پیش‌نویس:امام محمد تقی: تفاوت میان نسخه‌ها

محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته می‌شود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، [[امام رضا|علی بن موسی الرضا]]، عهده‌دار [[امامت]] شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسش‌هایی را در بستر جریان‌های فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به [[قرآن]] و [[سنت]] و برائت از افراط‌گرایی استوار بود. امام جواد از طریق مناظره با عالمان، به تبیین مبانی عقیدتی پرداخت. محمد بن‌علی در سال ۲۲۰ق در [[بغداد]] به [[شهادت]] رسید و در کنار [[امام موسی کاظم]] در قبرستان قریش([[کاظمین]]) مدفون شد.

محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست [[تقیه]] و روش‌های پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن‌علی اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ [[رجب]] است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ [[رمضان]] ذکر می‌کنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> پدر امام جواد، [[علی بن موسی]]، ملقب به امام رضا<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) است<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> که از کنیزان پدرش به‌شمار می‌رفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌ است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، نسبت داده‌اند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref>

امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان و از قبیله بنی‌هاشم بود. نام، محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله،<ref>ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابن‌طولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با [[محمد باقر]] پنجمین امام شعیان که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است.<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای توسل]] نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref> در برخی منابع لقب جوادالائمه<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> به‌عنوان صفت ممتاز وی به کار رفته است.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی، مُنتَجَب،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> نیز برای محمد تقی ذکر شده است.<ref>تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائره‌المعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref>

محمدتقی با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق<ref>ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۹۵.</ref> یا ۲۱۵ق<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۳.</ref> به درخواست مأمون [[ازدواج]] کرد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.</ref> مواردی چون کنترل محمد تقی، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی محمد تقی، علت و دلیل این ازدواج ذکر شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.</ref> برخی  درباریان عباسی با این ازدواج مخالفت کردند؛ زیرا احتمال انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی وجود داشت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> محمدتقی [[مهریه]] را 500 درهم معادل مهریه [[فاطمه زهرا]]، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۳۸۰.</ref> نام همسر دیگر محمد تقی، سمانه مغربیه است.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.</ref> علی و [[موسی مُبَرقَع]]،<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> فاطمه، امامه،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> حکیمه، خدیجه و امّ‌کلثوم در منابع تاریخی به‌عنوان فرزندان محمد تقی از سمانه مغربیه ثبت شده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۰.</ref>

امامت امام جواد در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.</ref> دوران امامت امام جواد با چالش‌ها و شبهات از سوی چند گروه روبه‌رو شد:

* '''واقفیه:''' این گروه که پس از شهادت امام کاظم بر امامت ایشان توقف کرده بودند، امامت امام رضا و به تبع آن امامت امام جواد را نپذیرفتند.

* '''تعدادی از اصحاب امام رضا:''' برخی از یاران امام پیشین، به دلیل کم‌سالی امام جواد در هنگام آغاز امامت، درباره مشروعیت امامت وی دچار تردید شدند.  

* '''مخالفان سیاسی (بنی‌امیه و بنی‌عباس)''': حاکمان وقت که [[مشروعیت]] را از خاندان پیامبر سلب می‌کردند، امامت امام جواد را انکار کردند. <ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref>

بر اساس منابع شیعه، امام رضا در دوران امامت خود، در موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف از جمله در [[مدینه]] و [[طوس]] با استفاده از بشارت‌ها، نص‌های صریح و غیرصریح، فرزندش محمدتقی را به‌عنوان امام پس از خود معرفی کرد. در برابر مخالفان و منکران به‌ویژه جریان واقفیه از روش‌هایی چون قیافه‌شناسی، لعن و اعلام کفر استفاده نمود. همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمدتقی ارجاع می‌داد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از دلایل قرآنی و عقلی بهره می‌گرفت.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.]</ref>

در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی امامان بود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.</ref>

مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر امام جواد نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه ام‌ّفضل ابتدا به [[مکه]] و سپس به مدینه بازگشتند.<ref>ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref>  در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجددا به بغداد برگرداند.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> پس از ناکام ماندن معتصم در تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، در نهایت تصمیم گرفت که وی را به قتل برساند.<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref>  

امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانون‌های شیعی، احیای [[شبکه وکالت]] در سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و اندیشه [[مهدویت]] جهت زمینه‌سازی برای [[غیبت امام دوزدهم.|غیبت امام دوزدهم]] انجام داد.<ref>نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.</ref>

در دوران امام جواد، جریان‌های شیعی به فرقه‌های [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]]، واقفیه و [[غُلات]] تجزیه شده بود. اهل‌سنت به دو جریان‌های فقهی<ref>پاکتچی، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.</ref> و کلامی ([[خوارج]]، [[جبریه]]، [[قدریه]]، [[معتزله]] و [[ظاهریه]]) تقسیم می‌شد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم [[تحریف قرآن]] و [[توحید]] می‌پرداخت. به‌ویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از [[خشونت]] بود.<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> از میان جریان‌های غیردینی [[زنادقه]] و [[دهریه]] فعال  بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج می‌کردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.</ref>  

امام جواد برای مدیریت چالش‌های دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده نموده است:<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲–۲۰۱.</ref>

* '''ایجاد اعتماد و ارتباط:''' با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایه‌ای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد.  

* تبلیغ و تبیین عقاید: با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظره‌ها با عالمان فرقه‌های دیگر، از علوم [[کلام]]، [[فقه]]، [[تفسیر]] و [[حدیث]] بهره گرفت.

* '''مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات:''' با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعه‌سازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد.

* '''موضع‌گیری و عملیات روانی:''' در برابر مخالفت‌های مستقیم و فرقه‌های انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرش‌ها و بازداشتن مخالفان از اقداماتشان استفاده نمود.<ref>بارانی و شعبان‌پور، «امام جواد علیه السلام و بهره‌گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه‌های انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.</ref>

محمد تقی مناظرات زیادی با بزرگان اهل‌سنت موضوعاتی مانند توحید، [[نبوت]]، [[امامت]]، قرآن و احکام فقهی انجام داد.<ref>حرانی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۱۷.</ref> وی در این مناظرات، از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام، منابع روایی، استدلال‌های عقلی و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود و گاه از روش‌های ترکیبی استفاده می‌کرد.<ref name=":0">مطهری، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳۵.</ref> برخی از این مناظرات عبارتند از:

* مناظره با ابوهاشم جعفری دربارهٔ تفسیر واژه‌های «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و نام‌های الهی.

* مناظره با [[عبدالعظیم حسنی]] در مورد ویژگی‌ها و نشانه‌های امام مهدی.

* مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات سامرا دربارهٔ مشروح حکم حد قطع دست دزد.

این مناظرات عموماً در پاسخ به درخواست یا توطئه‌ای از سوی حاکمان عباسی (مانند معتصم) برای آزمودن علمی، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref>

اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و [[حسن خلق]] و احتیاج، [[ادب اجتماعی]] و [[آداب بندگی]]، تأثیر متقابل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد [[امانت‌داری]] با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.<ref>غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۲-۳۲۳.</ref>

محمد بن‌علی برای تبیین بُعد نظری [[سبک زندگی]] در امور معیشتی، بر شش محور تأکید می‌کرد: نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف والا، تبیین سیرۀ انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای [[زهد]] در دیدگاه عمومی جامعه.<ref>الویری و موسوی‌نیا، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۶-۹۵.</ref> یکی از معیارهای سبک زندگی محمدتقی، میزان مهریه کم است. در ایران، در ابتدای [[پیروزی انقلاب اسلامی]] مهریه‌ها سبک بود و سبک زندگی اسلامی حاکم بود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1329914/%D8%B9%D8%B1%D8%B5%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%DA%A9%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86 موسوی‌فرد، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>

همچنین در توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است:

* معاشرت و رفتار خانوادگی: ایشان با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت.

* اخلاق و بی‌اعتنایی به امتیازات مادی: با وجود آنکه داماد خلیفه بود، هرگز از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده‌ای را ترجیح داد.

* تسلط بر مسائل دینی روز: در مواجهه با شبهات و پرسش‌های مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی قاطع بهره می‌برد.

* خدمت‌رسانی به مردم: به حل مشکلات و گرفتاری‌های اطرافیان، [[همسایه|همسایگان]] و نیازمندان می‌پرداخت.

* روش تربیتی از طریق بازی: با فرزندان و کودکان همبازی می‌شد و از این فرصت برای آموزش غیرمستقیم مسائل دینی و اخلاقی استفاده می‌کرد.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1501644/%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت امام جواد، نشان داد که جوانی نه مانع [[مسئولیت‌پذیری]]، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت [[تقوا]]، [[معنویت]]، [[شجاعت]] و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334245/%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> بخشندگی، پرهیز از عجله همراه با مشورت عاقلانه و [[توکل]] بر خدا، خدمت به مردم، [[عدالت‌‌خواهی]] و مبارزه سیاسی و مستمر با استکبار<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332370/%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%B4%D9%88%D8%A8-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA صلواتی، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در مسیر هدایت است.<ref>بیرانوند، «امام جواد، الگوی زندگی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۴-۴.</ref>

برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت به امام جواد نسبت داده شده،<ref>طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.</ref> عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.</ref> طی‌الارض از مدینه به [[خراسان]] برای خاکسپاری پیکر امام رضا،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵–۲۴۲.</ref> پاسخ‌های دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی،<ref>خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.</ref> بارور شدن درخت سدر،<ref>مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹–۲۵۸.</ref> رهایی از زندان سامرا،<ref>میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴–۵۳.</ref> شفای بیماران،<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.</ref> استجابت دعا برای یاران،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.</ref> و خبر از زمان وفات خویش.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.</ref>

علاوه بر روایاتی که فضایل زیات معصومین را بیان کرده در خصوص  [[زیارت]] امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد.<ref>شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰–۹.</ref> طبق روایت امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۴-۵۸۳؛ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۷.</ref>  

اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گسترۀ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.</ref> لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref>

از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است<ref>ستوده‌نیا و همکاران، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.</ref> که در شش گونۀ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود.<ref>جلالی کندری و غلامی، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref> همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد رسیده که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref> روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است:

# '''سیره معنوی و عبادی:''' محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و [[توبه]] و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به [[عبادت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.</ref>

# '''سیره فردی:''' موضوعاتی همچون [[خواب]]، [[بهداشت]]، آراستگی، [[زینت]] و [[آداب سفر]]، [[سحرخیزی]] و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و [[تندرستی]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>  

# '''سیره زیست‌محیطی:''' آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ [[محیط‌زیست]] و توجه به تغذیه حیوانات.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>

# '''سیره خانوادگی:''' [[صله‌رحم]]، رعایت [[حقوق والدین]]، تأکید بر [[معیارهای همسرگزینی]]، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>

# '''سیره اجتماعی-فرهنگی:''' تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر [[سلامت اخلاقی]] و فکری [[معلم]] و [[استاد]]، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و [[مناظره]]، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>

# '''سیره اجتماعی-معاشرتی:''' منظور از آن چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است و شامل توجه به اصل [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]]، کرامت، [[وفاء به عهد]]، [[مواسات]]، [[انفاق]]، خوش‌خلقی، [[مهربانی]]، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، [[میهمان‌نوازی]]، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان است.<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref>

# '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دستۀ اصلی در روایات منقول از محمد بن‌علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref>

بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد<ref>مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> و در ۲۹ ذی‌القعده<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا ۵ ذی‌الحجه<ref>ابن‌ابی‌الثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا ۶ ذی‌الحجه<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> سال ۲۲۰ق در سن 25 سالگی<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بن‌جعفر، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref>

 

ایرانیان در سال‌روز شهادت جوادالأئمه در مکان‌های مذهبی مانند [[حرم امام رضا]]، [[حضرت معصومه|حرم فاطمه معصومه]]، سایر حرم‌ها و [[مسجد|مساجد]] و هیئت‌ها دسته‌‌های عزاداری، سخنرانی‌های مذهبی، [[روضه‌خوانی]] و [[سینه‌زنی]]، [[مرثیه‌سرایی]] مداحان [[اهل‌بیت]] و توزیع [[نذری|نذورات]] را بر پا می‌کنند و به او متوسل می‌شوند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401040603919/%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>

دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به [[زبان فارسی]]، ۱۲۲ عنوان به [[زبان عربی]] و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.<ref>نصراصفهانی، «کتاب‌شناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.</ref>