌سایت رانا، بازدید: 27 بهمن ماه 1403ش.

*رهیاب، محمد ناصر، سپیده‌دم داستان‌نویسی، مشهد، ترانه، 1384ش.

*زرکوب، فضل‌الله، «پیشینۀ شعر مقاومت افغانستان»، فصل‌نامۀ درّ دری، 1376ش.

*زریاب، رهنورد، «از مدرن ساختن تا مدرن شدن»، فصلنامۀ در دری، شمارۀ پنجم، 1377ش.

*زریاب، رهنورد، «خمسۀ اولیه»، فصلنامۀ خط سوم، شمارۀ سه و چهار، 1382ش.

*شجاعی، سید اسحاق، «انعکاس صدای تفنگ در ادبیات داستانی افغانستان»، فصلنامۀ کرامت، 1384ش.

*شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، حوزۀ هنری، 1375ش.

*شجاعی، سید اسحاق، میراث شهرزاد در افغانستان، تهران، عرفان، 1384ش.

*شریعتی، سحر، حفیظ، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، مجلۀ عدالت و امید، شمارهۀ 1، 1396ش، ص136.

*شریفی، محمد‌فاضل، ادبیات کودک در افغانستان، کابل، سعید، 1389ش.

*شریفی، محمد‌فاضل، پویشی در پیدایی و روند رشد ادبیات کودک در افغانستان، وب‌سایت وطن ادب، بازدید: 11 بهمن 1403ش.1395ش.

*«شناسنامه» مجلۀ باغ، شمارۀ 48، 1394ش.

*«شناسنامه»، مجلۀ پرواز، شمارۀ 1، 1377ش.

*«شناسنامه»، مجلۀ کودکان آفتاب، شمارۀ 46، 1398ش.

*«شناسنامه»، نشریۀ صدای کودکان، شمارۀ 1، 1373ش.

*عاصی، قهّار، مقامۀ گل سوری، کابل، انجمن نویسندگان افغانستان، 1367ش.

*عرفان، محمدداوود، از هری‌رود تا زاینده‌رود، تهران، عرفان، 1401ش.

*علی‌پور، منوچهر، آشنایی با ادبیات کودکان، تهران، تیرگان، 1379ش.

*غبار، غلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جنگل، 1389ش.

*فخری، حسین، «سیری در تحول داستان‌نویسی»، فصلنامۀ در دری، شمارۀ پنجم، 1377ش.

*فخری، حسین، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمی‌چرخاند»، دو هفته‌نامۀ گلبانگ، 1376ش.

*فخری، حسین، داستان‌ها و دیدگاه‌ها، کابل، کانون اصلاحات، 1396ش.

*فخری، حسین، مجموعه مقالات سومین جشنوارۀ ادبیات معاصر افغانستان، کابل، انجمن قلم افغانستان، 1385ش.

*فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وب‌سایت کابلستان، بازدید در تاریخ: 9 بهمن 1403ش.

*فضایلی، حسن، تاثیر نظام‌های سیاسی و اجتماعی افغانستان بر ادبیات دری، قم، چهارده معصوم، 1384ش.

*فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسی‌ام»، هفته نامه وحدت، 1369ش.

*فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، دانشنامۀ هزاره، کابل، امیری، 1397ش.

*قویم، عبدالقیوم، مروری بر ادبیات معاصر دری (1259-1380ش)، کابل، سعید، 1395ش.

*کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلۀ سوره، شمارۀ 24، 1384ش.

*کاظمی، محمدکاظم، «کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلۀ شعر، شمارۀ 14، 1373ش.

*کریمی، کبری، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»، فصل‌نامۀ رویکردهای پژوهشی در علوم اجتماعی، شمارۀ 23، پاییز 1399ش.

*گروه نویسندگان، ادبیات داستانی در ایران زمین، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر، 1391ش.

*محمدی، محمدحسین، تاریخ تحلیلی داستان‌نویسی افغانستان، تهران، چشمه، 1388ش.

*محمدی، محمد‌حسین، سورۀ بچه‌های مسجد 43، تهران، حوزه هنری، 1377ش.

*مدقق، احمد، «سرمقاله»، مجلۀ این‌ها، شمارۀ اول، 1402ش.

*مظفری، سیدابوطالب، سوگنامۀ بلخ، تهران، حوزۀ هنری، 1372ش.

*ملک جعفریان، م، ح، شانه‌های زخمی پامیر: جلوه هایی از ادبیات و هنر مقاومت افغانستان، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1371ش.

*موسوی، ام‌فروه و حسینی، مریم، «فضای پسااستعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان؛ نمونۀ موردی: رمان سبز، سرخ و آبری عارف فرمان»، دو فصلنامه ادبیات پارسی معاصر، سال دهم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان 1399ش.

*مولایی، محمدسرور، شعر معاصر افغانستان، تهران، رز، 1350ش.

*میرحسین شاه، «پشتو در قرن نوزده و اوایل قرن بیست»، کابل، عرفان، ۱۳۵۵ش.

*«نهادینه‌سازی ادبیات کودک در افغانستان؛ اهمیت موضوع در کجا است؟»، وب‌سایت 8 صبح، درج مطلب در تاریخ: 11 دلو 1403ش.

*نیک‌طلب، پوپک، «سیر تحول ادبیات کودک و نوجوان در افغانستان مقاله»، مجلۀ کتاب ماه کودک و نوجوان، شمارۀ 187، اردیبهشت 1392ش، ص20-23.

*نیکوبخت، ناصر، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، پژوهش‌های ادب عرفانی، شمارۀ 3، پاییز 1386ش.