پیش‌نویس:قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

* '''عید فطر''': هزاره‌ها همگام با دیگر مسلمانان [[عید فطر]] را با شور و [[شادی]] برگزار می‌کنند. در سه روز تعطیلی رسمی این عید به [[دید و بازدید]] یکدیگر می‌روند.

* '''عید قربان''': در میان هزاره‌های افغانستان [[عید قربان]] با شکوه برگزار می‌شود. مردم این مناسبت دینی را به یکدیگر تبریک می‌گویند و به دید و بازدید می‌پردازند.

* '''[[عید غدیر]]''': هزاره‌های شیعه این روز را گرامی می‌دارند و در برخی مناطق به برگزاری مراسم و سخنرانی در مدح [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و خاندان وی می‌پردازند. جشن‌های ولادت امامان شیعه نیز در مساجد و تکایا برگزار می‌شود ولی در همه مناطق مرسوم نیست.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48.</ref>

* '''عید مردگان''': آیین عید مردگان در فرهنگ هزاره‌ها، که ریشه در باورهای ایران باستان دارد، امروز در قالب مناسبت‌های اسلامی مانند شب‌های پایانی [[ماه رمضان در افغانستان|رمضان]] و [[ذی حجه|ذی‌الحجه]] برگزار می‌شود. این مراسم شامل پختن [[حلوای سرخ]]، روشن‌کردن پلته (فتیله یا شمع) و اجرای رسم «خوشبوی» با روغن مسکه همراه با [[دعا]] برای ارواح درگذشتگان است. مشابهت‌های این آیین با اساطیر کهن، به‌ویژه نقش جمشید به‌عنوان شاه مردگان در متون ریگ‌ودا و اوستا، نشان از تداوم فرهنگی دارد. این رسم علاوه‌بر جنبه‌های مذهبی، کارکرد اجتماعی در حفظ انسجام گروهی و انتقال حافظهٔ جمعی دارد. تطبیق این سنت قبل از اسلام با مناسک اسلامی، بیانگر توانایی فرهنگ هزاره‌ها در تلفیق سنت‌های کهن با نظام‌های اعتقادی جدید است.<ref>[https://www.farhangpress.af/عید-مردگان/ محمدی شاری، «عید مردگان»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref>

* '''چهارشنبه‌سوری:''' [[چهارشنبه سوری|چهارشنبه‌سوری]] جشن باستانی است که در آخرین چهارشنبه سال (اسفند/حوت) در کشورهای فارسی‌زبان مانند ایران، تاجیکستان و افغانستان برگزار می‌شود. مردم در این روز به دامن طبیعت می‌روند، آتش روشن کرده و برخی از روی آن می‌پرند. این رسم به‌عنوان میراثی از [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] محسوب می‌شود. در افغانستان، هزاره‌ها به‌دلیل وابستگی مذهبی این جشن را به‌ویژه در آخرین چهارشنبه ماه [[صفر]] برگزار می‌کنند و به آن جنبهٔ مذهبی داده‌اند. در این مراسم، به جای پریدن از روی آتش، غذاهای محلی مانند «[[دلده]]» تهیه می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص48-50.</ref>

قوم هزاره از قوانین ازدواج اسلامی پیروی می‌کند. ازدواج بین محارم (خویشاوندان نزدیک) ممنوع است، اما ازدواج بین فرزندان عموها و دایی‌ها نه تنها مجاز بلکه مطلوب محسوب می‌شود. بهترین نوع [[ازدواج]]، وصلت بین دختر عمو و پسر عمو است. آیین ازدواج در فرهنگ هزاره‌ها با تشریفات و آداب‌ورسوم خاصی همراه است. نخست هیئت خواستگاری متشکل از بزرگان و بستگان داماد با هدایایی به منزل [[عروس]] می‌روند. پس از مذاکرات رسمی و توافق اولیه، [[مراسم نامزدی]] (خویشی‌گری) برگزار می‌شود که در آن خانواده‌ها به تبادل هدایا و لباس می‌پردازند. مرحله بعد شامل پرداخت [[شیربها]] (گله‌گیری) از سوی [[داماد]] است. [[جشن عروسی]] (طوی) از مهم‌ترین آیین‌های شادی و اجتماعی در میان هزاره‌ها است که چندین روز ادامه دارد و شامل بازی‌های محلی، آداب و رسوم سنتی و مسابقات [[سوارکاری]] و [[تیراندازی]] می‌شود. در تمام این مراسم، موسیقی با سازهای اصیل و شعرهای محلی اجرا می‌شود. این سنت‌ها نشان‌دهندهٔ غنای فرهنگی و اهمیت پیوند خانوادگی در قوم هزاره است.<ref>خاوری، مردم هزاره و خرسان بزرگ، ۱۳۹۲ش، ص۲۸۲–۲۸۴.</ref>

# '''انواع ازدواج:''' شامل سه نوع ازدواج مبادله‌ای/ [[سرآلیش]]، یعنی مبادله دو خواهر بین دو مرد یا ازدواج دو برادر با دو خواهر، ازدواج با زن برادر متوفی برای نگهداری از فرزندان برادر مرحوم و ازدواج قبیله‌ای (در گذشته مرسوم بود و در حال‌حاضر کمتر شده است)، می‌شود.

# '''معیارهای انتخاب همسر:''' برای انتخاب عروس معیارهای زیر در نظر گرفته می‌شود: اصالت خانوادگی، [[عفت]]، مهارت در کارهای [[خانه]]، [[زیبایی]] ظاهری، آگاهی از مسائل مذهبی و موقعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خانوادهٔ وی.

# '''هزینه‌های ازدواج:''' هزینه‌های مراحل مختلف مانند [[خواستگاری]]، [[شیرینی‌خوران|شیرینی‌خوری]]، [[عیدی]] و عروسی به عهدهٔ خانوادهٔ داماد است، اما شیربها از مخارج مهم ازدواج محسوب می‌شود. تهیه [[جهیزیه]] از دیگر هزینه‌های ازدواج است. در برخی موارد، مرد می‌تواند شیربها را به‌صورت کامل برای خانواده عروس پرداخت کند.

در قوم هزاره، [[طلاق]] بر مبنای [[فقه اسلامی]] انجام می‌شود. اگرچه هم زنان و هم مردان حق طلاق دارند، اما زنان بسیار کم از این حق استفاده می‌کنند. این مسئله دلایل مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها نگاه منفی جامعه به طلاق بوده و آن را عملی ناپسند می‌داند که موجب از دست‌دادن موقعیت اجتماعی فرد می‌شود. همچنین طلاق باعث بدنامی خانواده‌ها شده و از آنجا که زنان به‌طور معمول وابستگی اقتصادی به شوهران خود دارند، تمایلی به این کار نشان نمی‌دهند.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص522-523.</ref>

# آیین [[عزاداری]] در فرهنگ هزاره‌ها به‌ویژ هزاره‌های شیعه بازتابی از [[ایمان]] و همبستگی اجتماعی آنها بوده، جایگاه ویژه‌ای در سبک زندگی آنها دارد و به‌عنوان یکی از ارکان مهم فرهنگ مذهبی هزاره‌ها شناخته می‌شود. این آیین‌ها که به‌طور عمده در مناسبت‌های مهم مذهبی مانند ایام [[محرم]]، [[صفر]]، [[اربعین]] حسینی و سالگرد [[شهادت]] ائمهٔ شیعه برگزار می‌شود، از غنای معنوی و اجتماعی عمیقی برخوردار است.

# مراسم سوگواری شامل مناسبت‌های چون مجالس [[ترحیم]] و [[جمعه خوانی|جمعه‌خوانی]] نیز می‌شود. در مراسم ترحیم، پس از انجام [[آیین تدفین|آیین تکفین]]، مراسم [[فاتحه‌خوانی]] و [[نماز میت]] در اماکن مذهبی برگزار می‌شود. کارکرد اجتماعی این مناسک ابراز همدردی و تقویت روابط اجتماعی است.

# تلویزیون نگاه به دستور [[محمدکریم خلیلی]]، معاون دوم رئیس‌جمهور وقت و رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان تأسیس شد و تحت مدیریت عالم خلیلی فعالیت می‌کرد.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

# تلویزیون تمدن که توسط [[محمدآصف محسنی]] از علمای شناخته شده افغانستان، در کابل بنیان‌گذاری شده بود، با پوشش سراسری از طریق ماهواره برنامه‌های دینی پخش می‌کند.

# تلویزیون راه‌فردا به مدیریت [[محمد محقق]]، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، در کابل فعالیت ۲۴ ساعته دارد.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «رسانه‌های شیعیان افغانی»، وب‌سایت مجله ویستا.]</ref>.

# رادیو بامیان و رادیو دایکندی که توسط مؤسسه انترنیوز به‌عنوان رسانه‌های مستقل و غیردولتی راه‌اندازی شده بودند و همچنین رادیو جاغوری در منطقه سنگماشه، از دیگر رسانه‌های فعال در مناطق هزاره‌نشین در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان بودند که هم‌اکنون با شرایط دشواری در ادامه فعالیت مواجه هستند.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «رسانه‌های شیعیان افغانی»، وب‌سایت مجله ویستا.]</ref>

در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، قوم هزاره با تأسیس مراکز علمی و دانشگاه‌های معتبر خصوصی، نقش بی‌بدیلی در توسعهٔ فرهنگی و نوسازی نظام اداری کشور ایفا کرد. از جمله این نهادهای علمی در کابل عبارتند از: دانشگاه کاتب، دانشگاه ابن سینا، دانشگاه خاتم النبیین، دانشگاه گوهرشاد، دانشگاه غرجستان، دانشگاه رابعه بلخی، مؤسسهٔ تحصیلات عالی علامه و مؤسسهٔ تحصیلات عالی ابوریحان. دانشگاه رهنورد در [[مزار شریف]]، [[دانشگاه بامیان]] و مؤسسهٔ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان و مؤسسهٔ تحصیلات عالی ناصر خسرو در دایکندی از مهم‌ترین مراکز علمی در ولایات هستند که به همت فرهیختگان و دانش‌آموختگان هزاره پایه‌گذاری شدند.

این مراکز علمی به کانون‌های مهم تجمع روشنفکران و پرورش نخبگان علمی کشور تبدیل شدند. شایان ذکر است که شمار قابل توجهی از مقامات و مدیران ارشد حکومت جمهوری اسلامی افغانستان، تحصیلات عالی خود را در این دانشگاه‌ها سپری نموده‌اند. در سطح آموزش‌های پیش‌دانشگاهی نیز، مراکز آموزشی هزاره‌ها در [[غرب کابل]] تأثیر تعیین‌کننده‌ای در نتایج آزمون‌های سراسری دانشگاه‌های دولتی داشتند. از جمله این مراکز می‌توان به لیسه عبدالرحیم شهید، لیسه معرفت، مرکز آموزشی کاج، مرکز آموزشی موعود و مرکز آموزشی کوثر دانش اشاره کرد. برخی از این مراکز آموزشی، هدف حملات تروریستی قرار گرفتند که علاوه‌بر تلفات جانی ضربه‌ای به روند توسعه علمی کشور محسوب می‌شود. با این وجود، این نهادهای آموزشی همچنان به ایفای نقش مهم خود در تربیت نیروهای متخصص و کارآمد برای خدمت به افغانستان ادامه می‌دهند.<ref>[https://mfabbehsud.com/هزاره-ها؛-اهمیت-و-جایگاه،-تبار،-جغرافی-2/ «هزاره‌ها؛ اهمیت و جایگاه، تبار، جغرافیای بومی، ساختار اجتماعی و… ۲»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود.]</ref>

پژوهشگران بازی‌های محلی هزاره‌ها را گنجینه‌ای غنی از فرهنگ، هنر و هویت جمعی این قوم می‌دانند که در طول قرن‌ها شکل گرفته و باورها، ارزش‌ها و سبک زندگی اجتماعی آنها را بازتاب می‌دهد. در هر یک از این بازی‌ها، لایه‌های عمیقی از فلسفهٔ زندگی، ارتباط با طبیعت و نظام اجتماعی مردم هزاره قابل مشاهده است. مدارک باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این بازی‌ها قدمتی به درازای تاریخ این سرزمین دارد؛ نقوش بر روی سفال‌های مناطق بامیان و جاغوری صحنه‌هایی از بازی‌های گروهی را به تصویر کشیده است که شباهت نزدیکی با بازی‌های امروزی دارد. این پیوند تاریخی بر تداوم فرهنگی این مردم تأکید دارد، هرچند در دهه‌های اخیر، بر اثر تغییر سبک زندگی، شهرنشینی و نفوذ فرهنگ‌ مدرن، بسیاری از این بازی‌ها در معرض فراموشی قرار گرفته است. ابزارهای مورد استفاده در این بازی‌ها به‌طور عمده طبیعی و بومی بوده و نشان‌دهندهٔ خلاقیت و سازگاری با [[محیط زیست]] است. این بازی‌ها علاوه‌بر جنبهٔ سرگرم‌کنندگی، نقش آموزشی و تربیتی در انتقال [[مهارت‌ زندگی|مهارت‌های زندگی]]، همکاری گروهی و حل مسئله دارد. به‌همین دلیل پژوهشگران حفظ و احیای آنها را به‌مثابهٔ پاسداری از تاریخ، فرهنگ و هویت جمعی مردم هزاره می‌دانند و در جهان مدرن، پاسداشت این میراث فرهنگی می‌تواند تنوع فرهنگی و غنای اجتماعی را تضمین کند.<ref>[https://jaghori1.blogfa.com/post/236/درنگی-بر-بازی-های-هزارگی-بخش-نخست- «درنگی بر بازی‌های هزارگی»، وبلاگ جاغوری یک.]</ref>

# '''تاشه بازی''': یک بازی استراتژیک دو تیم ۶ نفره که در آن یک گروه شیئی را پنهان می‌کند. گروه دیگر باید با حدس‌زدن مکان آن را پیدا کند و در صورت عدم موفقیت، مجازات می‌شوند. این بازی به دقت و هوش بازیکنان نیاز دارد.

# '''چم تشکی (چشم پوتوکان):''' بازی پنهانکاری که در آن یک گروه چشم‌بندی می‌شود. گروه دیگر مخفی می‌شود و گروه چشم‌بسته باید آنها را پیدا کند. این بازی به تقویت حواس و جهت‌یابی کمک می‌کند.

# '''قطار بازی:''' بازی فکری شبیه دوز که روی زمین انجام می‌شود. بازیکنان با چیدن ریگ و چوب کوچک یا هسته زردآلو سعی می‌کنند سه مهرۀ خود را در یک ردیف قرار دهند. این بازی استراتژی و پیش‌بینی حرکات حریف را تقویت می‌کند.

# '''هشت خین بازی:''' بازی پرشی روی مربع‌های کشیده شده که بازیکن باید سنگی را با یک پا هدایت کند. تعادل و کنترل بدن در این بازی اهمیت ویژه‌ای دارد. خانه‌های مختلف نام‌های خاصی مانند [[بهشت]] و دوزخ دارد.

# '''لنگی پشتی (کشتی):''' نوعی کشتی سنتی که روی یک پا انجام می‌شود. بازیکنان باید با حفظ تعادل، حریف را از پای درآورند. این بازی به قدرت پاها و تعادل بدن نیاز دارد و به‌طور معمول در طبیعت انجام می‌شود.

# '''چارمغز بازی (گردو بازی):''' بازی پرتاب گردو به سمت هدفی مشخص که دقت و قدرت پرتاب می‌طلبد. انواع مختلفی دارد و به‌طور معمول با گردوهای تازه انجام می‌شود. بازیکنان با تکنیک‌های خاصی گردوها را پرتاب می‌کنند.

# '''چو بازی (بازی با چوب):''' بازی مهارتی با چوب‌های بلند و کوتاه که بازیکنان باید ضربات دقیقی بزنند. قدرت و دقت ضربه در این بازی اهمیت زیادی دارد. مسافت طی شده توسط چوب کوچک اندازه‌گیری می‌شود.

# '''بازی سه پرش:''' مسابقه پرش‌های بلند بین دو گروه که بازیکنان باید بیشترین مسافت را طی کنند. قدرت پاها و تکنیک پرش در این بازی تعیین‌کننده است. گروه برنده حق سواری گرفتن دارد.

# '''هفت سنگ بازی:''' بازی پرتاب توپ به سمت هفت سنگ چیده شده که هماهنگی تیمی می‌طلبد. یک گروه سنگ‌ها را می‌زند و گروه مقابل بازیکنان را هدف می‌گیرد. استراتژی و دقت در این بازی مهم است.

# '''طناب کشی:''' مسابقه قدرت بین دو تیم که طناب را می‌کشند. تیمی که حریف را از خط مرکزی عبور دهد برنده است. قدرت بدنی و هماهنگی تیمی در این بازی مهم است. این بازی به‌طور معمول در مراسم خاص انجام می‌شود.

# '''شاه دزد بازی:''' بازی نقش‌آفرینی با کبریت که بازیکنان نقش‌های مختلف می‌گیرند. شاه دستور می‌دهد و دزد مجازات می‌شود. این بازی به تخیل و خلاقیت بازیکنان کمک می‌کند و انواع مختلفی دارد.

# '''سوختم بازی:''' بازی گروهی پرتحرک در دایره که بازیکنان باید از گرگ فرار کنند. گرگ با لی لی کردن به دنبال آنها می‌دود و هر کس را لمس کند می‌سوزد. تا زمانی ادامه می‌یابد که همه بسوزند.

# '''خاله بازی:''' بازی نقش‌آفرینی دختران با عروسک‌های پارچه‌ای. آنها نقش مادران و زنان خانواده را بازی می‌کنند. به تقویت مهارت‌های اجتماعی کمک می‌کند.

# '''نوور (سد آب کوچک):''' بازی پسران با آب و خاک که جوی‌های کوچک می‌سازند. با بیلچه‌های کوچک سد می‌سازند و مسیر آب را تغییر می‌دهند. اصول اولیه کشاورزی و مهندسی آب را آموزش می‌دهد.