پیش‌نویس:قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

«[[شکریه تبسم]]»، دختربچهٔ بی‌گناه هزاره، همراه با شش هموطنش در مسیر غزنی به قندهار توسط گروهی مسلح ربوده شدند. تبسم و همراهان او در 7 [[مهر]] ۱۳۹۴ش در منطقهٔ رَسنَه از توابع ولسوالی گیلان ولایت [[غزنی]] توسط گروهی از تروریست‌ها ربوده شدند.<ref>[https://8am.media/sikhs-and-hindus-a-minority-with-a-lot-of-suffering/ محمدی، «سیک‌ها و هندوها؛ اقلیتی با کوله‌باری از رنج»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> ربایندگان این هفت نفر را در ۱۶ [[آبان]]/ عقرب ۱۳۹۴ش، سربریدند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=40492 «پیکرهای هفت مسافر در جاغوری به خاک سپرده شد»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.]</ref> این اقدام، خشم عمومی را برانگیخت و موجی از اعتراضات را در سراسری افغانستان و جهان به دنبال داشت که به «جنبش تبسم» معروف شد.

# '''موضع مقامات:''' اشرف غنی رئیس‌جمهور افغانستان با برگزاری جلسه‌ای فوق‌العاده، این جنایت را محکوم و وعده پیگیری جدی داد.<ref>مشل نوف، «گزارش تظاهرات بیست عقرب درنیویورک تایمز»، هفته‌نامهٔ راه ابریشم، 1395، ص2.</ref> [[پارلمان افغانستان]] نیز با صدور بیانیه‌ای، عاملان این حادثه را دشمن تمام اقوام افغانستان خواند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=40426 «واکنش‌ها به سربریدن هفت گروگان شکار توطیه نشوید»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.]</ref> سازمان ملل متحد از طریق دفتر یوناما در کابل، این رویداد را به‌عنوان «جرم جنگی» محکوم کرد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/118899/یوناما-قتل-هفت-غیر-نظامی-ولایت-زابل-محکوم «یوناما قتل هفت غیرنظامی را در ولایت زابل محکوم کرد»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>

# '''بازتاب‌های فرهنگی و اجتماعی:''' این واقعه تأثیر عمیقی بر ادبیات و هنر افغانستان گذاشت. شاعران و نویسندگان با خلق آثار متعدد، درد مشترک مردم را به تصویر کشیدند. شعر بشیر رحیمی با مطلع «چگونه شمع برای تو می‌توان افروخت» از جمله ماندگارترین این آثار شناخته شده است.<ref>[https://web.archive.org/web/20180918012217/http://af.farsnews.com/social/news/13940820001061 «دل‌نوشته‌های فعالان شبکه‌های اجتماعی برای شکریه»، خبرگزاری فارس.]</ref> در [[فضای مجازی]] نیز موجی از همبستگی شکل گرفت و تصویر شکریه تبسم به نماد مبارزه با ظلم تبدیل شد. رسانه‌های داخلی و بین‌المللی به صورت گسترده به این موضوع پرداختند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/91945 «شب شعر شکریه تبسم در کابل برگزار می‌شود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

# '''یادبود و پیامدها:''' در روستای پاتوی ولسوالی جاغوری، زادگاه شکریه، بر مزار جان‌باختگان این حادثه، «منار یادبودی» با عکس هفت نفر ساخته شد. جنبش تبسم به نمادی پایدار از: مظلومیت هزاره‌ها، قدرت اعتراضات مدنی و مطالبهٔ عدالت اجتماعی در افغانستان تبدیل شد.<ref>[http://jaghori1.com/author/borhani/page/5/ برهانی، «نقطه سرخط ۶۶» وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>

# در ۱۳۹۵ش دولت افغانستان، برخلاف پیشنهاد کارشناسی شرکت آلمانی «فیشنر»، مسیر انتقال خط برق ۵۰۰ کیلوولت از ترکمنستان به کابل را از سالنگ به جای مسیر بامیان و میدان وردک تصویب کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/214645 «پشت پرده‌ی شب اول و دوم اسد 1395 (فاجعه دهمزنگ)، به روایت عضو ارشد شورای عالی مردمی جنبش روشنایی»خبرگزاری شفقنا.]</ref> این تصمیم که به حذف مناطق هزاره‌نشین از مسیر توسعه متهم شد، با اعتراضات گسترده‌ای از سوی جامعهٔ مدنی، دانشگاهیان، احزاب سیاسی و نمایندگان پارلمان مواجه شد. معترضان این اقدام را تبعیض سیستماتیک علیه هزاره‌ها دانستند.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/six-years-after-the-attack-on-the-enlightenment-movement/ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است »، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

# در ۲ مرداد ۱۳۹۵ش، تظاهرات آرامی در غرب کابل برگزار شد. دولت با بستن مسیرهای اصلی، معترضان را به سمت میدان ده‌مزنگ هدایت کرد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1413520/ششمین-سالیاد-شهدای-جنبش-روشنایی؛-بزرگ/ «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟» خبرگزاری شفقنا.]</ref> در پایان مراسم، هنگامی که شرکت‌کنندگان در حال برپایی چادرهای تحصن بودند، انفجار مهیبی توسط یک مهاجم انتحاری داعشی رخ داد که منجر به جان باختن بیش از ۹۰ نفر و زخمی شدن بیش از ۴۰۰ تن از معترضان شد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1413520/ششمین-سالیاد-شهدای-جنبش-روشنایی؛-بزرگ/ «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟» خبرگزاری شفقنا.]</ref>

# سازمان ملل متحد (یوناما) این حمله را هدفمند علیه یک قوم و مذهب خاص معرفی و محکوم کرد. رئیس جمهور وقت روز ۳ مرداد را ماتم ملی اعلام و میدان دهمزنگ را به «میدان شهدا» تغییر نام داد.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/05/02/president-ghani-declared-sunday-as-national-condolence-day-for-the-martyrs-of-the-attack/ «اعلام یک روز ماتم ملی برای شهدای جنبش روشنایی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> معترضان و خانواده‌های شهدا، قصور دولت در تأمین امنیت را محکوم و خواستار تحقیقات بین‌المللی شدند.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/six-years-after-the-attack-on-the-enlightenment-movement/ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

# گلزار [[شهدای روشنایی]] در غرب کابل (پای کوه قوریغ) به‌عنوان آرامگاه قربانیان حمله تروریستی و نماد مقاومت طراحی شد. یادمان سنگی در مصلی شهید مزاری برای جان‌باختگان ناشناس ساخته شد.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/bamyan-enlightenmentmovement-protests-discrimination/ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref> این رویداد در ادبیات، موسیقی و هنر بازتاب یافت.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/06/01/1164610/فریاد-روشنایی-سروده-های-فارسی-زبانان-برای-شنبه-سیاه-کابل «فریاد روشنایی»؛ سروده‌های فارسی‌زبانان برای شنبه سیاه کابل»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

# شهدای روشنایی به نماد مبارزه برای عدالت اجتماعی و حقوق برابر در افغانستان تبدیل شدند امروز، نام «روشنایی» یادآور مقاومت مدنی هزاره‌ها در برابر تبعیض و تلاش برای افغانستانی عادلانه است.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/bamyan-enlightenmentmovement-protests-discrimination/ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

# اختناق شدید سیاسی و ایدئولوژیکی؛ حاکمان افغانستان از بدو تأسیس این کشور برای رسیدن به اهداف خود، بسیاری از آگاهان دینی و پیروان یک مذهب را نابود و حذف می‌کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص127.</ref> همچنین حکومت حزب دموکراتیک خلق، مبارزهٔ شدیدی را با [[دین]] و آموزه‌های اسلامی، آغاز و نمادهای کمونیستی را جایگزین نمادهای اسلامی کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص127ـ130.</ref> در چنین جامعه‌ای فرصت زندگی و دین‌داری از مردم سلب شده بود و نجات‌یافتگان از کشتارهای رژیم کمونیستی، به سمت کشورهای مختلف از جمله [[ایران]] [[مهاجرت]] کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص117.</ref>

# جنگ و فشارهای داخلی؛ در دورهٔ جنگ‌های داخلی و سلطهٔ طالبان، مهاجرت‌گروهی هزاره‌ها، شدت گرفت. با درگیری‌های داخلی که در دورهٔ مجاهدین آغاز شد، بیش از ۳۰ هزار کشته و ۵۰۰ هزار آواره بر جای گذاشت. هزاره‌ها در دو مرحله روی کارآمدن گروه طالبان در افغانستان، برای زنده ماندن مجبور به مهاجرت شدند.<ref>. عرفانی، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1388ش، ص23.</ref> جا به‌جایی‌های ناشی از ناامنی و تسلط گروه‌های افراطی و هجوم سیل‌آسای کوچی‌ها در سال‌های اخیر، برخی عوامل این نوع مهاجرت است.<ref>. احمدی رشاد، منزلت اجتماعی هزاره‌ها، 1402ش، ص427.</ref>

مهاجرت هزاره‌ها در دو شکل عمده داخلی و خارجی صورت پذیرفته است. مهاجرت داخلی به‌طور عمده شامل جا به جایی از مناطق مرکزی به شهرهای بزرگ بوده،<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا کتمان هویت، 1385ش، ص208.</ref> در حالی که مهاجرت خارجی به کشورهای همسایه و سپس به سایر نقاط جهان گسترش یافته است. موج‌های مختلف مهاجرت از دورهٔ عبدالرحمان تاکنون، الگوهای متفاوتی داشته است که آخرین آن پس از سقوط جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۴۰۰ش رخ داده است.<ref>[https://www.taadolnewspaper.ir/بخش-اخبار-68/31537-فرار-مغزها-این-بار-از-افغانستان . «فرارمغزها، این‌بار از افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اقتصادی تعادل.]</ref>

هزاره‌ها به‌دلیل وضعیت‌سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ناپایدار افغانستان و احساس ناامنی به قاره‌ها و کشورهای مختلف جهان، مهاجرت کرده و پراکندگی آن به شکل زیر است: کویتهٔ پاکستان بیش از یک‌میلیون هزاره؛ [[ایران]] تا سال ۲۰۱۴م بیش از یک‌میلیون؛ آلمان تا سال ۲۰۱۵م حدود ۴۰هزار؛ ترکیه تا سال ۲۰۱۶م، حدود ۴۶هزار؛ اتریش تا سال ۲۰۱۵م، حدود ۲۲هزار؛ استرالیا تا سال ۲۰۱۶م حدود ۲۲هزار (آنها سازمانی به‌نام «شورای هزاره‌های استرالیا» ایجاد کرده‌اند)؛ سوئد حدود ۵۰ هزار؛<ref>. ضیایی، هزاره‌ها در اسکاندیناوی، 1389ش، ص120.</ref> سوریه تا سال ۲۰۱۵م حدود ۱۴هزار؛ بریتانیا تا سال ۲۰۱۵م حدود ۱۲ هزار؛ ایالات‌متحده آمریکا حدود ۱۰هزار؛ هلند حدود ۹هزار؛ کانادا بیش از ۴هزار؛<ref>. محی‌الدین، عطارواله، ۲۰۰۳م، ص۷۸–۸۱.</ref> دانمارک تا سال ۲۰۱۵م بیش از ۵هزار.<ref>. ضیایی، هزاره‌ها در اسکاندیناوی، 1389ش، ص120.</ref>

مهاجرت هزاره‌ها تأثیرات عمیقی بر ساختار اجتماعی این قوم داشته است. از یک‌سو موجب رشد آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی شده و از سوی دیگر چالش‌های هویتی جدیدی ایجاد کرده است. تحصیلات عالی، [[مشارکت اجتماعی زنان]] و شکل‌گیری نهادهای مدنی از دستاوردهای مثبت این مهاجرت‌ها بوده، در حالی که گسست نسلی و تغییر در الگوهای فرهنگی از چالش‌های پیش رو است. این تحولات هم بر قوم هزاره و هم بر کشور میزبان تأثیرات قابل توجهی گذاشته است.<ref>. عالمی، بررسی جامعه‌شناختی پیامدهای فرهنگی بازگشت مهاجران به افغانستان، بی‌تا، ص219ِ؛ محرابی، وضعیت زنان در دورهٔ پس از طالبان، 1389ش، ج2، ص317؛ محمودیان، «مهاجرت افغان‌ها به ایران: تغییر در ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی و انطباق با جامعه مقصد»، 1386ش، ص58ـ57.</ref>

پیش از دههٔ ۱۲۷۰ش شمار قابل توجهی از هزاره‌ها در مشاغل نظامی و تجاری در هند بریتانیایی فعالیت داشتند. پس از حملات عبدالرحمان، گروه‌های بزرگی از هزاره‌های غزنی، بهسود و قندهار به کویته پناه بردند. امروزه مردم هزاره در شهرهای مختلف پاکستان از جمله پاراچنار، کراچی، حیدرآباد و لورالایی پراکنده هستند. دولت پاکستان در ۱۹۶۲م به‌طور رسمی هزاره‌ها را به‌عنوان یکی از اقوام این کشور به رسمیت شناخت.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص۴۴۹–۴۳۷.</ref>

 

از چهره‌های شاخص هزاره در پاکستان می‌توان به ژنرال محمدموسی (معروف به موسی‌خان هزاره) و قاضی فایز عیسی اشاره کرد که در ۲۰۲۳م به ریاست دادگاه عالی پاکستان منصوب شد.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص۴۴۹–۴۳۷.</ref> نیاکان قاضی عیسی از هزاره‌هایی بودند که در دورهٔ عبدالرحمان به هند مهاجرت کرده بودند. هزاره‌های کویته از دهه ۱۹۸۰م تاکنون هدف حملات خشونت‌آمیز و تروریستی بوده‌اند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=124486 «بحران قتل‌های هدفمند هزاره‌ها در بلوچستان»، روزنامه افغانستان ما.]</ref>

حضور هزاره‌ها در ایران به دورهٔ نادرشاه افشار بازمی‌گردد که گروه‌هایی از آنان را در مناطق مرزی مستقر کرد. این جوامع بعدها در ساختار نظامی [[زندیه|زندیان]] و [[قاجار|قاجاریه]] نیز نقش ایفا کردند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۰۳–۱۹۸.</ref> محمدیوسف خان هزاره (صولت السلطنه) از چهره‌های برجستهٔ هزاره‌های ایران بود که در دورهٔ مشروطیت فعالیت داشت. دولت وقت ایران، وی را در ۱۳۱۱ش تبعید و املاکش را مصادره کرد. پس از سقوط رضاشاه، صولت السلطنه به [[خراسان]] بازگشت، اما درگیری‌های وی با دولت منجر به لشکرکشی حکومت مرکزی و در نهایت قتل او در سال ۱۳۲۲ش شد.<ref>[https://www.karkhanedar.com/داستان-ناتمام-صولت-السلطنه-هزاره-خانِ/ خرمی، «داستان ناتمام صولت السلطنه هزاره خانِ بزرگ تایباد و باخرز»، وب‌سایت کارخانه‌دار.]</ref>

هزاره‌های مهاجر پس از عبدالرحمان به‌طور عمده در شهرهای خراسان ساکن شدند و بعدها به [[تهران]] و [[مازندران]] نیز گسترش یافتند. در دورهٔ قاجار به این گروه «بربری» گفته می‌شد که بعدها به «خاوری» تغییر نام دادند. موج‌های جدید مهاجرت هزاره‌ها به ایران در دهه‌های ۱۳۵۰ش به‌عنوان نیروی کار و تحصیل علوم دینی، ۱۳۶۰ش (پس از حمله شوروی) و ۱۳۷۰ش (در دورهٔ طالبان) رخ داد.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۰۳–۱۹۸.</ref> بر اساس اسناد تاریخی، ورود مهاجران هزاره به ایران به گسترش «نان بربری» در ایران منجر شد.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/بربری?q=بربری دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ بربر.]</ref>

روابط هزاره‌ها با عراق به‌طور عمده از طریق [[حوزه‌های علمیه نجف]] و [[کربلا]] شکل گرفته است. در دههٔ ۱۳۲۰ش گروهی از هزاره‌ها برای کار در صنعت [[نفت]] به عراق مهاجرت کردند.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص۲۳۷–۲۳۵.</ref> این گروه ابتدا در منطقه جُدَیده نجف سکنی گزیدند، اما پس از کودتای بعث و به‌دلیل مشکلات مربوط به اسناد هویتی، بسیاری از آنها از عراق اخراج شدند.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص۴۴۹–۴۳۷.</ref>

پس از حوادث ۱۲۷۰ش شمار زیادی از هزاره‌های شمال افغانستان به مناطق تحت کنترل روسیه تزاری از جمله [[بخارا]] و [[سمرقند]] مهاجرت کردند. برخی از این مهاجران بعدها به شهرهای روسیه رفتند و گروهی نیز به خدمت در ارتش تزاری درآمدند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۰۳–۱۹۸.</ref>

سبک زندگی هزاره‌ها همچنان مبتنی بر سنت‌های قومی و فرهنگ دینی است. این قوم با حفظ آداب‌ورسوم خود، به‌ویژه در زمینه‌های مذهبی و فرهنگی، هویت خاصی ایجاد کرده‌اند. [[نهاد خانواده]] در جامعه هزاره به‌عنوان یکی از ارکان اساسی زندگی اجتماعی محسوب می‌شود. عقاید و ارزش‌های دینی و فرهنگ قومی به‌عنوان مبنای تعاملات خانوادگی و اجتماعی در نظر گرفته می‌شود. هزاره‌ها خود را به‌شدت به سنت‌های خانواده و خویشاوندی پایبند می‌دانند و روابط میان اعضای خانواده، همواره تحت تأثیر آموزه‌های مذهبی و فرهنگی شکل می‌گیرد. بسیاری از مهاجران هزاره که به کشورهای مختلف، از جمله کشورهای اروپایی و استرالیا مهاجرت کرده‌اند، به برگزاری مراسم‌های سنتی همچون [[شب یلدا]] و بزرگداشت [[نوروز|عید نوروز]] ادامه می‌دهند و همچنین لباس‌های قومی، نظیر لباس هزارگی را با افتخار بر تن می‌کنند. این مراسم‌های فرهنگی و مذهبی به تقویت پیوندهای اجتماعی میان اعضای جامعه هزاره کمک کرده و باعث حفظ فرهنگ و هویت آنان در محیط‌های جدید شده است.<ref>گریفیتز، افغانستان کلید یک قاره، بی‌تا، ص134.</ref>

# [[پرونده:قوم هزاره۶.jpg|جایگزین=محمدهاشم صالحی|بندانگشتی|محمدهاشم صالحی]]سیداسماعیل بلخی - فعال فرهنگی و سیاسی علیه حکومت استبدادی محمدظاهر شاه، آخرین شاه افغانستان.

# سیدمحمدسرور مشهور به واعظ بهسودی - عالم دینی برجسته و فعال فرهنگی-اجتماعی در افغانستان.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۵.</ref>

# محمدباقر فاضلی بهسودی - مرجع تقلید و استاد درس خارج در حوزه علمیه قم.<ref>[https://mfabbehsud.com/زندگینامه-حضرت-آیت-الله-العظمی-فاضلی/ «زندگی‌نامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب:  ۲۱ مهر ۱۴۰۲ش.]</ref>

# واعظ‌زاده بهسودی - مرجع تقلید و استاد درس خارج در حوزه علمیه کابل.<ref>[https://mfabbehsud.com/زندگی-نامه-آیت-الله-العظمی-واعظ-زاده-به/ «زندگی‌نامه حضرت آیت الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، وب‌سایت مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب:  ۲۱ مهر ۱۴۰۲ش.]</ref>

# [[سید علی بهشتی ورسی|سیدعلی بهشتی]] - رهبر سیاسی و مذهبی و ریس شورای اتفاق انقلاب اسلامی افغانستان.

# خداداد هزاره - فرمانده مشهور نظامی.

# محمد محقق - رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=122974 «کنگره سراسری حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان برگزار شد»، وب‌سایت روزنامه افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1390ش.]</ref>

# سَروَر دانش - سیاستمدار، حقوق‌دان، معاون دوم پیشین ریاست جمهوری و رئیس حزب عدالت و آزادی افغانستان.<ref>[https://didpress.com/سرور-دانش-حزب-عدالت-و-آزادی-افغانستان/ «سرور دانش «حزب عدالت و آزادی افغانستان» را تأسیس کرد»، خبرگزرای دید، تاریخ درج مطلب: 2 آبان 1401ش.]</ref>

# محمد اکبری - یکی از بنیانگذاران حزب پاسداران جهاد اسلامی افغانستان و رئیس فعلی حزب حراست اسلامی افغانستان.<ref>[http://www.wolesi.website/pvd/showdoc.aspx?Id=3223سایت «استاد محمد اکبری»، وب‌سایت ولسی‌جرگه دولت جمهوری اسلامی افغانستان، تاریخ بازدید: 5 اردیبهشت 1404ش.]</ref>

# [[اسماعیل مبلغ|محمد اسماعیل مبلغ]] - فیلسوف، نویسنده و نمایندهٔ مردم بهسود در پارلمان در زمان ظاهر شا.

# شاه‌علی‌اکبر شهرستانی - پروفسور ادبیات و هنر در دانشگاه کابل.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص625-650.</ref>

# [[حسین‌علی (حاج کاظم) یزدانی|حاج کاظم یزدانی]]- تاریخ‌نگار و نویسندهٔ تاریخ.<ref>[https://mfabbehsud.com/خلاصه-ای-از-زندگی-نامه-حاج-کاظم-یزدانی/ «زندگینامه مختصر استاد حسین علی (حاج کاظم یزدانی)»، وب‌سایت  مجمع فرهنگی و اجتماعی بابه بهسود، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۴۰۲ش.]</ref>

# کاپیتان غلام محمد - فعال سیاسی و نماینده مجلس ملی پاکستان.

# محمد اسحاق خان - فعال سیاسی و نماینده مجلس پاکستان غربی.

# خدانظر قنبری - نویسنده و فعال فرهنگی هزاره در بلوچستان

# [[سیما سمر]] - پزشک، فعال حقوق بشر و نخستین وزیر امور زنان در دورهٔ جمهوری اسلام افغانستان.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/139001/سیما-سمر-بار-دیگر-نامزد-جایزه-صلح-نوبل-شد «سیما سمر بار دیگر نامزد جایزه صلح نوبل شد»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1389ش.]</ref>

# شکردخت جعفری - دانشمند و مخترع دستگاه دوزسنج پرتودرمانی سرطان که با استفاده از مهره‌های شیشه‌ای ارزان قیمت، دقت درمان سرطان را تا ۵۰ درصد افزایش داد. برنده جایزه زنان نوآور بریتانیا در ۲۰۱۶م و پژوهشگر سابق دانشگاه ساری که اختراعش تحولی در روش‌های پرتودرمانی ایجاد کرده است.<ref>[https://daikondi.blog.ir/1398/09/08/دختری-دایکندی-دستگاهی-برای-کمک-به-درمان-سرطان-اختراع-و-وارد-بازارکرد «دختری دایکندی: دستگاهی برای کمک به درمان سرطان اختراع و وارد بازارکرد»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی.]</ref>

قوم هزاره، در طول دوران سلطنتی افغانستان و نیز در دهه‌های اخیر همواره مورد ظلم و خشونت حکومت مرکزی در افغانستان بوده‌اند. بسیاری از کارشناسان، شروع این نسل‌کشی را از زمان حکومت عبدالرحمان خان می‌دانند که در حدود ۶۰درصد از مردم هزاره را قتل‌عام کرده و بر اساس فرامین او، طی سال‌های طولانی، مردم هزاره را به‌عنوان برده خرید و فروش می‌کردند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84356615/نسل-کشی-خاموش-هزاره-ها «نسل‌کشی خاموش هزاره‌ها»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

پس از حاکمیت بار اول طالبان نیز این مردم همواره مورد آزار و اذیت قرار گرفتند؛ برای مثال، طالبان، به هزاره‌های شیعه در ولایت مزارشریف هشدار دادند که یا [[مسلمان]] شوند یا این کشور را ترک کنند و پس از آن، هزاران نفر از شیعیان هزاره را در این ولایت کشتند. کشتاری مشابه نیز در ولسوالی «یکه‌اولنگ» در ولایت بامیان برای شیعیان هزاره رخ داد. گروه‌های هزاره، آمار کشته‌ها در دورهٔ طالبان را تا ۱۵ هزار نفر اعلام کرده‌اند.

# انفجار دو بمب در میان اجتماع معترضین شیعیان هزاره، موسوم به جنبش روشنایی، در کابل، در ۱۳۹۵ش.

پس از نسل‌کشی سیستماتیک هزاره‌ها توسط عبدالرحمان که منجر به نابودی ۶۲درصد از جمعیت و کوچ اجباری آنان شد، چند شخصیت تاریخی و برجستهٔ هزاره که برای احیای هویت هزاره تلاش کرده عبارتند از: فیض محمد کاتب هزاره، عبدالخالق هزاره، ابراهیم گاو سوار، سید اسماعیل بلخی، محمد اسماعیل مبلغ و عبدالعلی مزاری.<ref>دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا کتمان هویت، 1385ش، ص176-254.</ref>

فعالیت‌های گروه‌های سیاسی هزاره در قالب‌های نوین، به دوران فعالیت سید اسماعیل بلخی در دهه ۱۳۲۰ش و پس از آن بازمی‌گردد و در این قسمت به برخی از مهم‌ترین احزاب و ائتلاف‌های هزاره‌ها پرداخته می‌شود.

سید اسماعیل بلخی از چهره‌های برجسته مبارزه علیه استبداد و از پیشگامان ادبیات مقاومت در افغانستان بود. او که در قالب مجتمع فرهنگی اسلامی، اتحاد سری/حزب ارشاد و سازمان جوانان اسلام فعالیت می‌کرد، براندازی استبداد، آزادی، وحدت ملی و برپایی نظام جمهوری را مطالبه می‌کرد، اما عدالت دال محوری گفتمان او بود.<ref>دولت‌آبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریان‌های سیاسی افغانستان، 1371ش، ص 254.</ref> بلخی پیش از تدوین قانون اساسی ۱۳۴۳ش، نظام جمهوری را راهی برای تحقق عدالت معرفی کرده بود. او در سال ۱۳۲۹ش با هدف براندازی نظام، تشکیلات «اتحاد سری» یا «ارشاد» را با همکاری افرادی چون سید علی گوهر غوربندی و محمد ابراهیم شهرستانی (معروف به گاوسوار) سازماندهی کرد. گرچه این تلاش به دلیل افشای نقشه عملیاتی ناموفق بود و به دستگیری بلخی و یارانش منجر شد، اما گفتمان عدالت‌خواه او ادامه یافت.<ref>خسروشاهی، نهضت‌های اسلامی در افغانستان، 1379ش، ص87.</ref>