| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>محمدتقی؛</big>''' محمد بنعلی بنموسی و امام نهم شیعیان دوازدهامامی. | '''<big>محمدتقی؛</big>''' محمد بنعلی بنموسی و امام نهم شیعیان دوازدهامامی. | ||
محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته میشود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، [[امام رضا|علی بن موسی الرضا]]، عهدهدار [[امامت]] شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسشهایی را در بستر جریانهای فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به [[قرآن]] و [[سنت]] و | محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته میشود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، [[امام رضا|علی بن موسی الرضا]]، عهدهدار [[امامت]] شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسشهایی را در بستر جریانهای فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به [[قرآن]] و [[سنت]] و دوری از افراطگرایی استوار بود. امام جواد از طریق مناظره با عالمان، به تبیین مبانی عقیدتی پرداخت. محمد بنعلی در سال ۲۲۰ق در [[بغداد]] به [[شهادت]] رسید و در کنار [[امام موسی کاظم]] در قبرستان قریش([[کاظمین]]) مدفون شد. | ||
== | == تولد و خانواده == | ||
محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی او، بهدلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست [[تقیه]] و روشهای پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بنعلی اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ [[رجب]] است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آلالرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ [[رمضان]] ذکر میکنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> پدر امام جواد، [[علی بن موسی]]، ملقب به امام رضا<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) است<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> که از کنیزان پدرش بهشمار میرفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، از وی با نامهای گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، نسبت دادهاند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> | محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر [[مدینه]] به دنیا آمد.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.</ref> اطلاعات مربوط به زندگی او، بهدلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست [[تقیه]] و روشهای پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۶–۴۷۷.</ref> دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بنعلی اختلاف نظر وجود دارد؛<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر اساس نظر مشهور، ۱۰ [[رجب]] است،<ref>طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۰۵–۸۰۴؛ نعیبی، مطالب السؤول فی مناقب آلالرسول، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۴۰.</ref> اما برخی منابع آن را در ۱۹ [[رمضان]] ذکر میکنند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ج۱، ص۹۹.</ref> پدر امام جواد، [[علی بن موسی]]، ملقب به امام رضا<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) است<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> که از کنیزان پدرش بهشمار میرفت.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۱.</ref> در منابع مختلف، از وی با نامهای گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده است.<ref>مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۱۶؛ حسینی شیرازی، امهات المؤمنین، ۱۴۲۵ق، ص۲۸۵.</ref> امام رضا نیز او را خیزران نامیده است.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ک لینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۲.</ref> برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، نسبت دادهاند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> | ||
== نسب، کنیه و القاب == | == نسب، کنیه و القاب == | ||
امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل [[علی بن ابیطالب]] امام اول شیعیان و از قبیله بنیهاشم بود. نام، محمد و کنیههای وی نیز ابوعبدالله،<ref>ابنجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابنطولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در | امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل [[علی بن ابیطالب]] امام اول شیعیان و از قبیله بنیهاشم بود. نام، محمد و کنیههای وی نیز ابوعبدالله،<ref>ابنجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.</ref> ابوعلی<ref>عطاردی، مسند الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۰ق، ص۱۶.</ref> و اباجعفر ثانی<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹؛ ابنطولون، الائمه الاثناعشر، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۳.</ref> است. در کتابهای روایی برای جلوگیری از اشتباه با [[محمد باقر]] پنجمین امام شعیان که ابوجعفر اول نامیده میشود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد میکنند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۵۷.</ref> القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابنالرضا است.<ref>مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۲ش، ص۹۵۹؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای توسل]] نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ۱۴۱۵ق، ۱۸۵.</ref> در برخی منابع لقب جوادالائمه<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۰۳–۱۰۲.</ref> بهعنوان صفت ممتاز وی به کار رفته است.<ref>خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۵۳.</ref> القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳–۱۲ و ص۱۶.</ref> مرتضی، مُنتَجَب،<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.</ref> متوکل،<ref>قرشی، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.</ref> صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۵۰.</ref> قانع، نجیب و هادی<ref>خزعلی، موسوعه الإمام الجواد (ع)، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۷–۲۵.</ref> نیز برای محمد تقی ذکر شده است.<ref>تقیزاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائرهالمعارف اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۰.</ref> | ||
== همسر و فرزندان == | == همسر و فرزندان == | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
* '''مخالفان سیاسی (بنیامیه و بنیعباس)''': حاکمان وقت که [[مشروعیت]] را از خاندان پیامبر سلب میکردند، امامت امام جواد را انکار کردند. <ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref> | * '''مخالفان سیاسی (بنیامیه و بنیعباس)''': حاکمان وقت که [[مشروعیت]] را از خاندان پیامبر سلب میکردند، امامت امام جواد را انکار کردند. <ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۸-۱۵۶.]</ref> | ||
بر اساس منابع شیعه، امام رضا در دوران امامت خود، در موقعیتها و مکانهای مختلف از جمله در [[مدینه]] و [[طوس]] با استفاده از بشارتها، نصهای صریح و غیرصریح، فرزندش محمدتقی را بهعنوان امام پس از خود معرفی کرد. در برابر مخالفان و منکران | بر اساس منابع شیعه، امام رضا در دوران امامت خود، در موقعیتها و مکانهای مختلف از جمله در [[مدینه]] و [[طوس]] با استفاده از بشارتها، نصهای صریح و غیرصریح، فرزندش محمدتقی را بهعنوان امام پس از خود معرفی کرد. در برابر مخالفان و منکران بهویژه جریان واقفیه از روشهایی چون قیافهشناسی، لعن و اعلام کفر استفاده نمود. همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمدتقی ارجاع میداد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از دلایل قرآنی و عقلی بهره میگرفت.<ref>[https://jcst.atu.ac.ir/article_14948.html اخوان مقدم، «علل و گونههای تأکید امام رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷۷-۱۶۳.]</ref> | ||
== | برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت امام جواد، نشان داد که جوانی نه مانع [[مسئولیتپذیری]]، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت [[تقوا]]، [[معنویت]]، [[شجاعت]] و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334245/%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> بخشندگی، پرهیز از عجله همراه با مشورت عاقلانه و [[توکل]] بر خدا، خدمت به مردم، [[عدالتخواهی]] و مبارزه سیاسی و مستمر با استکبار<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332370/%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D8%B4%D9%88%D8%A8-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA صلواتی، «دشمن بهدنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در مسیر هدایت است.<ref>بیرانوند، «امام جواد، الگوی زندگی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۴-۴.</ref> | ||
== نقش سیاسی امام جواد == | |||
در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالشهای متعددی همراه بود. خلفای عباسی بهویژه برای کنترل گروههای مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاستهای سختگیرانهای را اتخاذ کردند.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> این سیاستها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی امامان بود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.</ref> | در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالشهای متعددی همراه بود. خلفای عباسی بهویژه برای کنترل گروههای مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاستهای سختگیرانهای را اتخاذ کردند.<ref>مقدسی، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۹۷۳.</ref> این سیاستها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی امامان بود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۷.</ref> | ||
مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر امام جواد نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه امّفضل ابتدا به [[مکه]] و سپس به مدینه بازگشتند.<ref>ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref> در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجددا به بغداد برگرداند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> | مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر امام جواد نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه امّفضل ابتدا به [[مکه]] و سپس به مدینه بازگشتند.<ref>ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۴۱۷.</ref> در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۳.</ref> والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجددا به بغداد برگرداند.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۸۴.</ref> معتصم که در تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، موفق نشد؛ در نهایت تصمیم گرفت که وی را به قتل برساند.<ref>مسعودی، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> | ||
امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانونهای شیعی، احیای [[شبکه وکالت]] در سرزمینهای اسلامی، تأکید بر امامت دوازدهگانه و اندیشه [[مهدویت]] جهت زمینهسازی برای [[غیبت امام دوزدهم.|غیبت امام دوزدهم]] انجام داد.<ref>نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.</ref> | امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانونهای شیعی، احیای [[شبکه وکالت]] در سرزمینهای اسلامی، تأکید بر امامت دوازدهگانه و اندیشه [[مهدویت]] جهت زمینهسازی برای [[غیبت امام دوزدهم.|غیبت امام دوزدهم]] انجام داد.<ref>نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۹۳.</ref> | ||
== | === ارتباط امام جواد با ایرانیان === | ||
ارتباط محمدتقی با شیعیان ساکن در منطقهٔ جبال ایران، با وجود محدودیتهای سیاسی دورهٔ عباسی، از طریق سازمان وکالت و در مراکز مهم شیعی مانند قم، همدان، ری، قزوین، اصفهان، کاشان، آوه و دینور ادامه یافت. این ارتباط شامل دریافت و ارسال وجوه شرعی مانند خمس، مکاتبات مرتبط با مسائل دینی و اجتماعی و ارتباط با جوامع محلی بود و به حفظ و ساماندهی پیوند میان امام و پیروان شیعه در مناطق مختلف ایران در آن دوره کمک میکرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95493/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF__%D8%B9__%D8%A8%D8%A7_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%86_%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%84_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «مناسبات امام جواد(ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== نقش فکری-فرهنگی امام جواد == | |||
در دوران امام جواد، جریانهای شیعی به فرقههای [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]]، واقفیه و [[غُلات]] تجزیه شده بود. اهلسنت به دو جریانهای فقهی<ref>پاکتچی، اهلسنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.</ref> و کلامی ([[خوارج]]، [[جبریه]]، [[قدریه]]، [[معتزله]] و [[ظاهریه]]) تقسیم میشد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم [[تحریف قرآن]] و [[توحید]] میپرداخت. بهویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایتگرانه و به دور از [[خشونت]] بود.<ref>قطبالدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> از میان جریانهای غیردینی [[زنادقه]] و [[دهریه]] فعال بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج میکردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.</ref> | در دوران امام جواد، جریانهای شیعی به فرقههای [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]]، واقفیه و [[غُلات]] تجزیه شده بود. اهلسنت به دو جریانهای فقهی<ref>پاکتچی، اهلسنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۵–۴۷۴.</ref> و کلامی ([[خوارج]]، [[جبریه]]، [[قدریه]]، [[معتزله]] و [[ظاهریه]]) تقسیم میشد.<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۸۴–۳۸۳ و ج۳، ص۴۵۶.</ref> به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم [[تحریف قرآن]] و [[توحید]] میپرداخت. بهویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ حرانی، تحفالعقول عن آلالرسول، ۱۳۸۵ش، ص۸۳۱.</ref> برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایتگرانه و به دور از [[خشونت]] بود.<ref>قطبالدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۲.</ref> از میان جریانهای غیردینی [[زنادقه]] و [[دهریه]] فعال بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج میکردند.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۰–۱۹۹.</ref> | ||
امام جواد برای مدیریت چالشهای دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده | بر پایه برخی تحقیقات، امام جواد برای مدیریت چالشهای دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده کرده است:<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_25230.html سلیمانی و همکاران، «تبیین تاریخی مؤلفههای همگرایی از منظر امام جواد علیهالسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۵]؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۲–۲۰۱.</ref> | ||
* '''ایجاد اعتماد و ارتباط:''' با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایهای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد. | * '''ایجاد اعتماد و ارتباط:''' با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایهای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد. | ||
* تبلیغ و تبیین عقاید: با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظرهها با عالمان فرقههای دیگر، از علوم [[کلام]]، [[فقه]]، [[تفسیر]] و [[حدیث]] بهره گرفت. | * '''تبلیغ و تبیین عقاید:''' با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظرهها با عالمان فرقههای دیگر، از علوم [[کلام]]، [[فقه]]، [[تفسیر]] و [[حدیث]] بهره گرفت. | ||
* '''مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات:''' با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعهسازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد. | * '''مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات:''' با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعهسازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد. | ||
* '''موضعگیری و عملیات روانی:''' در برابر مخالفتهای مستقیم و فرقههای انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرشها و بازداشتن مخالفان از اقداماتشان استفاده نمود.<ref>بارانی و شعبانپور، «امام جواد علیه السلام و بهرهگیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقههای انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.</ref> | * '''موضعگیری و عملیات روانی:''' در برابر مخالفتهای مستقیم و فرقههای انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرشها و بازداشتن مخالفان از اقداماتشان استفاده نمود.<ref>بارانی و شعبانپور، «امام جواد علیه السلام و بهرهگیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقههای انحرافی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۶۵–۴۶۴.</ref> | ||
| خط ۴۷: | خط ۵۲: | ||
این مناظرات عموماً در پاسخ به درخواست یا توطئهای از سوی حاکمان عباسی (مانند معتصم) برای آزمودن علمی، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظرههای امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref> | این مناظرات عموماً در پاسخ به درخواست یا توطئهای از سوی حاکمان عباسی (مانند معتصم) برای آزمودن علمی، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_66.html بارانی و معتمد لنگرودی، «سیر تطور مناظرههای امام جواد(ع)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳.]</ref> | ||
== اصحاب == | == اصحاب == | ||
اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شدهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیهالسلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> تعداد این یاران بنا بر فهرستهای مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گسترۀ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.</ref> لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref> | اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شدهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1938447/ واحدی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیهالسلام»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲-۱۰۱.]</ref> تعداد این یاران بنا بر فهرستهای مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گسترۀ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.<ref>طوسی، رجال طوسی، ۱۳۸۱ق، ص۳۷۸–۳۵۱.</ref> لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref> | ||
| خط ۷۲: | خط ۵۸: | ||
براساس گزارش شیخ طوسی از میان شاگردان جوادالائمه، 37 نفر از آنان ایرانی بودند، اما به گزارش نجاشی، برقی و ابنداود تعداد آنان به ۷۰ نفر میرسد كه تنها 48 تن از آنان، آثار چشمگیر حدیثی و روایی پدید آوردند. این اصحاب در شهرهای گونا گون ایران مانند اهواز، ری، خراسان، كرمان، اصفهان، نهاوند و همدان و بیشترشان در قم زندگی میکردند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_73.html منتظرالقائم و همکاران، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد(ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸-۲۷.]</ref> | براساس گزارش شیخ طوسی از میان شاگردان جوادالائمه، 37 نفر از آنان ایرانی بودند، اما به گزارش نجاشی، برقی و ابنداود تعداد آنان به ۷۰ نفر میرسد كه تنها 48 تن از آنان، آثار چشمگیر حدیثی و روایی پدید آوردند. این اصحاب در شهرهای گونا گون ایران مانند اهواز، ری، خراسان، كرمان، اصفهان، نهاوند و همدان و بیشترشان در قم زندگی میکردند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_73.html منتظرالقائم و همکاران، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد(ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸-۲۷.]</ref> | ||
== آثار | === راویان احادیث === | ||
از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخنامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است<ref>ستودهنیا و همکاران، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.</ref> که در شش گونۀ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم میشود.<ref>جلالی کندری و غلامی، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref> همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد رسیده که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دستهبندی شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref> روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است: | براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بودهاند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا اماحمد بنالحسین، زینب دختر محمد بنیحیی، حکیمه دختر موسی بنجعفر، حکیمه دختر علی بنموسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.<ref>مهرجویی، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰–۱۰۹.</ref> | ||
== آثار و روایات == | |||
از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخنامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است<ref>ستودهنیا و همکاران، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۵–۲۱۴.</ref> که در شش گونۀ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم میشود.<ref>جلالی کندری و غلامی، «گونهشناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref> همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد رسیده که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دستهبندی شده است.<ref>پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۶۲.</ref> در برخی پژوهشها، روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است: | |||
# '''سیره معنوی و عبادی:''' محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرتگرایی و [[توبه]] و استغفار، گناهگریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به [[عبادت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.</ref> | # '''سیره معنوی و عبادی:''' محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرتگرایی و [[توبه]] و استغفار، گناهگریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به [[عبادت]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۷.</ref> | ||
# '''سیره فردی:''' موضوعاتی همچون [[خواب]]، [[بهداشت]]، آراستگی، [[زینت]] و [[آداب سفر]]، [[سحرخیزی]] و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و [[تندرستی]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref> | # '''سیره فردی:''' موضوعاتی همچون [[خواب]]، [[بهداشت]]، آراستگی، [[زینت]] و [[آداب سفر]]، [[سحرخیزی]] و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و [[تندرستی]].<ref>جباری، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸–۷۷.</ref> | ||
| خط ۸۲: | خط ۷۰: | ||
# '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دستۀ اصلی در روایات منقول از محمد بنعلی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کردهاند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگیهای رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref> | # '''سیره اجتماعی-سیاسی:''' برخی محققان دینی، چهار دستۀ اصلی در روایات منقول از محمد بنعلی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کردهاند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگیهای رفتارهای اجتماعی.<ref>صرامی، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۴ش، ص۹۵.</ref> | ||
=== | == اخلاق و سبک زندگی == | ||
اندیشههای اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و [[حسن خلق]] و احتیاج، [[ادب اجتماعی]] و [[آداب بندگی]]، تأثیر متقابل رابطه فرمانروا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد [[امانتداری]] با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوتهای اجتماعی است.<ref>غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۲-۳۲۳.</ref> او برای تبیین بُعد نظری [[سبک زندگی]] در امور معیشتی، بر شش محور تأکید میکرد: نگاه مثبتنگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف والا، تبیین سیرۀ انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای [[زهد]] در دیدگاه عمومی جامعه.<ref>الویری و موسوینیا، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۶-۹۵.</ref> یکی از معیارهای سبک زندگی محمدتقی، میزان مهریه کم است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1329914/%D8%B9%D8%B1%D8%B5%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%DA%A9%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86 موسویفرد، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> | |||
در برخی منابع تحقیقی برای توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است: | |||
* '''معاشرت و رفتار خانوادگی:''' ایشان با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت. | |||
* '''بیاعتنایی به امتیازات مادی:''' با وجود آنکه داماد خلیفه بود، از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده را ترجیح داد. | |||
* '''تسلط بر مسائل دینی روز:''' در مواجهه با شبهات و پرسشهای مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی بهره میبرد. | |||
* '''خدمترسانی به مردم:''' به حل مشکلات و گرفتاریهای اطرافیان، [[همسایه|همسایگان]] و نیازمندان میپرداخت. | |||
* '''تربیت فرزندان و کودکان از طریق بازی:''' با فرزندان و کودکان همبازی میشد و از این فرصت برای آموزش غیرمستقیم مسائل دینی و اخلاقی استفاده میکرد.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1501644/%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
== کرامات == | |||
برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهلسنت به امام جواد نسبت داده شده،<ref>طبسی، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهلسنت»، ۱۳۹۲ش، ص۴۷.</ref> عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت،<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۴.</ref> طیالارض از مدینه به [[خراسان]] برای خاکسپاری پیکر امام رضا،<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵–۲۴۲.</ref> پاسخهای دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی،<ref>خواندمیر، تاریخ حبیبالسیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۲.</ref> بارور شدن درخت سدر،<ref>مالکی، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ۱۴۲۲ق، ص۲۵۹–۲۵۸.</ref> رهایی از زندان سامرا،<ref>میرخواند، روضه الصفا، ۱۲۳۳ش، ج۳، ص۵۴–۵۳.</ref> شفای بیماران،<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۹۰.</ref> استجابت دعا برای یاران،<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۶.</ref> آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۴۵.</ref> و خبر از زمان وفات خویش.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۵۳.</ref> | |||
== شهادت == | == شهادت و حرم == | ||
بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّفضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد<ref>مسعودی، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> و در ۲۹ ذیالقعده<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا ۵ ذیالحجه<ref>ابنابیالثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا ۶ ذیالحجه<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> سال ۲۲۰ق در سن 25 سالگی<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بنجعفر، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref> | بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّفضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد<ref>مسعودی، مروجالذهب و معادنالجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۲.</ref> و در ۲۹ ذیالقعده<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۷۹.</ref> یا ۵ ذیالحجه<ref>ابنابیالثلج، تاریخ الائمه، ۱۴۰۶ق، ص۱۳.</ref> یا ۶ ذیالحجه<ref>فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۲۴۳.</ref> سال ۲۲۰ق در سن 25 سالگی<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۴۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳، ۲۹۵.</ref> در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بنجعفر، به خاک سپرده شد.<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۹۰.</ref> | ||
حرم او در دورههای مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است.<ref>خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷–۲۴۶.</ref> حکومتهای مختلفی از جمله [[آلبویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۶–۲۷۵.</ref> [[دوره سجوقیان|دورۀ سجوقیان]] تا پایان دوره بنیعباس،<ref>خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref> [[صفویه]]،<ref>فقیه بحرالعلوم و احمدی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، ۱۳۹۵ش، ص۲۸۴–۲۸۰.</ref> [[قاجاریه]] و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] طول تاریخ به مرمت و گسترش آن اهتمام داشتهاند.<ref>خامهیار، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹–۲۶۸.</ref> | |||
== | == توسل و زیارت == | ||
در کتابهای روایی علاوه بر روایاتی که فضایل زیات معصومین را بیان کرده در خصوص [[زیارت]] امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد.<ref>شریفی، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰–۹.</ref> طبق روایت امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد<ref>کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۴-۵۸۳؛ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۷.</ref> و حرم او یکی از زیارتگاههای مهم نزد شیعیان بهحساب میآید.<ref>[https://tafarojgasht.com/blog/visiting-the-Shrine-of-Imam-Javad «سفر معنوی و زیارت حرم امام جواد (ع) در کاظمین»، وبسایت تفرجگشت.]</ref> علاوه بر این، در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیههای بعضی عالمان شیعی در درخواستهای مختلفی مانند حاجتهای مادی، رفع گرفتاری،<ref>قطب راوندی، دعوات الراوندی، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰.</ref> [[رزق]] و دفع بلا، مورد توجه قرار دارد<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218308/%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 رباط میلی، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> و [[آداب|آدابی]] بین آنها رواج یافته است از جمله: [[نماز امام جواد]]، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» بهتعداد ابجد جواد (۱۴ مرتبه) و [[حرز امام جواد]] شهرت یافته است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1334561/%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF حسینی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در برخی منابع، دعاهای مجربی برای توسل به امام جواد و برآورده شدن حوائج، بهویژه در فروش ملک و امور ازدواج و پرداخت قرض آمده است.<ref>رضوی، التحفة الرضوية في مجربات الإمامية، ۱۴۲۱ق، ص۲۱۶.</ref> به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمدتقی به لقب باب الحوائج و باب المراد به همین جهت است.<ref>[https://khabarfarsi.com/u/236168701 «چرا به امام محمد تقی (ع)، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا.]</ref> | |||
== '''جایگاه''' '''امام جواد در فرهنگ ایرانیان''' == | == '''جایگاه''' '''امام جواد در فرهنگ ایرانیان''' == | ||
=== ولادت و شهادت === | === آیینهای ولادت و شهادت === | ||
سالروز ولادت امام جواد در ایران با برگزاری آیینهای مذهبی و اجتماعی همراه است. از جمله این برنامهها میتوان به آذینبندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیهها، بقاع متبرکه و حرمها و نیز برگزاری مراسمی شامل شعرخوانی، مولودیخوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی اشاره کرد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6868892/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «آیینهای جشن میلاد امام جواد(ع) برپا میشود»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> همچنین بنا بر گزارشها، نهاد امور مساجد از طریق اطلاعرسانی به امامان جماعت، در مساجدی که به نام امام جواد نامگذاری شدهاند، مراسمی با شعار «یا جواد بنالرضا» برگزار میکند. آستان قدس رضوی نیز در این روز، برنامهای با حضور گروهی از پسران در حرم امام رضا(ع) یا اماکن وابسته به این نهاد و برخی مدارس برگزار میکند که شامل اجرای برنامههای جمعی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704485/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «آزادی زندانیان و اجرای برنامههای مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وبسایت ایسنا.]</ref> | |||
سالروز شهادت امام جواد نیز با برگزاری مراسم سوگواری در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم موسی مبرقع و دیگر بقاع، مساجد و حسینیهها همراه است. این مراسم معمولاً شامل سخنرانی مذهبی، مرثیهخوانی، سینهزنی و توزیع نذورات میشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401040603919/%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وبسایت ایسنا.]</ref> | |||
در | ==== پویش و فعالیتهای مردمی ==== | ||
بر پایه گزارش رسانههای مختلف، هر ساله در ایام ولادت یا شهادت امام جواد، پویشهای مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی ـ اجتماعی برگزار میشود؛ از جمله: پویش «یا جوادالائمه» در حرم رضوی در سال ۱۴۰۳ش،<ref>[https://3raj.ir/28108/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87-%D8%B9/ «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وبسایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه.]</ref> پویش اهدا جایزه به «همنامان» امام جواد در اینترنت،<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/79666/%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7_%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%87%D9%85_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF__%D8%B9__%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد(ع) در اینترنت»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.]</ref> پویش مولود با برکت، مسابقه راه روشن خدمت، طرح پسران آسمانی، طرح بینالمللی سلام بر امام، راهاندازی شبکه ملی خدام الجواد، نذر نُهُم و گلباران نور،<ref>«بچههای مسجد به نام امام جواد(ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد میکنند»، وبسایت خبرگزاری شبستان.</ref> همچنین پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواریهای «چهارپایه خوانی».<ref>«برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواریهای «چهارپایه خوانی»»، وبسایت خبرگزاری شبستان</ref> | |||
در برخی شهرها، همزمان با این مناسبت، برنامههایی با مشارکت مردمی مانند توزیع غذا میان افراد بیخانمان، کمک به زندانیان و اجرای فعالیتهایی با هدف افزایش مشارکت جوانان و خانوادهها برگزار میشود. <ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704485/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «آزادی زندانیان و اجرای برنامههای مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وبسایت ایسنا.]</ref> همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج بهصورت نمادین یا جمعی در این مناسبت گزارش شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6868892/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%D9%BE%D8%A7-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «آیینهای جشن میلاد امام جواد(ع) برپا میشود»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | |||
=== نامگذاری فرزندان === | === نامگذاری فرزندان === | ||
نامگذاری فرزندان | نامگذاری فرزندان با نامها و القاب امام جواد از جمله الگوهای نامگذاری رایج در میان خانوادههای شیعه در ایران گزارش شده است. بهعنوان نمونه، بر اساس آمار منتشرشده، در سال ۱۴۰۲ش نام جواد برای ۷۰۷ نوزاد در استان خراسان جنوبی ثبت شده است.<ref>«مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی(ع) و جواد(ع)»، وبسایت خبرگزاری شبستان.</ref> | ||
=== نامگذاری فضاهای شهری === | === نامگذاری فضاهای شهری === | ||
نامگذاری فضاهای شهری به نام امامان | نامگذاری فضاهای شهری به نام امامان شیعه از شیوههای رایج بازتاب هویت مذهبی در ساختار فرهنگی شهرهای ایران بهشمار میرود. از جمله نمونههای مرتبط با امام جواد میتوان به خیابان امام جواد در مشهد،<ref>[https://www.isna.ir/news/1402101107624/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%88%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9 «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وبسایت ایسنا.]</ref> بابُالجواد یکی از ورودیهای حرم امام رضا در مشهد،<ref>[https://www.irna.ir/news/84260029/%D8%B5%D8%AD%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B9-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85 «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وبسایت خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> بازارچه و خیابان جوادالائمه در منطقه تاریخی ری تهران،<ref>[https://neshan.org/maps/municipal/37ea2b6e64d14c13ac432edd7f45619a «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.]</ref> بوستان جوادالائمه در محله ابنبابویه تهران<ref>[https://balad.ir/p/%D8%A8%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87-tehran-nei-ebn-babevayh_park-11tIqtWMJ1mnrC#15/35.6049/51.44445 «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.]</ref> و نیز چندین مسجد در استان تهران با نام یا لقب امام جواد اشاره کرد. <ref>[https://www.shabestan.news/news/1030032/%DB%B3%DB%B0-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وبسایت خبرگزاری شبستان.]</ref> بر اساس آمارهای منتشرشده، در سطح کشور ۱۸۹ مسجد و ۱۳۰ کانون فرهنگیـهنری با نام یا القاب امام محمدتقی فعالیت دارند. از این تعداد، ۱۰۴ مورد بهصورت مشترک شامل مساجد یا کانونهایی است که این نام یا عناوین منتسب به او را دارند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1147714/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B3%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A8 «گزارش آماری از مساجد و کانونهای فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام جواد(ع)»، وبسایت خبرگزاری شیستان.]</ref> | ||
=== اشعار درباره امام جواد === | === اشعار درباره امام جواد === | ||
برخی شاعران شیعه و فارسیزبان در آثار خود به امام جواد پرداختهاند. در این سرودهها، ویژگیهایی که در منابع دینی به امام محمدتقی نسبت داده میشود، از جمله «جود»، بازتاب یافته است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/254036/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D8%AA-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87-%D8%B9 «سرودههایی تقدیم به ساحت جوادالائمه(ع)»، وبسایت مشرق.]</ref> نمونههایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/79648/%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%22%D8%B9%22 «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه.]</ref> از جمله: <ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1218448/%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D8%AD-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 «اشعار آیتالله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وبسایت خبرگزاری حوزه.]</ref> | |||
{{شعر جدید | {{شعر جدید | ||
| خط ۱۳۷: | خط ۱۱۹: | ||
امامی که در مجلس واحدی \\ز دانش جهانی ز علمش نهاد}} | امامی که در مجلس واحدی \\ز دانش جهانی ز علمش نهاد}} | ||
=== همایش | == کتابشناسی == | ||
در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابنالرضا، سیره و زمانه امام جواد» | دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبانهای مختلف، بهویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایاننامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به [[زبان فارسی]]، ۱۲۲ عنوان به [[زبان عربی]] و ۹ عنوان به زبانهای دیگر است.<ref>نصراصفهانی، «کتابشناسی امام جواد»، ۱۳۹۵ش، ص۵۱۰.</ref> | ||
== همایش == | |||
در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابنالرضا، سیره و زمانه امام جواد» توسط پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر [[قم]] برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3601990/همایش-ابن-الرضا-سیره-و-زمانه-امام-جواد-ع-در-قم-برگزار-شد «همایش ابنالرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
