جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

جنسیت به معنای زن یا مرد بودن افراد است، اما این مفهوم فراتر از تفاوت‌های جسمی و فیزیولوژیکی (جنس) است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=جنسیت&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه‌ جنسیت.]</ref> در واقع، جنسیت به ویژگی‌های غیرزیستی، نقش‌ها، رفتارها و جایگاه اجتماعی‌ای اشاره دارد که هر جامعه‌ای برای زنان و مردان خود تعریف می‌کند.<ref>رید، فمنیسم و مردمشناسی؛ زن در تحلیل‌ها و دیدگاه‌های انسان‌شناختی، 1387ش، ص145.</ref> این تعاریف ریشه در فرهنگ و هنجارهای اجتماعی دارند و در طول تاریخ همواره دستخوش تغییر بوده‌اند؛ به‌گونه‌ای که مفهوم [[زنانگی]] و [[مردانگی]] در دوره‌های مختلف و در جوامع گوناگون، معانی، حقوق و تکالیف متفاوتی داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108593/%D8%AC%D9%86%D8%B3-%D9%88-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA-sex-gender- «جنس و جنسیت (sex & Gender)»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

در نیمهٔ دوم قرن بیستم، با گسترش مطالعات انسان‌شناختی و آگاهی از تفاوت‌های رفتاریِ وابسته به جنس در فرهنگ‌های مختلف، این دیدگاه که زنانگی و مردانگی امری جهان‌شمول و مبتنی بر زیست‌شناسی است، با تردید جدی مواجه شد. ازاین‌رو، مفهوم جنسیت به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی، فرهنگی و برساختی مطرح شد و در برابر نگاه صرفاً طبیعی و جنس‌محور قرار گرفت. این نگاه جدید، زمینه‌ساز شکل‌گیری حوزه‌ای به نام [[جامعه‌شناسی بدن]] شد که براساس آن، رفتارها، حقوق و تکالیف منتسب به هر جنس، نه ذاتی و تغییرناپذیر، بلکه برساختهٔ توافقات تاریخی و تحمیل‌های اجتماعی هستند. جنس شخص به‌طور طبیعی تعیین‌کنندهٔ رفتارهای مورد انتظار از او نیست، بلکه این انتظارات یا نتیجهٔ انتخاب فرد است یا حاصل ساختارهایی که جامعه بر او تحمیل می‌کند.<ref>رفعت‌جاه، هویت و امر زنانه، 1384ش، ص5.</ref> جامعه‌شناسانی چون ریزمن و دیویس، جنسیت را ساختاری اجتماعی می‌دانند که افراد ناگزیر به تکرار و اجرای تجویزات آن هستند؛<ref>. Risman & Davis, From sex roles to gender structure, 2013, 734</ref> از این منظر، جنسیت مناسباتی انجام‌شدنی است و نه تعریفی ثابت از هویت فرد. به‌زبان ساده‌تر، جنسیت چیزی نیست که فرد هست، بلکه چیزی است که فرد، انجام می‌دهد و در بستر زندگی روزمره خود آن را بازتولید می‌کند.<ref>Gender is what we are doing not who we are.</ref><ref>. Zimmer, 1988, Tokenism and women in the workplace: The limits of gender-neutral theory</ref>

گاهی دو واژهٔ جنس و جنسیت، به اشتباه به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، درحالی‌که این دو مفهوم با وجود ارتباط نزدیک، تعریف و کاربرد جداگانه‌ای دارند. جنس به ویژگی‌های زیست‌شناختی و طبیعی اشاره دارد که زنان را از مردان متمایز می‌کند؛ مانند تفاوت‌های کروموزومی، اندام‌های جنسی درونی و بیرونی، هورمون‌ها و سایر تفاوت‌های فیزیولوژیک. در مقابل، جنسیت به تفاوت‌های رفتاری، روانی، اجتماعی و فرهنگی میان زن و مرد گفته می‌شود که جامعه آن‌ها را در قالب فرهنگ و هنجار تعریف و شناسایی می‌کند، یا به‌طور خلاصه، جنس به بدن انسان اشاره دارد، اما جنسیت به انتظاراتی که جامعه از افراد دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1009203/%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A3%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA بستان (نجفی)، «چارچوبی اسلامی برای جامعه‌شناسی جنسیت»، 1391ش، ص72]؛ گیدنز و کانی، جامعه‌شناسی، ۱۳۹۹ش، ص156.</ref>

هر نوزادی که به دنیا می‌آید، یا پسر است یا دختر. این قاعده‌ای رایج است که در مفهوم باینری جنسیت (gender binary دودویی بودن جنسیت)<ref>[https://vajehyab.com/wiki/%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B1%DB%8C?q=%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B1%DB%8C واژه‌نامه آزاد، ذیل واژه باینری.]</ref> خلاصه می‌شود و رایج‌ترین و عمومی‌ترین تقسیم‌بندی دربارهٔ جنسیت و جنس به‌شمار می‌رود. اما مدتی است که مفهوم دیگری به نام نان‌باینری (Nunbinary غیردودویی) مطرح شده است که شامل جنس‌های فرعی‌تری می‌شود؛ مانند دوجنسیتی یا بیناجنسی (Bigender) و تراجنسیتی (Transgender).

رویکرد طبیعی<ref>^{Nature- Oriented}'''.'''</ref> با باور عمیق به ارتباط وثیق و محکم میان جنس و انتظارات جنسیتی، از واژهٔ جنسیت به معنای انتظارات وابسته به جنس استفاده می‌کند. این رویکرد را ذات‌محور<ref>.^{Essence-oriented}</ref> یا نظم‌محور<ref>. ^{Order-oriented}</ref> نیز می‌گویند. جنسیت در این رویکرد از معنای اصلی خود دور شده و در اشاره به صفات ریشه‌دار در جنس زیستی استفاده می‌شود. در این رویکرد از دلایل زیستی (ثابت) به جای شواهد فرهنگی و اجتماعی (متحول، زمان‌مند و مکان‌مند) برای اثبات ارتباط مستحکم میان جنس و جنسیت استفاده می‌شود. این رویه در ادامه موجب شد که در برگه‌ها و فرم‌ها از اصطلاح جنسیت به‌جای جنس استفاده شود.<ref>. ^{Pilcher & Whelehan, 50 key concepts in gender studies,2004, 57}</ref>

مطالعات تاریخیِ مادرانگی، این وابستگی را امری متأخر و ناشی از تولد خانوادهٔ هسته‌ای می‌دانند، در حالی‌که پیش از آن مادری نه مسئولیت زنان بلکه مسئولیت جمعی خانواده گسترده بوده است.<ref>. مورداک، ژرفای زن بودن، 1393ش، ص17.</ref> همچنین تجربیات جدید مردان از امر فرزندپروری بیانگر آن است که توانش والدگری در مردان نیز وجود دارد و تنها لازم است فرصت و مهارت لازم به آنان آموزش داده شود؛ چنانچه زنان نیز به هر دوی فرصت و مهارت نیاز دارند.<ref>. Biblarz & Stacey, 2010, How Does the Gender of Parents Matter,2010, 17</ref>

* عدالت به‌مثابه مساوات

* عدالت به‌مثابه استحقاق و تناسب

* عدالت به‌مثابه انصاف

* عدالت با رویکرد ترکیبی<ref>- شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی، مجله مطالعات اسلامی زنان و خانواده»، ص6، بهار و تابستان 1399.</ref>

* موج اول: تلاش زنان برای دستیابی به حق رأی در قرن‌های ۱۹ و ۲۰م؛

* موج دوم: آغاز جنبش آزادی‌بخش زنان در دهه‌ی۶۰م که هدف آن ایجاد برابری اجتماعی و قانونی بین زنان و مردان بود.

* موج سوم: آغاز یک جنبش در سال ۱۹۹۲م که بر شناخت فردیّت و تفاوت‌های جنسیتی متمرکز بود.

* موج چهارم در سال ۲۰۱۲م آغاز شده و در پی مبارزه با آزار جنسی، خشونت علیه زنان و فرهنگ تجاوز برآمده است. این موج در فضای مجازی با هشتگ «من هم» (Me Too) شناخته شده است.

* «باینری جنسیت»، در دانشنامهٔ عمومی آبادیس، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۰ش.

* «تعریف مفهومی جنسیت»، در وب‌سایت بانک دانش، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۸ش.

* «دوجنسیتی»، در دانشنامه عمومی آبادیس، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.

* باقی، عمادالدین، «مسئله زنان: کدام مسئله؟»، مجله زنان، شماره ۵۷، ۱۳۷۸ش.

* بستان (نجفی)، حسین، «چارچوبی اسلامی برای جامعه‌شناسی جنسیت»، مجله اسلام و علوم اجتماعی، سال ۴، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.

* بوذری‌نژاد، یحیی و اقبالی، ابوالفضل، «مناقشات نظری ابن‌سینا و گیدنز پیرامون الگوی خانواده»، دوفصلنامه علمی حکمت سینوی، شماره ۶۱، ۱۳۹۸ش.

* تانگ، رزمری، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، ترجمه: منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۵ش.

* جزنی، نسرین، نگرشی بر تحلیل جنسیتی در ایران، دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.

* «جنس و جنسیت (sex & Gender)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 24 مرداد 1405ش.

* جواهری، فاطمه و حسین‌زاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی: سرمایة اجتماعی و کیفیت زندگی تغییرجنس‌خواهان در ایران»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 5، شماره 3، 1390ش.

* رفعت‌جاه، مریم، هویت و امر زنانه، تهران، جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران، ۱۳۸۴ش.

* رودگر، نرجس، فمنیسم، تاریخچه، نظریات، گرایش‌ها و نقد، قم، مرکز تحقیقات زن و خانواده، ۱۳۹۴ش.

* رید، اولین، فمنیسم و مردم‌شناسی؛ زن در تحلیل‌ها و دیدگاه‌های انسان‌شناختی، ترجمه افشنگ مقصودی، تهران، گلآذین، ۱۳۷۸ش.

* زیبایی‌نژاد، محمدرضا، هویت و نقشهای جنسیتی، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش.

* سروش، عبدالکریم، «قبض و بسط حقوق زنان»، مجله زنان، شماره ۵، ۱۳۷۸ش.

* سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعهشناسان، ۱۳۸۸ش.

* شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، مجله مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال هفتم، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.

* عرب خراسانی، سمیه، «فرایند شکل‌گیری معنای ازدواج و زندگی خانوادگی از منظر نسل میانه»، مطالعات زن و خانواده، شماره ۲۶، ۱۴۰۱ش.

* گرت، استفانی، جامعه‌شناسی جنسیت، ترجمة کتایون بقایی، تهران، دیگر، ۱۳۸۰ش.

* گیدنز، آنتونی و برد سال، کانی، جامعه‌شناسی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نی، چاپ شانزدهم، ۱۳۹۹ش.

* مجتهد شبستری، محمد، «زنان، کتاب و سنت»، مجله زنان، شماره ۵۷، ۱۳۷۸ش.

* محمدی، مجید، «جنسیت خط قرمز روشنفکران دینی»، مجله زنان، شماره ۵۸، ۱۳۷۸ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به حقوق بشر در اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.

* معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش.

* ملکیان، مصطفی، «زن، مرد، کدام تصویر»، مجله زنان، شماره ۶۴، ۱۳۷۹ش.

* مورداک، مورین، ژرفای زن بودن، ترجمه سیمین موحد، تهران، بنیاد فرهنگ زندگی، ۱۳۹۳ش.

* واژه‌نامه آزاد، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 24 مرداد 1405ش.

* هام، مگی و گمبل، سارا، فرهنگ نظریه‌های فمینیستی، ترجمه فیروزه مهاجر، فرخ قرهداغی و نوشین احمدی خراسانی، تهران، توسعه، ۱۳۸۴ش. {{آغاز چپ‌چین}}

* Biblarz, Timothy J. & Stacey, Judith. , How Does the Gender of Parents Matter? Journal of Marriage and Family, Vol. 72, 2010.

* Connell, R.W. , Masculinities, Polity Press, 2005.

* Gardiner, Judith Kegan Men, masculinities and feminist theory. In Handbook of studies on men & masculinities, Kimmel, Michael; Hean, Jeff & Connell, R.W, Sage Publication, 2005.

* Goffman, Erving, The Arrangement between the Sexes, Theory and Society, Vol. 4(3), 1977.

* Pilcher, Jan & Whelehan, Imelda, 50 key concepts in gender studies, Sage publication, 2004.

* Risman, Barbara J. & Davis, Georgian, ''From sex roles to gender structure''. Current Sociology Review, 2013.

* Risman, Barbara J. , ''Gender as social structure''. In Hand book of Sociology of gender, Second edition Barbara J. Risman, Carissa M. Froyum William J. Scarborough, Springer, 2018.

* Zimmer, L. , ''Tokenism and women in the workplace: The limits of gender-neutral theory''. Social Problems. Vol, 1988. {{پایان چپ‌چین}} {{پایان منابع}}