بلوغ شرعی دختران: تفاوت میان نسخه‌ها

'''بلوغ دختران'''؛ آغاز تکالیف دختران در برابر خداوند.

== مفهوم‌شناسی ==

در فقه اسلامی، پنج نشانه برای بلوغ دختران بیان شده است: احتلام؛ خروج منی از زن،<ref>محقق حلی، مختصر النافع، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۴۰؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص19.</ref> روییدن مو بر روی عورت،<ref>سبحانی، البلوغ، قم، 1376ش، ص۱۷.</ref> حامله شدن،<ref>طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۲۸۲.</ref> قاعدگی و دیدن خون حیض<ref>جناتی، «بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی»، 1374ش، ص۴۲.</ref> و سن. در روایات، از سنین ۷، ۹، ۱۰، ۱۳ و ۱۴ سالگی به‌عنوان ملاک بلوغ دختران، یاد شده است.<ref>نورمفیدی، بلوغ دختران، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۴.</ref> شافعی و احمد بن حنبل نیز پنج نشانه برای بلوغ دختران ذکر کرده‌اند: احتلام، روییدن موی خشن بر روی عورت، حیض، بارداری و اگر هیچ‌یک از این نشانه‌ها نبود، دختران مثل پسران، با اتمام پانزده‌سال قمری بالغ می‌شوند.<ref>طوسی، الخلاف، 1407ق، ج3، ص382-383؛ حِلّی، تذکرة الفقهاء، 1414ق، ج14، ص197؛ المنهاجی أسیوطی، جواهر العقود، ۱۹۹۶م، ج۱، ص۱۳۳؛ مهریزی، «بلوغ دختران»، 1372ش، ص285؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص150-151؛ جزایری، الفقه علی المذاهب الأربعة، ج2، بی‌تا، ص35.</ref>

بر حسب مجموعه ای از روایات که مشهور فقهای شیعه بر طبق آنها [[فتوا]] داده‌اند، با قطع نظر از سایر [[علائم بلوغ]]، از نظر سنی، پسران در پانزده سالگی<ref>. وسائل الشیعه؛ ج1، باب 4 از ابواب مقدمة العبادات، ص30، ح2 و ج14، باب 6 از ابواب عقد النکاح، ص209، ح9.</ref> و دختران در نه سالگی<ref>. همان‌جا؛ همان؛ ج13، باب 44 و 45 از احکام الوصایا، ص431، ح12 و ص433، ح4 و ج14، باب 45 از ابواب مقدمات النکاح، ص72، ح10 و باب 12 از ابواب المتعه، ص461، ح2 و ج18، باب 28 از ابواب حدّ السرقة، ص526، ح13.</ref> به بلوغ می‌رسند. در برخی روایات، سن سیزده سال برای بلوغ پسران یا بلوغ هر دو جنس تعیین شده است.<ref>. همان؛ ج1، ص32، ح12 و ج13، ص430ـ431.</ref> در روایات دیگری نیز از سنین شش، هفت، هشت، ده و دوازده سالگی سخن به میان آمده که یا مربوط به احکام خاص یا ناظر به جنبه‌های استحبابی و غیر الزامی اند.<ref>. همان؛ ج1، ص30 و ج3، ص12 و ج13، ص321ـ322 و 428ـ430 و ج18، ص525 ـ526.</ref> در مورد نشانه‌های دیگر بلوغ (احتلام، اِنبات و حیض یا قاعدگی) نیز روایاتی وارد شده و به ویژه بر طبق چند روایت، تکالیف دختران (به‌طور خاص، نماز، روزه، حج و حجاب) منوط به نخستین قاعدگی است<ref>. همان؛ ج1، ص32 و ج3، ص294ـ297 و ج7، ص169 و ج8، ص30.</ref> که فقها این روایات را توجیه کرده و ملاک توجه تکالیف به دختران را همان سن نه سالگی دانسته‌اند.<ref>. از جمله، ر.ک. المقدس الاردبیلی؛ مجمع الفائدة والبرهان؛ ج6، ص52 ; النجفی؛ جواهر الکلام؛ ج26، ص43ـ44.</ref> بسیاری از فقها سن را از نشانه‌های اصلی بلوغ و ملاک آن را، سال قمری دانسته‌اند.<ref>موسسة دایرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۲۰۱۱م، ج۲۱، ص۲۱۰.</ref> ولی برخی محققان، ملاک‌بودن سن را در بلوغ، زیر سؤال برده‌اند،<ref>مرعشی، «تحقیقی دربارهٔ سن بلوغ»، 1371ش، ص۶۷.</ref> زیرا در قرآن، رشد عقلی، آمادگی ازدواج و قوت جسمی،<ref>فیض کاشانی، الوافی، 1406ق، ج15، ص301؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص107.</ref> بدون تفکیک بین پسر و دختر، در بلوغ، مطرح شده است.<ref>سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص34، 46، 88 و 89.</ref> تا پیش از شیخ طوسی، فقیهانی همچون شیخ مفید در «مُقنِعة» و «أحکام النساء»، سیدمرتضی و ابوالصلاح حلبی، ملاک بلوغ دختران را ۹سالگی او نمی‌دانستند.<ref>سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص161.</ref>

فقهای شیعه در مورد سن بلوغ، نظرات مختلفی دارند:

۹سالگی؛ برخی فقیهان شیعه، روایات ۹سالگی را مشهور<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۶، ص۳۸.</ref> و بعضی، بدون مخالف<ref>ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۷.</ref> دانسته‌اند. روایات بسیاری (۲۶ روایت<ref>آل‌راضی، «سن البلوغ فی المرأة»، 1417ق، ص93؛ سبحانی، البلوغ، 1376ش، ص68-69؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص136.</ref>)، بلوغ دختر را نه‌سالگی ذکر کرده‌اند،<ref>آل‌راضی، «سن البلوغ فی المرأة»، 1417ق، ص۸۵ – ۹۳؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دخترا، 1401ش، ص95.</ref> از جمله، در روایاتی از امام باقر و امام صادق، دختر پس از ۹سالگی حکم یتیم ندارد و می‌تواند ازدواج کند و حدود الهی دربارهٔ او اجرا می‌شود.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۶۳ و ج۷، ص۱۹۸؛ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۲۱؛ سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص93-94 و 106.</ref> البته اگر توانایی انجام برخی تکالیف، نظیر روزه را نداشته باشد، بر او واجب نیست.<ref>نجفی (کاشف الغطاء)، أنوار الفقاهة (کتاب الصیام)، ۱۴۲۲ق، ص۴۴؛ صادقی تهرانی، فقه گویا، 1382ش، ص52.</ref> به اعتقاد برخی فقیهان، سند روایات بلوغ در ۹سالگی دارای اشکال بوده و این روایات بر خلاف قاعدهٔ سهولت در دین، بار سنگین تکالیف و احکام و اجرای حدود کامل را بر دوش دختران ۹ساله قرار داده است، در حالی که آن دختران، ضعیف، ناتوان و فاقد رشد بدنی و قابلیت ازدواج هستند.<ref>صانعی، بلوغ دختران (فقه و زندگی۷)، ۱۳۸۵ش، ص۲۱–۲۲ و 35.</ref> برخی نیز، این روایات را در تعارض با دیگر روایات دانسته و در نتیجه، حمل بر استحباب کرده‌اند.<ref>قندهاری، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۰۴.</ref> بعضی نیز این روایات را مربوط به محیط خاصی دانسته‌اند که در آن‌ها [[بلوغ زودرس]] بوده و دختران در آن سن، حق ازدواج داشته‌اند.<ref>[http://majmaqom.ir/مقالات/فقهی/2015-06-13-17-42-06-629 فاضل میبدی، «بلوغ از دیدگاه فقهی و کارشناسی»، وب‌سایت مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم.]</ref>

قول به تفصیل؛ فیض کاشانی معتقد است که سن بلوغ نسبت به تکالیف مختلف، متفاوت است.<ref>سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص11.</ref> او برای روزه، سیزده‌سالگی را معتبر می‌داند،<ref>فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، 1401ق، ج۱، ص۱۴؛ فیض کاشانی، معتصم الشیعة فی أحکام الشریعة، 1429ق، ج1، ص63.</ref>مگر آن‌که قبل از آن حیض دیده باشد. وصیت و امثال آن را در ده‌سالگی، و حدود را زمانی که دختر ۹سالگی را تمام کرده باشد، معتبر می‌داند. صادقی تهرانی نیز، نماز و مانند آن، از تکالیف عقلانی را از آغاز ده‌سالگی و روزه‌داری را از سیزده‌سالگی در دختران معتبر می‌داند.<ref>صادقی تهرانی، فقه گویا، 1383ش، ص52.</ref>

محمدهادی معرفت از روایت امام صادق که بلوغ دختر در نه‌سالگی را متوقف بر دیدن حیض کرده است،<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۶۹.</ref>  نتیجه می‌گیرد که دختران آن زمان در نه‌سالگی حیض می‌دیدند و این روایت، بر تمام روایات نه‌سالگی حاکم است و آن‌ها را تفسیر می‌کند.<ref>معرفت، بلوغ دختران، ۱۳۷۸ش، ص۱۷۳.</ref> محمدآصف محسنی قندهاری، بلوغ دختران را به دیدن خون حیض یا استعداد برای ازدواج دانسته است که این نشانه‌ها، تا زمان رسیدن به سیزده‌سالگی معتبر است.<ref>قندهاری، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۰۵.</ref> جناتی معتقد است حیض در دختران به‌منزله منی در پسران است و معیار بلوغ دختران، عادت ماهانه است، نه رسیدن به ۹سالگی.<ref>جناتی، «بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی»، 1374ش، ص۴۲؛ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، 1390ش، ص431.</ref> سروش محلاتی نیز معتقد است، قرآن، حیض، احتلام و نکاح را ملاک بلوغ دختران می‌داند، که با ۹سالگی محقق نمی‌شود، اما با ۱۳سالگی منطبق است.<ref>سروش محلاتی، بلوغ دینی دختران، 1401ش، ص115 و 117.</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* قرآن کریم.

* «تغییر فتوای یکی از مراجع تقلید دربارهٔ سن تکلیف دختران»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.