| خط ۱۴۵: | خط ۱۴۵: | ||
=== غذاهای سنتی === | === غذاهای سنتی === | ||
[[پرونده:481503604 122176556594255570 5428364760378612894 n.jpg|جایگزین=قَبُورداغ|بندانگشتی|قَبُورداغ]] | [[پرونده:481503604 122176556594255570 5428364760378612894 n.jpg|جایگزین=قَبُورداغ|بندانگشتی|قَبُورداغ]] | ||
فرهنگ غذایی هزارهها بهعنوان بخشی جداییناپذیر از هویت قومی آنها، بازتابی از شرایط اقلیمی، معیشتی و سنتهای دیرین این | فرهنگ غذایی هزارهها بهعنوان بخشی جداییناپذیر از هویت قومی آنها، بازتابی از شرایط اقلیمی، معیشتی و سنتهای دیرین این مردم است. تنوع غذایی این قوم با توجه به فصلها، مناسبتهای مذهبی و آیینی شکل گرفته و حتی در شرایط مهاجرت و جوامع مهاجرپذیر نیز حفظ شده است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2016/03/19/نوروز-در-دایکندی-با-پختن-حلوای-سرخ-جشن-گ/ غفاری، «نوروز در دایکندی با پختن حلوای سرخ جشن گرفته میشود»، آژانس خبری پژواک.]</ref> | ||
غذاهای هزارگی در گذشته بهطور عمده مبتنی بر محصولات کشاورزی و دامداری شامل | غذاهای هزارگی در گذشته بهطور عمده مبتنی بر محصولات کشاورزی و دامداری شامل [[غلات]]، گوشت، [[لبنیات]] و [[سبزیجات]] بود و در حالحاضر تحتتأثیر تعاملات فرهنگی با جوامع دیگر و [[فرهنگ جهانی]]، دچار تغییر شده است. | ||
* '''نانها:''' شامل پَنجَهکَش،<ref>[https://chishi.ir/8118-nan-panje-kesh/ «طرز تهیۀ نان پنجهکش»، وبسایت چیشی.]</ref> تِیکِیاُویتُو،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D8D68EZG_z2Q&ved=2ahUKEwi95vLw_52FAxXuRPEDHXKSCXIQtwJ6BAgdEAI&usg=AOvVaw3XvQ3Ja2sWZ7K7L3V2kxMh «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامۀ گُلخو قسمت نوزدهم»، وبسایت یوتیوب.]</ref> فَتیرمال و خَمرِی میشود که هر یک ویژگیهای منحصر به فردی دارند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | * '''نانها:''' شامل پَنجَهکَش،<ref>[https://chishi.ir/8118-nan-panje-kesh/ «طرز تهیۀ نان پنجهکش»، وبسایت چیشی.]</ref> تِیکِیاُویتُو،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D8D68EZG_z2Q&ved=2ahUKEwi95vLw_52FAxXuRPEDHXKSCXIQtwJ6BAgdEAI&usg=AOvVaw3XvQ3Ja2sWZ7K7L3V2kxMh «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامۀ گُلخو قسمت نوزدهم»، وبسایت یوتیوب.]</ref> فَتیرمال و خَمرِی میشود که هر یک ویژگیهای منحصر به فردی دارند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
* '''غذاهای گوشتی:''' مانند [[قدید|قَدِید]] (گوشت نمکسود شده)،<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص202.</ref> قَبُورداغ (گوشت پخته در روغن حیوانی)، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] (ترکیب گوشت و گندم) و شوربا (آبگوشت سنتی) که در مراسم خاص تهیه میشوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | * '''غذاهای گوشتی:''' مانند [[قدید|قَدِید]] (گوشت نمکسود شده)،<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص202.</ref> قَبُورداغ (گوشت پخته در روغن حیوانی)، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] (ترکیب گوشت و گندم) و شوربا (آبگوشت سنتی) که در مراسم خاص تهیه میشوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
| خط ۱۵۸: | خط ۱۵۸: | ||
پژوهشگران، [[موسیقی مردم هزاره|موسیقی هزارگی]] را بخشی از حوزهٔ گستردهٔ موسیقی خراسان بزرگ میدانند که دارای مقامها و دستگاههای مختلف بوده<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> و اصالت بسیاری از این مقامها حفظ شده است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص9-10.</ref> تاریخپژوهان معتقدند که مقام مَخته، طی قیام مردم هزاره علیه عبدالرحمان و قتلعام این مردم، بهوجود آمده است. موسیقی هزارگی طی دهههای شصت و هفتاد قرن ۱۴ش، رشد بیشتری پیدا کرد و خوانندگان هزاره توانستند آثار زیادی از موسیقی هزارگی در رادیو و تلویزیون ملی افغانستان ثبت کنند.<ref>[https://radionowruz.com/take-a-look-at-millennial-music/ سرور، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وبسایت رادیو نوروز.]</ref> | پژوهشگران، [[موسیقی مردم هزاره|موسیقی هزارگی]] را بخشی از حوزهٔ گستردهٔ موسیقی خراسان بزرگ میدانند که دارای مقامها و دستگاههای مختلف بوده<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> و اصالت بسیاری از این مقامها حفظ شده است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص9-10.</ref> تاریخپژوهان معتقدند که مقام مَخته، طی قیام مردم هزاره علیه عبدالرحمان و قتلعام این مردم، بهوجود آمده است. موسیقی هزارگی طی دهههای شصت و هفتاد قرن ۱۴ش، رشد بیشتری پیدا کرد و خوانندگان هزاره توانستند آثار زیادی از موسیقی هزارگی در رادیو و تلویزیون ملی افغانستان ثبت کنند.<ref>[https://radionowruz.com/take-a-look-at-millennial-music/ سرور، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وبسایت رادیو نوروز.]</ref> | ||
پس از کودتای ۱۳۵۷ش، موسیقی میان مردم هزاره، برای بیداری و افزایش آگاهی سیاسی، مورد استفاده قرار گرفت<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص119-126.</ref> و در همین دوره، موسیقی مقاومت هزارهها خلق شد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/187499/%25D9%2587%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25AA-%25D9%2588-%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25AC-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25B3%25DB%258C%25D9%2582% مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> چهار دهه [[جنگ]] و مهاجرت تأثیر منفی بر موسیقی محلی مردم هزاره | پس از کودتای ۱۳۵۷ش، موسیقی میان مردم هزاره، برای بیداری و افزایش آگاهی سیاسی، مورد استفاده قرار گرفت<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص119-126.</ref> و در همین دوره، موسیقی مقاومت هزارهها خلق شد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/187499/%25D9%2587%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25AA-%25D9%2588-%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25AC-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25B3%25DB%258C%25D9%2582% مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> چهار دهه [[جنگ]] و مهاجرت تأثیر منفی بر موسیقی محلی مردم هزاره گذاشت،<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> اما در دههٔ هشتاد و نود شمسی تعداد زیادی از نسل جوان به موسیقی محلی روی آوردند و در سالهای اخیر، جشنوارهٔ موسیقی محلی در بامیان، استان مرکز هزارهها، برگزار شد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/49583/%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D8%25AC%25D8%25B4%25D9%2586%25E2%2580%258C%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25D9%2587%25E2%2580 جویا، «نخستین جشنواره فرهنگی و هنری دمبوره در بامیان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> در فرهنگ مردم هزاره، [[موسیقیدرمانی|موسیقی]] و ترانه پیوندی جاودانه با زندگی دارد. هر تیره و طایفهٔ هزاره، نوازندگان و آوازخوانان ویژهای دارند.<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> سبکهای موسیقی هزارگی که در گویش محلی به آن رفت میگویند،<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص10.</ref> بهتناسب آیینها، مراسم و سنتهای شادی و غم مردم هزاره بهوجود آمده<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و ترانههای آن سینه به سینه انتقال یافته است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص8.</ref> | ||
در فرهنگ مردم هزاره، [[موسیقیدرمانی|موسیقی]] و ترانه پیوندی جاودانه با زندگی دارد. هر تیره و طایفهٔ هزاره، نوازندگان و آوازخوانان ویژهای دارند.<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> سبکهای موسیقی هزارگی که در گویش محلی به آن رفت میگویند،<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص10.</ref> بهتناسب آیینها، مراسم و سنتهای شادی و غم مردم هزاره بهوجود آمده<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و ترانههای آن سینه به سینه انتقال یافته است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص8.</ref> | |||
==== نقش زنان در موسیقی هزاره ==== | ==== نقش زنان در موسیقی هزاره ==== | ||
بر اساس تحقیقات انجام شده، برخی اشعار عامیانه که حتی توسط مردان خوانده میشود، توسط زنان سروده شده است.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص125-126.</ref> از نظر کارشناسان، این سرودههای زنان هزاره | بر اساس تحقیقات انجام شده، برخی اشعار عامیانه که حتی توسط مردان خوانده میشود، توسط زنان سروده شده است.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص125-126.</ref> از نظر کارشناسان، این سرودههای زنان هزاره افکار، ارزشها و خواستهای انسانی آنها را به نمایش میگذارد. زنان در این سرودهها از سنتهای نابرابر و حاکمان جور شکایت کرده و احساسات درونی خود را بازگو میکنند. محتوای ترانههای زنان هزاره بیشتر حکایت از هجران، نارضایتی از [[ازدواج در افغانستان|ازدواج]]، سختی روزگار، دلتنگی و فراق عزیزان است که گاهی [[پدر]]، مادر و برادران در این آواها مقصر معرفی میشوند. زنان هزاره بیشتر این ترانهها را در محافل زنانه همراه با دایره و دمبوره میخوانند. برخی زنان از جمله [[آبه میرزا]] (دلآرام آغَی)، نقش مهمی در گسترش موسیقی محلی داشتهاند.<ref>[http://machyd.blogfa.com/post/136 ناصری، «یادکردی از آبی میرزا، میوز موسیقی محلی هزارهها»، وبلاگ مِچید.]</ref> | ||
==== سازهای موسیقی هزارگی ==== | ==== سازهای موسیقی هزارگی ==== | ||
# '''[[دمبوره]]'''؛ این وسیله از پرکاربردترین ابزار موسیقی سنتی هزارهها و دارای دو تار است و از کاسه که در گویش محلی به آن کسقاغ میگویند، دسته، تهسری که به آن گلو نیز میگویند، گوشکها که در آن تارها را میپیچند، خرک که تارها را از روی کاسه، بلند نگه میدارد و دَمچی که در لبهٔ پایین کاسه قرار دارد و یک سر تارها به آن وصل است، تشکیل میشود. | # '''[[دمبوره]]'''؛ این وسیله از پرکاربردترین ابزار موسیقی سنتی هزارهها و دارای دو تار است و از کاسه که در گویش محلی به آن کسقاغ میگویند، دسته، تهسری که به آن گلو نیز میگویند، گوشکها که در آن تارها را میپیچند، خرک که تارها را از روی کاسه، بلند نگه میدارد و دَمچی که در لبهٔ پایین کاسه قرار دارد و یک سر تارها به آن وصل است، تشکیل میشود. | ||
# '''غیژک/ قیچک'''، واژهٔ ترکی و بهمعنای آوازی با گریه است. غیژک در کشورهای مختلف وجود دارد، اما در افغانستان به همان شکل بومی باقی مانده که دارای دو تار است و از اجزای دسته در حدود ۸۵سانتیمتر، کاسه از جنس فلز، گوشک که تارها را توسط آن کوک میکند و یک خرک که تارها روی آن سوار است، تشکیل شده است. غیژک با کمانچه نواخته میشود. | # '''غیژک/ قیچک'''، واژهٔ ترکی و بهمعنای آوازی با گریه است. [[غیژک]] در کشورهای مختلف وجود دارد، اما در افغانستان به همان شکل بومی باقی مانده که دارای دو تار است و از اجزای دسته در حدود ۸۵سانتیمتر، کاسه از جنس فلز، گوشک که تارها را توسط آن کوک میکند و یک خرک که تارها روی آن سوار است، تشکیل شده است. غیژک با کمانچه نواخته میشود. | ||
# '''[[چنگ]]'''، از جمله سازهایی محسوب میشود که در ادبیات کلاسیک فارسی از آن زیاد یاد شده است. این ساز کوچک فلزی در میان دو دندان جلو قرار میگیرد؛ نوازنده با یک دست گرفته و با دست دیگر آن را به صدا میآورد. حین نواختن آن، باید مرتب نفس کشید و صدای زیر و بم آن به باز و بسته کردن لبها ارتباط دارد. یک چنگ فقط صدای یک نوت موسیقی را دارا است. | # '''[[چنگ]]'''، از جمله سازهایی محسوب میشود که در ادبیات کلاسیک فارسی از آن زیاد یاد شده است. این ساز کوچک فلزی در میان دو دندان جلو قرار میگیرد؛ نوازنده با یک دست گرفته و با دست دیگر آن را به صدا میآورد. حین نواختن آن، باید مرتب نفس کشید و صدای زیر و بم آن به باز و بسته کردن لبها ارتباط دارد. یک چنگ فقط صدای یک نوت موسیقی را دارا است. | ||
# '''دف/ دایره/ دَریه'''، دارای چنبر چوبی است که روی آن پوست بز یا گوسفند کشیده میشود. بر اساس منابع تاریخی در دوران آریاییها در [[جشن نوروز]] و تحویل سال نواخته میشده و در موسیقی مردم هزاره کاربرد زیادی دارد. | # '''دف/ دایره/ دَریه'''، دارای چنبر چوبی است که روی آن پوست بز یا گوسفند کشیده میشود. بر اساس منابع تاریخی در دوران آریاییها در [[جشن نوروز]] و تحویل سال نواخته میشده و در موسیقی مردم هزاره کاربرد زیادی دارد. | ||
| خط ۱۸۱: | خط ۱۷۹: | ||
* '''غُمبُر''': نوعی دیگر از آوای زنانه است که هنگام رسیدن عروس و داماد، با پاشیدن گندم، ارزن و [[سبزی]] پیش قدمهای آنها، دو خانم از نزدیکان داماد آوای غمبر را همراه با رقص اجرا میکنند. | * '''غُمبُر''': نوعی دیگر از آوای زنانه است که هنگام رسیدن عروس و داماد، با پاشیدن گندم، ارزن و [[سبزی]] پیش قدمهای آنها، دو خانم از نزدیکان داماد آوای غمبر را همراه با رقص اجرا میکنند. | ||
* '''پِیشپُو''': نوعی ترانهٔ بانوان هزاره بوده که با پایکوبی همراه است. در فرهنگ هزاره وقتی عروس وارد خرگاه زنانه میشود، بانوان دو گوشهٔ چادر خود را در دست گرفته، با حرکتهای حسابشده و چرخیدن، ترانهٔ «از در درآمد ماه ما، روشن شده خرگاه ما/پیشپو، پیشپو، پیشپو، پیشپو/شمس و قمر زیبای ما، خانه رسید دلخواه ما/پیشپو، پیشپو، پیشپو، پیشپو» را میخوانند.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص29-32.</ref> | * '''پِیشپُو''': نوعی ترانهٔ بانوان هزاره بوده که با پایکوبی همراه است. در فرهنگ هزاره وقتی عروس وارد خرگاه زنانه میشود، بانوان دو گوشهٔ چادر خود را در دست گرفته، با حرکتهای حسابشده و چرخیدن، ترانهٔ «از در درآمد ماه ما، روشن شده خرگاه ما/پیشپو، پیشپو، پیشپو، پیشپو/شمس و قمر زیبای ما، خانه رسید دلخواه ما/پیشپو، پیشپو، پیشپو، پیشپو» را میخوانند.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص29-32.</ref> | ||
* '''دَیدُو/ دُویِی:''' از قدیمیترین روشهای آوازخوانی در فرهنگ موسیقایی مردم هزاره | * '''دَیدُو/ دُویِی:''' از قدیمیترین روشهای آوازخوانی در فرهنگ موسیقایی مردم هزاره بوده، اما امروزه رو به فراموشی است. دویی با آواز کشیده، بدون ساز، گاهی بهصورت تکصدا و گاهی دوتایی خوانده میشود و به اجرا کنندهٔ این سبک دوییگر میگویند. شعرهای این آهنگ دارای محتوای مختلف عاشقانه، نیایشی، [[منقبتخوانی]] و داستانی مانند [[شاهنامهخوانی]]، [[مثنویخوانی]] و داستانهای مذهبی است. دوییگران نیایشی را [[مداح]] میگویند.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص19-20.</ref> دوییگر بیشتر مرد است و اما گاهی دویی عاشقانه توسط زنان در محافل و گردهماییهای زنانه اجرا میشود.<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> دویی عاشقانه رایجترین آهنگ در محافل خوشی مردم هزاره و یکی از آهنگهای دلخواه چوپانها بوده است.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص121.</ref> مردان هزاره، هنگام کار بهخصوص کارهای جمعی [[کارآوا]] را با این سبک اجرا میکنند که معروفترین آن ترانهٔ الله دوست، است.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> | ||
* '''بُولبِی''': بیشتر بهمعنای سرودن عاشقانه است که در مناطق مختلف هزارهنشین با سبکهای متفاوت و بیشتر روی دوبیتی اجرا میشود. امروز ترانهٔ بولبی تکصدا خوانده میشود، اما در گذشته در بخش پایانی [[دوبیتی]]، دو سرایندهٔ دیگر، آوازخوان اصلی را همراهی میکردند. بولبی توسط مردان و زنان در محافل شادی و جشنوارهها با دمبوره | * '''بُولبِی''': بیشتر بهمعنای سرودن عاشقانه است که در مناطق مختلف هزارهنشین با سبکهای متفاوت و بیشتر روی دوبیتی اجرا میشود. امروز ترانهٔ بولبی تکصدا خوانده میشود، اما در گذشته در بخش پایانی [[دوبیتی]]، دو سرایندهٔ دیگر، آوازخوان اصلی را همراهی میکردند. بولبی توسط مردان و زنان در محافل شادی و جشنوارهها با دمبوره بهصورت فردی و گروهی اجرا میشود.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص22-23.</ref> در گذشته چوپانها این سبک را با نی اجرا میکردند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> | ||
* '''موسیقی مقاومت''': پژوهشگران سرآغاز موسیقی مقاومت مردم هزاره را دههٔ هفتاد قرن ۲۰م میدانند. سرور سرخوش از هنر موسیقی و دمبوره برای بیداری سیاسی | * '''موسیقی مقاومت''': پژوهشگران سرآغاز موسیقی مقاومت مردم هزاره را دههٔ هفتاد قرن ۲۰م میدانند. سرور سرخوش از هنر موسیقی و دمبوره برای بیداری سیاسی قوم هزاره و بیان رنج تاریخی این مردم استفاده کرد.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص126.</ref> بههمین دلیل برخی وی را پدر موسیقی مقاومت مردم هزاره میدانند. با هجوم شوروی جنبهٔ ایستادگی صورت آشکارتر پیدا کرد و از این جهت مردم آهنگهای او را آهنگ انقلابی نامیدند. این مسیر توسط برادر وی، [[داوود سرخوش]]، در عالم مهاجرت ادامه پیدا کرد.<ref>[http://zia2009.blogfa.com/post/29 «موسیقی مقاومت»، وبلاگ اندیشۀ هزاره.]</ref> سرور سرخوش میخواند: «ای جوانان هزاره شاد باش- بعد از این یا مرگ یا آزاد باش».<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/187499/%25D9%2587%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25AA-%25D9%2588-%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25AC-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25B3%25DB%258C%25D9%2582% مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> | ||
* '''موسیقی مهاجرت''': این نوع موسیقی تجلیگر رنج و دردهای ناشی از راندهشدن هزارهها از زادگاهشان و غصب سرزمین آنها، مانند ارزگان، است. این نوع موسیقی بهطور خاص احساس تلخی و ناراحتی ناشی از دوری از سرزمین اجدادی را روایت میکند. همچنین موسیقی مهاجرت هزارهها بهعنوان یک وسیلۀ ابراز احساسات عمیق و درد دوری از وطن شناخته میشود. این نوع موسیقی، روایتگر تجارب تلخ و شیرین مهاجرانی است که در جستجوی امنیت و هویت جدید در کشورهای مختلف دنیا، با چالشهای فراوانی مواجهاند. بسیاری از ترانههای داوود سرخوش از جمله آهنگ [[سرزمین من|سرزمین]]، نشاندهندهٔ [[احساس تنهایی]] و حس وابستگی برای سرزمین مادری است.<ref>«آشنایی با خوانندههای افغانستان؛ داوود سرخوش»، وبسایت آیفیلم2.</ref> | * '''موسیقی مهاجرت''': این نوع موسیقی تجلیگر رنج و دردهای ناشی از راندهشدن هزارهها از زادگاهشان و غصب سرزمین آنها، مانند ارزگان، است. این نوع موسیقی بهطور خاص احساس تلخی و ناراحتی ناشی از دوری از سرزمین اجدادی را روایت میکند. همچنین موسیقی مهاجرت هزارهها بهعنوان یک وسیلۀ ابراز احساسات عمیق و درد دوری از وطن شناخته میشود. این نوع موسیقی، روایتگر تجارب تلخ و شیرین مهاجرانی است که در جستجوی امنیت و هویت جدید در کشورهای مختلف دنیا، با چالشهای فراوانی مواجهاند. بسیاری از ترانههای داوود سرخوش از جمله آهنگ [[سرزمین من|سرزمین]]، نشاندهندهٔ [[احساس تنهایی]] و حس وابستگی برای سرزمین مادری است.<ref>«آشنایی با خوانندههای افغانستان؛ داوود سرخوش»، وبسایت آیفیلم2.</ref> | ||
* '''موسیقی جدید''': پس از مهاجرت گسترده و طولانی مردم هزاره، آشنایی نسل جدید با فرهنگ موسیقایی جامعهٔ میزبان، سبب شده است که برخی هنرمندان جدید، موسیقی محلی را با موسیقی کشورهای همسایه و غربی تلفیق کنند. این هنرمندان به جای ابزار موسیقی محلی از ابزار موسیقی مدرن و هندی، ایرانی و تاجیکستانی بهره میگیرند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> | * '''موسیقی جدید''': پس از مهاجرت گسترده و طولانی مردم هزاره، آشنایی نسل جدید با فرهنگ موسیقایی جامعهٔ میزبان، سبب شده است که برخی هنرمندان جدید، موسیقی محلی را با موسیقی کشورهای همسایه و غربی تلفیق کنند. این هنرمندان به جای ابزار موسیقی محلی از ابزار موسیقی مدرن و هندی، ایرانی و تاجیکستانی بهره میگیرند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> | ||
| خط ۱۹۳: | خط ۱۹۱: | ||
=== آداب و رسوم هزارهها === | === آداب و رسوم هزارهها === | ||
==== جشنهای مذهبی ==== | ==== جشنهای مذهبی ==== | ||
* '''عید فطر''': [[عید فطر | * '''عید فطر''': هزارهها همگام با دیگر مسلمانان [[عید فطر]] را با شور و [[شادی]] برگزار میکنند. در سه روز تعطیلی رسمی این عید به [[دید و بازدید]] یکدیگر میروند. | ||
* ''' | * '''عید قربان''': در میان هزارههای افغانستان [[عید قربان]] با شکوه برگزار میشود. مردم این مناسبت دینی را به یکدیگر تبریک میگویند و به دید و بازدید میپردازند. | ||
* '''[[عید غدیر]]''': هزارههای شیعه این روز را گرامی میدارند و در برخی مناطق به برگزاری مراسم و سخنرانی در مدح پیامبر و خاندان وی میپردازند. جشنهای ولادت امامان شیعه نیز در | * '''[[عید غدیر]]''': هزارههای شیعه این روز را گرامی میدارند و در برخی مناطق به برگزاری مراسم و سخنرانی در مدح [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و خاندان وی میپردازند. جشنهای ولادت امامان شیعه نیز در مساجد و تکایا برگزار میشود ولی در همه مناطق مرسوم نیست.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48.</ref> | ||
* '''عید مردگان''': آیین عید مردگان در فرهنگ هزارهها، که ریشه در باورهای ایران باستان دارد، امروز در قالب مناسبتهای اسلامی مانند شبهای پایانی [[ماه رمضان در افغانستان|رمضان]] و [[ذی حجه|ذیالحجه]] برگزار میشود. این مراسم شامل پختن [[حلوای سرخ]]، روشنکردن پلته (فتیله یا شمع) و اجرای رسم «خوشبوی» با روغن مسکه همراه با [[دعا]] برای ارواح درگذشتگان است. مشابهتهای این آیین با اساطیر کهن، بهویژه نقش جمشید بهعنوان شاه مردگان در متون ریگودا و اوستا، نشان از تداوم فرهنگی دارد. این رسم علاوهبر جنبههای مذهبی، کارکرد اجتماعی در حفظ انسجام گروهی و انتقال حافظهٔ جمعی دارد. تطبیق این سنت | * '''عید مردگان''': آیین عید مردگان در فرهنگ هزارهها، که ریشه در باورهای ایران باستان دارد، امروز در قالب مناسبتهای اسلامی مانند شبهای پایانی [[ماه رمضان در افغانستان|رمضان]] و [[ذی حجه|ذیالحجه]] برگزار میشود. این مراسم شامل پختن [[حلوای سرخ]]، روشنکردن پلته (فتیله یا شمع) و اجرای رسم «خوشبوی» با روغن مسکه همراه با [[دعا]] برای ارواح درگذشتگان است. مشابهتهای این آیین با اساطیر کهن، بهویژه نقش جمشید بهعنوان شاه مردگان در متون ریگودا و اوستا، نشان از تداوم فرهنگی دارد. این رسم علاوهبر جنبههای مذهبی، کارکرد اجتماعی در حفظ انسجام گروهی و انتقال حافظهٔ جمعی دارد. تطبیق این سنت قبل از اسلام با مناسک اسلامی، بیانگر توانایی فرهنگ هزارهها در تلفیق سنتهای کهن با نظامهای اعتقادی جدید است.<ref>[https://www.farhangpress.af/عید-مردگان/ محمدی شاری، «عید مردگان»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | ||
==== جشنهای ملی ==== | ==== جشنهای ملی ==== | ||
* '''جشن نوروز:''' آیین [[جشن نوروز]] برای هزارهها آغاز سال نو هجری شمسی است که بهعنوان یک جشن باستانی به پایان زمستان و آغاز زیباییهای بهار اشاره دارد. نوروز در افغانستان (بهغیر از دوران طالبان) با تعطیلات رسمی همراه بوده و مراسمی شبیه به عید فطر و قربان دارد. در شهرها، مردم به دید و بازدید هم میروند و در روستاها، برنامهها بیشتر اجتماعی و پرمصرف است. برافراشتن پرچم شاه ولایت در [[زیارتگاه سخی]] در کابل و [[روضه سخی]] در [[مزارشریف|مزار شریف]] اهمیت ویژهای دارد و به مراسمی با عظمت برای هزارهها تبدیل میشود. | * '''جشن نوروز:''' آیین [[جشن نوروز]] برای هزارهها آغاز سال نو هجری شمسی است که بهعنوان یک جشن باستانی به پایان زمستان و آغاز زیباییهای بهار اشاره دارد. نوروز در افغانستان (بهغیر از دوران طالبان) با تعطیلات رسمی همراه بوده و مراسمی شبیه به عید فطر و قربان دارد. در شهرها، مردم به دید و بازدید هم میروند و در روستاها، برنامهها بیشتر اجتماعی و پرمصرف است. برافراشتن پرچم شاه ولایت در [[زیارتگاه سخی]] در کابل و [[روضه سخی]] در [[مزارشریف|مزار شریف]] اهمیت ویژهای دارد و به مراسمی با عظمت برای هزارهها تبدیل میشود. | ||
* '''چهارشنبهسوری:''' [[چهارشنبه سوری|چهارشنبهسوری]] جشن باستانی است که در آخرین چهارشنبه سال (اسفند/حوت) در کشورهای فارسیزبان مانند ایران، تاجیکستان و افغانستان برگزار میشود. مردم در این روز به دامن طبیعت میروند، آتش روشن کرده و برخی از روی آن میپرند. این رسم بهعنوان میراثی از [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] محسوب میشود. در افغانستان، هزارهها بهدلیل وابستگی مذهبی این جشن را بهویژه در آخرین چهارشنبه ماه [[صفر]] برگزار میکنند و به آن جنبهٔ مذهبی دادهاند. در این مراسم، به جای پریدن از روی آتش، غذاهای محلی مانند «[[دلده]]» | * '''چهارشنبهسوری:''' [[چهارشنبه سوری|چهارشنبهسوری]] جشن باستانی است که در آخرین چهارشنبه سال (اسفند/حوت) در کشورهای فارسیزبان مانند ایران، تاجیکستان و افغانستان برگزار میشود. مردم در این روز به دامن طبیعت میروند، آتش روشن کرده و برخی از روی آن میپرند. این رسم بهعنوان میراثی از [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] محسوب میشود. در افغانستان، هزارهها بهدلیل وابستگی مذهبی این جشن را بهویژه در آخرین چهارشنبه ماه [[صفر]] برگزار میکنند و به آن جنبهٔ مذهبی دادهاند. در این مراسم، به جای پریدن از روی آتش، غذاهای محلی مانند «[[دلده]]» تهیه میکنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48-50.</ref> | ||
==== آداب و رسوم ازدواج ==== | ==== آداب و رسوم ازدواج ==== | ||
قوم هزاره از قوانین ازدواج اسلامی پیروی میکند. ازدواج بین محارم (خویشاوندان نزدیک) ممنوع است، اما ازدواج بین فرزندان عموها و داییها نه تنها مجاز بلکه مطلوب محسوب میشود. بهترین نوع [[ازدواج]]، وصلت بین دختر عمو و پسر عمو است. آیین ازدواج در فرهنگ هزارهها با تشریفات و آدابورسوم خاصی همراه است. نخست هیئت خواستگاری متشکل از بزرگان و بستگان داماد با هدایایی به منزل [[عروس]] میروند. پس از مذاکرات رسمی و توافق اولیه، [[مراسم نامزدی]] (خویشیگری) برگزار میشود که در آن خانوادهها به تبادل هدایا و لباس میپردازند. مرحله بعد شامل پرداخت [[شیربها]] (گلهگیری) از سوی [[داماد]] است. [[جشن عروسی]] (طوی) از مهمترین آیینهای شادی و اجتماعی در میان هزارهها است که چندین روز ادامه دارد و شامل بازیهای محلی، آداب و رسوم سنتی و مسابقات [[سوارکاری]] و [[تیراندازی]] میشود. در تمام این مراسم، موسیقی با سازهای اصیل و شعرهای محلی اجرا میشود. این سنتها نشاندهندهٔ غنای فرهنگی و اهمیت پیوند خانوادگی در قوم هزاره است.<ref>خاوری، مردم هزاره و خرسان بزرگ، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۲–۲۸۴.</ref> | |||
آیین ازدواج در فرهنگ هزارهها با تشریفات و آدابورسوم خاصی همراه است. نخست هیئت خواستگاری متشکل از بزرگان و بستگان داماد با هدایایی به منزل عروس میروند. پس از مذاکرات رسمی و توافق اولیه، مراسم نامزدی (خویشیگری) برگزار میشود که در آن خانوادهها به تبادل هدایا و لباس میپردازند. مرحله بعد شامل پرداخت شیربها (گلهگیری) از سوی داماد است. جشن عروسی (طوی) از مهمترین آیینهای شادی و اجتماعی در میان هزارهها است که چندین روز ادامه دارد و شامل بازیهای محلی، آداب و رسوم سنتی و مسابقات سوارکاری و تیراندازی میشود. در تمام این مراسم، موسیقی با سازهای اصیل و شعرهای محلی اجرا میشود. این سنتها نشاندهندهٔ غنای فرهنگی و اهمیت پیوند خانوادگی در | |||
# '''انواع ازدواج:''' شامل سه نوع ازدواج مبادلهای/ [[سرآلیش]]، یعنی مبادله دو خواهر بین دو مرد یا ازدواج دو برادر با دو خواهر، ازدواج با زن برادر متوفی برای نگهداری از فرزندان برادر مرحوم و ازدواج قبیلهای (در گذشته مرسوم بود و در حالحاضر کمتر شده است)، میشود. | # '''انواع ازدواج:''' شامل سه نوع ازدواج مبادلهای/ [[سرآلیش]]، یعنی مبادله دو خواهر بین دو مرد یا ازدواج دو برادر با دو خواهر، ازدواج با زن برادر متوفی برای نگهداری از فرزندان برادر مرحوم و ازدواج قبیلهای (در گذشته مرسوم بود و در حالحاضر کمتر شده است)، میشود. | ||
# '''تعدد زوجات:''' [[چند همسری مردان]] در میان هزارهها اگرچه از نظر دینی جایز است اما بهدلیل شرایط اقتصادی نامساعد و هزینههای سنگین عروسی، بهطور معمول [[تکهمسری]] رواج دارد. دلایل چندهمسری نیز شامل: [[ناباروری]] زن اول، بیماری زن اول، تمایل به فرزندان بیشتر، تمایل مرد به همراهی چند زن و موقعیت سیاسی و اجتماعی مرد میشود. | # '''تعدد زوجات:''' [[چند همسری مردان]] در میان هزارهها اگرچه از نظر دینی جایز است اما بهدلیل شرایط اقتصادی نامساعد و هزینههای سنگین عروسی، بهطور معمول [[تکهمسری]] رواج دارد. دلایل چندهمسری نیز شامل: [[ناباروری]] زن اول، بیماری زن اول، تمایل به فرزندان بیشتر، تمایل مرد به همراهی چند زن و موقعیت سیاسی و اجتماعی مرد میشود. | ||
# '''معیارهای انتخاب همسر:''' برای انتخاب عروس معیارهای زیر در نظر گرفته میشود: اصالت خانوادگی، [[عفت]]، مهارت در کارهای [[خانه]]، [[زیبایی]] ظاهری، آگاهی از مسائل مذهبی و موقعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خانوادهٔ وی. | # '''معیارهای انتخاب همسر:''' برای انتخاب عروس معیارهای زیر در نظر گرفته میشود: اصالت خانوادگی، [[عفت]]، مهارت در کارهای [[خانه]]، [[زیبایی]] ظاهری، آگاهی از مسائل مذهبی و موقعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خانوادهٔ وی. | ||
# '''هزینههای ازدواج:''' هزینههای مراحل مختلف مانند [[خواستگاری]]، [[شیرینیخوران|شیرینیخوری]]، عیدی و عروسی به عهدهٔ خانوادهٔ داماد | # '''هزینههای ازدواج:''' هزینههای مراحل مختلف مانند [[خواستگاری]]، [[شیرینیخوران|شیرینیخوری]]، [[عیدی]] و عروسی به عهدهٔ خانوادهٔ داماد است، اما شیربها از مخارج مهم ازدواج محسوب میشود. تهیه [[جهیزیه]] از دیگر هزینههای ازدواج است. در برخی موارد، مرد میتواند شیربها را بهصورت کامل برای خانواده عروس پرداخت کند. | ||
# '''چالشها:''' ازدواج دختران جوان با مردان میانسال و | # '''چالشها:''' ازدواج دختران جوان با مردان میانسال و مسن بهدلیل وضع مالی، مشکلات ناشی از تعدد زوجات و رقابت بین همسران، فشارهای اجتماعی و اقتصادی برای پرداخت شیربها از جمله چالشهای ازدواج در میان هزارهها است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص511-523.</ref> | ||
==== طلاق ==== | ==== طلاق ==== | ||
در | در قوم هزاره، [[طلاق]] بر مبنای [[فقه اسلامی]] انجام میشود. اگرچه هم زنان و هم مردان حق طلاق دارند، اما زنان بسیار کم از این حق استفاده میکنند. این مسئله دلایل مختلفی دارد که مهمترین آنها نگاه منفی جامعه به طلاق بوده و آن را عملی ناپسند میداند که موجب از دستدادن موقعیت اجتماعی فرد میشود. همچنین طلاق باعث بدنامی خانوادهها شده و از آنجا که زنان بهطور معمول وابستگی اقتصادی به شوهران خود دارند، تمایلی به این کار نشان نمیدهند.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص522-523.</ref> | ||
==== آیین سوگواری ==== | ==== آیین سوگواری ==== | ||
[[پرونده:قوم هزاره۹.jpg|جایگزین=مراسم علمگردانی در غزنی|بندانگشتی|مراسم علمگردانی در غزنی]] | [[پرونده:قوم هزاره۹.jpg|جایگزین=مراسم علمگردانی در غزنی|بندانگشتی|مراسم علمگردانی در غزنی]] | ||
# آیین [[عزاداری]] در فرهنگ هزارهها بهویژ هزارههای شیعه بازتابی از [[ایمان]] و همبستگی اجتماعی آنها بوده، جایگاه ویژهای در سبک زندگی آنها دارد و بهعنوان یکی از ارکان مهم فرهنگ مذهبی هزارهها شناخته میشود. این آیینها که بهطور عمده در مناسبتهای مهم مذهبی مانند ایام | # آیین [[عزاداری]] در فرهنگ هزارهها بهویژ هزارههای شیعه بازتابی از [[ایمان]] و همبستگی اجتماعی آنها بوده، جایگاه ویژهای در سبک زندگی آنها دارد و بهعنوان یکی از ارکان مهم فرهنگ مذهبی هزارهها شناخته میشود. این آیینها که بهطور عمده در مناسبتهای مهم مذهبی مانند ایام [[محرم]]، [[صفر]]، [[اربعین]] حسینی و سالگرد [[شهادت]] ائمهٔ شیعه برگزار میشود، از غنای معنوی و اجتماعی عمیقی برخوردار است. | ||
# در ایام | # در ایام محرم و بهویژه در روز [[عاشورا]]، جامعهٔ هزاره با تعطیل کردن فعالیتهای روزمره، بهصورت گسترده به برگزاری مراسم سوگواری میپردازد. [[حسینیه]]ها و تکایا که بهعنوان کانونهای اصلی این مراسم محسوب میشوند، میزبان هزاران نفر از عزاداران هستند. در این مراسم، سنت [[نذری|نذردادن]] از اهمیت خاصی برخوردار است و خانوادهها با [[ذبح اسلامی|ذبح]] [[گوسفند]] و گاو و توزیع غذا میان عزاداران، بهعنوان [[نذری]]، در این سنت دیرینه مشارکت میکنند. | ||
# مراسم سوگواری | # مراسم سوگواری شامل مناسبتهای چون مجالس [[ترحیم]] و [[جمعه خوانی|جمعهخوانی]] نیز میشود. در مراسم ترحیم، پس از انجام [[آیین تدفین|آیین تکفین]]، مراسم [[فاتحهخوانی]] و [[نماز میت]] در اماکن مذهبی برگزار میشود. کارکرد اجتماعی این مناسک ابراز همدردی و تقویت روابط اجتماعی است. | ||
# | # مراسم بهطور معمول با ذکر [[صلوات]] آغاز شده و سپس با برنامههایی همچون شعرخوانی، [[ختم قرآن]]، مداحی، منبر و سخنرانی مذهبی ادامه مییابد. پذیرایی از شرکتکنندگان نیز بخش جداییناپذیر این مراسم محسوب میشود که نشاندهندهٔ [[مهمان نوازی|مهماننوازی]] و [[همیاری]] در فرهنگ هزارهها است. | ||
# | # آیینهای سوگواری بازتابی از هویت فرهنگی و تاریخی قوم هزاره است و بهعنوان عاملی برای تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و حفظ انسجام جامعه عمل میکنند. در طول تاریخ، این مراسم عامل مهم حفظ هویت فرهنگی هزارهها در برابر چالشهای مختلف بوده است و در حالحاضر نیز بهعنوان بخش زنده و پویایی از فرهنگ این جامعه باقی مانده است.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-56.</ref> | ||
=== رسانهها و مراکز علمی === | === رسانهها و مراکز علمی === | ||
در دوران نظام جمهوری افغانستان، شماری از رسانههای اختصاصی توسط شخصیتها و نهادهای متعلق به | در دوران نظام جمهوری افغانستان، شماری از رسانههای اختصاصی توسط شخصیتها و نهادهای متعلق به قوم هزاره تأسیس شد که نقش مهمی در انعکاس صدای این قوم و توسعهٔ فرهنگی و سیاسی افغانستان داشتند. با روی کار آمدن حکومت طالبان، فعالیت بسیاری از این رسانهها با محدودیتهای جدی مواجه شده و کمرونق شده است. | ||
==== رسانهها ==== | ==== رسانهها ==== | ||
# تلویزیون نگاه به دستور محمدکریم | # تلویزیون نگاه به دستور [[محمدکریم خلیلی]]، معاون دوم رئیسجمهور وقت و رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان تأسیس شد و تحت مدیریت عالم خلیلی فعالیت میکرد.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
# | # تلویزیون تمدن که توسط [[محمدآصف محسنی]] از علمای شناخته شده افغانستان، در کابل بنیانگذاری شده بود، با پوشش سراسری از طریق ماهواره برنامههای دینی پخش میکند. | ||
# | # تلویزیون راهفردا به مدیریت [[محمد محقق]]، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، در کابل فعالیت ۲۴ ساعته دارد.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «رسانههای شیعیان افغانی»، وبسایت مجله ویستا.]</ref>. | ||
# تلویزیون کوثر نیز بهعنوان شبکهٔ مذهبی توسط [[نوراحمد تقدسی]] از عالمان دینی برجستهٔ افغانستان، تأسیس شده و از بهار ۱۳۸۸ش در کابل شروع به کار کرده بود. | |||
# تلویزیون کوثر نیز بهعنوان شبکهٔ مذهبی توسط نوراحمد تقدسی از عالمان دینی برجستهٔ افغانستان، تأسیس شده و از بهار ۱۳۸۸ش در کابل شروع به کار کرده بود. | |||
# در میان رسانههای محلی، تلویزیون بامیان بهصورت خصوصی توسط نقی احسانی در مرکز این ولایت راهاندازی شده بود. | # در میان رسانههای محلی، تلویزیون بامیان بهصورت خصوصی توسط نقی احسانی در مرکز این ولایت راهاندازی شده بود. | ||
# در بخش رادیوها نیز رادیو راه فردا و رادیو نگاه بهعنوان رسانههای همراه تلویزیونهای همنام خود فعالیت میکردند. | # در بخش رادیوها نیز رادیو راه فردا و رادیو نگاه بهعنوان رسانههای همراه تلویزیونهای همنام خود فعالیت میکردند. | ||
# رادیو بامیان و رادیو دایکندی که توسط مؤسسه انترنیوز بهعنوان رسانههای مستقل و غیردولتی راهاندازی شده بودند و همچنین رادیو جاغوری در منطقه سنگماشه، از دیگر رسانههای فعال در مناطق هزارهنشین در | # رادیو بامیان و رادیو دایکندی که توسط مؤسسه انترنیوز بهعنوان رسانههای مستقل و غیردولتی راهاندازی شده بودند و همچنین رادیو جاغوری در منطقه سنگماشه، از دیگر رسانههای فعال در مناطق هزارهنشین در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان بودند که هماکنون با شرایط دشواری در ادامه فعالیت مواجه هستند.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «رسانههای شیعیان افغانی»، وبسایت مجله ویستا.]</ref> | ||
==== مراکز علمی ==== | ==== مراکز علمی ==== | ||
[[پرونده:Rahnaward University....1.jpg|جایگزین=دانشگاه رهنورد مزار شریف|بندانگشتی|دانشگاه رهنورد مزار شریف]] | [[پرونده:Rahnaward University....1.jpg|جایگزین=دانشگاه رهنورد مزار شریف|بندانگشتی|دانشگاه رهنورد مزار شریف]] | ||
در | در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، قوم هزاره با تأسیس مراکز علمی و دانشگاههای معتبر خصوصی، نقش بیبدیلی در توسعهٔ فرهنگی و نوسازی نظام اداری کشور ایفا کرد. از جمله این نهادهای علمی در کابل عبارتند از: دانشگاه کاتب، دانشگاه ابن سینا، دانشگاه خاتم النبیین، دانشگاه گوهرشاد، دانشگاه غرجستان، دانشگاه رابعه بلخی، مؤسسهٔ تحصیلات عالی علامه و مؤسسهٔ تحصیلات عالی ابوریحان. دانشگاه رهنورد در [[مزار شریف]]، [[دانشگاه بامیان]] و مؤسسهٔ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان و مؤسسهٔ تحصیلات عالی ناصر خسرو در دایکندی از مهمترین مراکز علمی در ولایات هستند که به همت فرهیختگان و دانشآموختگان هزاره پایهگذاری شدند. | ||
این مراکز علمی به کانونهای مهم تجمع روشنفکران و پرورش نخبگان علمی کشور تبدیل شدند. شایان ذکر است که شمار قابل توجهی از مقامات و مدیران ارشد حکومت جمهوری اسلامی افغانستان، تحصیلات عالی خود را در این دانشگاهها سپری نمودهاند. در سطح آموزشهای پیشدانشگاهی نیز، مراکز آموزشی هزارهها در [[غرب کابل]] تأثیر تعیینکنندهای در نتایج آزمونهای سراسری دانشگاههای دولتی داشتند. از جمله این مراکز میتوان به لیسه عبدالرحیم شهید، لیسه معرفت، مرکز آموزشی کاج، مرکز آموزشی موعود و مرکز آموزشی کوثر دانش اشاره کرد. برخی از این مراکز آموزشی، هدف حملات تروریستی قرار گرفتند که علاوهبر تلفات جانی ضربهای به روند توسعه علمی کشور محسوب میشود. با این وجود، این نهادهای آموزشی همچنان به ایفای نقش مهم خود در تربیت نیروهای متخصص و کارآمد برای خدمت به افغانستان ادامه میدهند.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «هزارهها؛ اهمیت و جایگاه، تبار، جغرافیای بومی، ساختار اجتماعی و… ۲»، وبسایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.]</ref> | |||
=== بازیهای محلی قوم هزاره === | === بازیهای محلی قوم هزاره === | ||
پژوهشگران بازیهای محلی هزارهها را گنجینهای غنی از فرهنگ، هنر و هویت جمعی این قوم میدانند که در طول قرنها شکل گرفته و باورها، ارزشها و سبک زندگی اجتماعی آنها را بازتاب میدهد. در هر یک از این بازیها، لایههای عمیقی از فلسفهٔ زندگی، ارتباط با طبیعت و نظام اجتماعی مردم هزاره قابل مشاهده است. مدارک باستانشناسی نشان میدهد که این بازیها قدمتی به درازای تاریخ این سرزمین دارد؛ نقوش بر روی سفالهای مناطق بامیان و جاغوری صحنههایی از بازیهای گروهی را به تصویر کشیده است که شباهت نزدیکی با بازیهای امروزی دارد. این پیوند تاریخی بر تداوم فرهنگی این مردم تأکید دارد، هرچند در دهههای اخیر، بر اثر تغییر سبک زندگی، شهرنشینی و نفوذ | پژوهشگران بازیهای محلی هزارهها را گنجینهای غنی از فرهنگ، هنر و هویت جمعی این قوم میدانند که در طول قرنها شکل گرفته و باورها، ارزشها و سبک زندگی اجتماعی آنها را بازتاب میدهد. در هر یک از این بازیها، لایههای عمیقی از فلسفهٔ زندگی، ارتباط با طبیعت و نظام اجتماعی مردم هزاره قابل مشاهده است. مدارک باستانشناسی نشان میدهد که این بازیها قدمتی به درازای تاریخ این سرزمین دارد؛ نقوش بر روی سفالهای مناطق بامیان و جاغوری صحنههایی از بازیهای گروهی را به تصویر کشیده است که شباهت نزدیکی با بازیهای امروزی دارد. این پیوند تاریخی بر تداوم فرهنگی این مردم تأکید دارد، هرچند در دهههای اخیر، بر اثر تغییر سبک زندگی، شهرنشینی و نفوذ فرهنگ مدرن، بسیاری از این بازیها در معرض فراموشی قرار گرفته است. ابزارهای مورد استفاده در این بازیها بهطور عمده طبیعی و بومی بوده و نشاندهندهٔ خلاقیت و سازگاری با [[محیط زیست]] است. این بازیها علاوهبر جنبهٔ سرگرمکنندگی، نقش آموزشی و تربیتی در انتقال [[مهارت زندگی|مهارتهای زندگی]]، همکاری گروهی و حل مسئله دارد. بههمین دلیل پژوهشگران حفظ و احیای آنها را بهمثابهٔ پاسداری از تاریخ، فرهنگ و هویت جمعی مردم هزاره میدانند و در جهان مدرن، پاسداشت این میراث فرهنگی میتواند تنوع فرهنگی و غنای اجتماعی را تضمین کند.<ref>[https://jaghori1.blogfa.com/post/236/درنگی-بر-بازی-های-هزارگی-بخش-نخست- «درنگی بر بازیهای هزارگی»، وبلاگ جاغوری یک.]</ref> | ||
برخی از بازیهای مشهور مردم هزاره ممکن است در مناطق مختلف هزارهنشین با نامهای متفاوت و با کمی تفاوت در قوانین و روش اجرا انجام شود، اما در اصل و ماهیت مشترک | برخی از بازیهای مشهور مردم هزاره ممکن است در مناطق مختلف هزارهنشین با نامهای متفاوت و با کمی تفاوت در قوانین و روش اجرا انجام شود، اما در اصل و ماهیت مشترک است. همچنین، برخی از این بازیها در میان اقوام دیگر افغانستان نیز رواج دارد و نشاندهندهٔ پیوند فرهنگی میان اقوام مختلف این سرزمین است. | ||
# '''توپ بازی (توپ دنده):''' یک بازی گروهی پرتحرک در فضای باز با دو تیمِ حداقل ۶ نفره که با توپ پشمی و چوب انجام میشود. بازیکنان باید توپ را با چوب بزنند و گروه مقابل سعی درگرفتن آن دارد. این بازی ترکیبی از مهارت، سرعت و کار گروهی است. | # '''توپ بازی (توپ دنده):''' یک بازی گروهی پرتحرک در فضای باز با دو تیمِ حداقل ۶ نفره که با توپ پشمی و چوب انجام میشود. بازیکنان باید توپ را با چوب بزنند و گروه مقابل سعی درگرفتن آن دارد. این بازی ترکیبی از مهارت، سرعت و کار گروهی است. | ||
# '''تاشه بازی''': یک بازی استراتژیک دو تیم ۶ نفره که در آن یک گروه شیئی را پنهان میکند. گروه دیگر باید با حدسزدن مکان آن را پیدا کند و در صورت عدم موفقیت، مجازات میشوند. این بازی به دقت و هوش بازیکنان نیاز دارد. | # '''تاشه بازی''': یک بازی استراتژیک دو تیم ۶ نفره که در آن یک گروه شیئی را پنهان میکند. گروه دیگر باید با حدسزدن مکان آن را پیدا کند و در صورت عدم موفقیت، مجازات میشوند. این بازی به دقت و هوش بازیکنان نیاز دارد. | ||
| خط ۲۵۵: | خط ۲۴۶: | ||
# '''سنگ چوقو:''' بازی مهارتی با ریگهای کوچک که دقت و تمرکز میطلبد. بازیکنان ریگها را به هوا پرتاب کرده و باید آنها را به شیوهٔ خاصی بگیرند. حرکات ظریف دست و هماهنگی چشم و دست در این بازی اهمیت دارد. | # '''سنگ چوقو:''' بازی مهارتی با ریگهای کوچک که دقت و تمرکز میطلبد. بازیکنان ریگها را به هوا پرتاب کرده و باید آنها را به شیوهٔ خاصی بگیرند. حرکات ظریف دست و هماهنگی چشم و دست در این بازی اهمیت دارد. | ||
# '''چم تشکی (چشم پوتوکان):''' بازی پنهانکاری که در آن یک گروه چشمبندی میشود. گروه دیگر مخفی میشود و گروه چشمبسته باید آنها را پیدا کند. این بازی به تقویت حواس و جهتیابی کمک میکند. | # '''چم تشکی (چشم پوتوکان):''' بازی پنهانکاری که در آن یک گروه چشمبندی میشود. گروه دیگر مخفی میشود و گروه چشمبسته باید آنها را پیدا کند. این بازی به تقویت حواس و جهتیابی کمک میکند. | ||
# '''قطار بازی:''' بازی فکری شبیه دوز که روی زمین انجام میشود. بازیکنان با چیدن ریگ و چوب کوچک یا هسته زردآلو سعی میکنند سه | # '''قطار بازی:''' بازی فکری شبیه دوز که روی زمین انجام میشود. بازیکنان با چیدن ریگ و چوب کوچک یا هسته زردآلو سعی میکنند سه مهرۀ خود را در یک ردیف قرار دهند. این بازی استراتژی و پیشبینی حرکات حریف را تقویت میکند. | ||
# '''هشت خین بازی:''' بازی پرشی روی مربعهای کشیده شده که بازیکن باید سنگی را با یک پا هدایت کند. تعادل و کنترل بدن در این بازی اهمیت ویژهای دارد. خانههای مختلف نامهای خاصی مانند بهشت و دوزخ دارد. | # '''هشت خین بازی:''' بازی پرشی روی مربعهای کشیده شده که بازیکن باید سنگی را با یک پا هدایت کند. تعادل و کنترل بدن در این بازی اهمیت ویژهای دارد. خانههای مختلف نامهای خاصی مانند [[بهشت]] و دوزخ دارد. | ||
# '''لنگی پشتی (کشتی):''' نوعی کشتی سنتی که روی یک پا انجام میشود. بازیکنان باید با حفظ تعادل، حریف را از پای درآورند. این بازی به قدرت پاها و تعادل بدن نیاز دارد و بهطور معمول در طبیعت انجام میشود. | # '''لنگی پشتی (کشتی):''' نوعی کشتی سنتی که روی یک پا انجام میشود. بازیکنان باید با حفظ تعادل، حریف را از پای درآورند. این بازی به قدرت پاها و تعادل بدن نیاز دارد و بهطور معمول در طبیعت انجام میشود. | ||
# '''چارمغز بازی (گردو بازی):''' بازی پرتاب گردو به سمت هدفی مشخص که دقت و قدرت پرتاب میطلبد. انواع مختلفی دارد و بهطور معمول با گردوهای تازه انجام میشود. بازیکنان با تکنیکهای خاصی گردوها را پرتاب میکنند. | # '''چارمغز بازی (گردو بازی):''' بازی پرتاب گردو به سمت هدفی مشخص که دقت و قدرت پرتاب میطلبد. انواع مختلفی دارد و بهطور معمول با گردوهای تازه انجام میشود. بازیکنان با تکنیکهای خاصی گردوها را پرتاب میکنند. | ||
| خط ۲۶۹: | خط ۲۶۰: | ||
# '''ارسنی (توپ بازی):''' بازی پرتاب توپ به بازیکنان وسط زمین که سرعت عمل و چابکی نیاز دارد. گروه وسط باید از برخورد توپ فرار کند. گرفتن توپ در هوا امتیاز محسوب میشود. | # '''ارسنی (توپ بازی):''' بازی پرتاب توپ به بازیکنان وسط زمین که سرعت عمل و چابکی نیاز دارد. گروه وسط باید از برخورد توپ فرار کند. گرفتن توپ در هوا امتیاز محسوب میشود. | ||
# '''طناب کشی:''' مسابقه قدرت بین دو تیم که طناب را میکشند. تیمی که حریف را از خط مرکزی عبور دهد برنده است. قدرت بدنی و هماهنگی تیمی در این بازی مهم است. این بازی بهطور معمول در مراسم خاص انجام میشود. | # '''طناب کشی:''' مسابقه قدرت بین دو تیم که طناب را میکشند. تیمی که حریف را از خط مرکزی عبور دهد برنده است. قدرت بدنی و هماهنگی تیمی در این بازی مهم است. این بازی بهطور معمول در مراسم خاص انجام میشود. | ||
# '''شاه دزد بازی:''' بازی نقشآفرینی با کبریت که بازیکنان نقشهای مختلف میگیرند. شاه دستور میدهد و دزد مجازات میشود. این بازی به تخیل و خلاقیت بازیکنان کمک میکند | # '''شاه دزد بازی:''' بازی نقشآفرینی با کبریت که بازیکنان نقشهای مختلف میگیرند. شاه دستور میدهد و دزد مجازات میشود. این بازی به تخیل و خلاقیت بازیکنان کمک میکند و انواع مختلفی دارد. | ||
# '''سوختم بازی:''' بازی گروهی پرتحرک در دایره که بازیکنان باید از گرگ فرار کنند. گرگ با لی لی کردن به دنبال آنها میدود و هر کس را لمس کند میسوزد. تا زمانی ادامه مییابد که همه بسوزند. | # '''سوختم بازی:''' بازی گروهی پرتحرک در دایره که بازیکنان باید از گرگ فرار کنند. گرگ با لی لی کردن به دنبال آنها میدود و هر کس را لمس کند میسوزد. تا زمانی ادامه مییابد که همه بسوزند. | ||
# '''چم پوتک بازی:''' بازی حدس و گمان با بستن چشم یک بازیکن شروع میشود. بازیکن چشم بسته باید تشخیص دهد چه کسی او را زده است. این بازی به تقویت حواس غیر از بینایی کمک میکند. | # '''چم پوتک بازی:''' بازی حدس و گمان با بستن چشم یک بازیکن شروع میشود. بازیکن چشم بسته باید تشخیص دهد چه کسی او را زده است. این بازی به تقویت حواس غیر از بینایی کمک میکند. | ||
# '''شیر و بز:''' بازی استراتژیک شبیه شطرنج روی زمین که شیرها سعی میکنند بزها را بگیرند. بزها باید شیرها را محاصره کنند. این بازی به تفکر و برنامهریزی نیاز دارد. | # '''شیر و بز:''' بازی استراتژیک شبیه شطرنج روی زمین که شیرها سعی میکنند بزها را بگیرند. بزها باید شیرها را محاصره کنند. این بازی به تفکر و برنامهریزی نیاز دارد. | ||
# '''دستمال پشتی:''' بازی کلاسیک دایرهای که گرگ دستمال را پشت بازیکنان میاندازد. اگر بازیکن | # '''دستمال پشتی:''' بازی کلاسیک دایرهای که گرگ دستمال را پشت بازیکنان میاندازد. اگر بازیکن بفهمد، باید گرگ را دنبال کند. این بازی به دقت و سرعت واکنش نیاز دارد. | ||
# '''تق و جفت:''' بازی ساده با هستههای میوه که حدس زدن تعداد آنها است. بازیکن باید تشخیص دهد تعداد زوج است یا فرد. این بازی به توانایی خواندن ذهن حریف نیاز دارد. | # '''تق و جفت:''' بازی ساده با هستههای میوه که حدس زدن تعداد آنها است. بازیکن باید تشخیص دهد تعداد زوج است یا فرد. این بازی به توانایی خواندن ذهن حریف نیاز دارد. | ||
# '''بیری بیری بازی:''' بازی نمایشی عروس و داماد که کودکان اجرا میکنند. با آوازهای خاص مراسم عروسی را بازسازی میکنند. این بازی خلاقیت و کار گروهی را تقویت میکند. | # '''بیری بیری بازی:''' بازی نمایشی عروس و داماد که کودکان اجرا میکنند. با آوازهای خاص مراسم عروسی را بازسازی میکنند. این بازی خلاقیت و کار گروهی را تقویت میکند. | ||
# '''خاله بازی:''' بازی نقشآفرینی دختران با عروسکهای پارچهای. آنها نقش مادران و زنان خانواده را بازی میکنند. به تقویت مهارتهای اجتماعی کمک میکند. | # '''خاله بازی:''' بازی نقشآفرینی دختران با عروسکهای پارچهای. آنها نقش مادران و زنان خانواده را بازی میکنند. به تقویت مهارتهای اجتماعی کمک میکند. | ||
# '''نوور (سد آب کوچک):''' بازی پسران با آب و خاک که | # '''نوور (سد آب کوچک):''' بازی پسران با آب و خاک که جویهای کوچک میسازند. با بیلچههای کوچک سد میسازند و مسیر آب را تغییر میدهند. اصول اولیه کشاورزی و مهندسی آب را آموزش میدهد. | ||
# '''خانه خانه بازی:''' بازی ساخت و ساز کودکان با سنگ و چوب و گل. خانههای کوچک میسازند و زندگی روزمره را شبیهسازی میکنند. این بازی تخیل و مهارتهای دستی را تقویت میکند. | # '''خانه خانه بازی:''' بازی ساخت و ساز کودکان با سنگ و چوب و گل. خانههای کوچک میسازند و زندگی روزمره را شبیهسازی میکنند. این بازی تخیل و مهارتهای دستی را تقویت میکند. | ||
# '''بجول یا شیغی بازی:''' بازی با استخوان قوزک پای گوسفند که انواع مختلف دارد. بازیکنان باید | # '''بجول یا شیغی بازی:''' بازی با استخوان قوزک پای گوسفند که انواع مختلف دارد. بازیکنان باید استخوانها را از فاصله مشخص بزنند. دقت و مهارت پرتاب در این بازی مهم است. | ||
# '''نشانه زنی (اُشَد):''' مسابقه تیراندازی با | # '''نشانه زنی (اُشَد):''' مسابقه تیراندازی با تفنگ، بین دو گروه. هر گروه سعی میکند به هدفی در دوردست اصابت کند. این بازی به تمرکز و مهارت تیراندازی نیاز دارد. | ||
# '''خر بیار خروار ببر:''' بازی آبی که یک گروه در آب میماند و گروه دیگر با شعر آنها را فرا میخواند. اگر اشتباه پاسخ دهند بازنده میشوند. این بازی حافظه و سرعت واکنش را تقویت میکند. | # '''خر بیار خروار ببر:''' بازی آبی که یک گروه در آب میماند و گروه دیگر با شعر آنها را فرا میخواند. اگر اشتباه پاسخ دهند بازنده میشوند. این بازی حافظه و سرعت واکنش را تقویت میکند. | ||
# '''جناغ بازی:''' بازی با استخوان جناغ مرغ که دو نفر آن را میشکنند. بهطور معمول شرطهای کوچکی میبندند که برای سرگرمی ساده در جمعهای کوچک است. | # '''جناغ بازی:''' بازی با استخوان جناغ مرغ که دو نفر آن را میشکنند. بهطور معمول شرطهای کوچکی میبندند که برای سرگرمی ساده در جمعهای کوچک است. | ||
