جراحی تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

جراحی تغییر جنسیت شامل اقدامات پزشکی برای هماهنگ‌سازی ظاهر بدن با هویت جنسیتی است و بر دو گروه انجام می‌شود: افراد میان‌جنسی (تطبیق جنسیت) و افراد تراجنسی (تغییر جنسیت). جراحی تغییر جنسیت امروزه به یکی از پر سودترین تجارت‌های جهانی تبدیل شده است. ایران با سهولت نسبی در دریافت مجوز و هزینه‌های پایین‌تر، پس‌از تایلند دومین رتبه جهانی را در این زمینه دارد. باوجود مخالفانی که تغییر جنسیت را ناممکن می‌دانند و موافقانی که آن را تبلیغ می‌کنند، افراد دچار آشفتگی‌های ذهنی بدون آگاهی از عوارض، تحت‌تأثیر فشارهای اجتماعی و ترغیب گروه‌های خاص به این جراحی روی می‌آورند. فرایند ارجاع در ایران با استانداردهای بین‌المللی (نیازمند بررسی حداقل دو ساله) همخوانی کامل ندارد و برخی پژوهشگران از انحصار روش جراحی و نادیده گرفتن درمان‌های روان‌شناختی و هورمونی انتقاد کرده‌اند. پیامدهای این جراحی شامل بهبود کیفیت زندگی و امید در برخی موارد، به‌ویژه در افراد دوجنسیتی، و نیز پشیمانی، اختلال در عملکرد جنسی، عدم پذیرش اجتماعی و ادامه مشکلات روانی در موارد دیگر است، هرچند بسیاری از پژوهش‌ها به‌دلیل کاستی‌های روش‌شناختی، نتایج قابل‌ تعمیقی ارائه نداده‌اند.

* دسته دوم افراد تراجنسی (ترنس‌سکشوال)؛<ref>[https://sjfm.ir/browse.php?a_id=1038&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1 محمودی، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده وتغییر جنسیت نداده»، 1398ش، ص772.]</ref> این دسته افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس را دارا هستند، اما از جهت روانی خود را به گروه مقابل متعلق می‌دانند. برای این دسته افراد اصطلاح تغییر جنسیت به کار می‌رود.<ref>کریمی‌نیا و همکاران، «تحلیل بر عمل جراحی تغییر جنسیت به منظور کشف جنسیت»، 1401ش، ص461.</ref><ref name=":4">[https://jjfil.ut.ac.ir/article_51929_05558bf8ace99202079de399b4fb8229.pdf عباس‌زاده، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۳۹۲ش، ص306.]</ref> در واقع، تراجنسیتی‌ها از نظر اندام‌های تناسلی مشکلی ندارند، اما در عین داشتن اندام یک جنس (نر یا ماده)، رفتارها و هویت جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند.<ref>[https://sid.ir/paper/222544/fa عابدینی، «بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل»، 1394ش، ص28.]</ref> ازجایی‌که افراد دارای اختلال هویت جنسی بیشتر خواهان تغییر جنسیت هستند، عمل جراحی تغییر جنسیت،<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص69.]</ref> مهاجرت جنسی از بدن جعلی تصور می‌شود که از منظر داوطلب راه رهایی از بیماری است.<ref>کاهانی، اختلال هویت جنسی، دگر جنسیت جوها، 1382ش.</ref>

در سال ۱۹۶۸ میلادی، رابرت استولر با ارائه مفهوم هویت جنسی، بنیان‌های نظریِ مشروعیت جراحی اصلاح جنسیت را پی‌ریزی کرد. دو دهه بعد، در سال ۱۹۸۹م، مجمع پارلمانی شورای اروپا این نوع جراحی را به‌عنوان اقدامی در چارچوب احترام به حق آزادی فردی به رسمیت شناخت.<ref>[https://www.ghazavat.org/article_222481_1aca67f03e0687d18bc56410f9f3fba2.pdf ضیایی و همکاران، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، 1397ش، ص116.]</ref> در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی، بسیاری از پزشکان آمریکایی بر این باور بودند که جراحی تغییر جنسیت جز خودکشی و روان‌پریشی نتیجه‌ای در پی ندارد. این نگرش تا سال ۱۹۷۹م ادامه یافت و در همین سال، دانشگاه جان‌هاپکینز به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز جراحی تغییر جنسیت در آمریکا، انجام این عمل را متوقف کرد. اما پژوهش‌های بعدی دو نکته را روشن ساخت: نخست آن‌که نارضایتی پس‌از عمل، تنها به مسائل پزشکی محدود نبوده و به عواملی اجتماعی نیز وابسته است؛ دوم آن‌که تنها حدود ۲۲درصد از متقاضیان این جراحی، دوجنسیتی‌ها هستند. تحقیقات بعدی نشان داد که افراد دوجنسیتی معمولاً از نتیجۀ عمل رضایت دارند و بخش عمدۀ نارضایتی‌ها را باید به عوامل اجتماعی نسبت داد.<ref>[https://sjku.muk.ac.ir/article-1-104-fa.html حجازی و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1387ش، ص79.]</ref>

برخی متخصصان و پژوهشگران، نتیجه‌بخش بودن جراحی تغییر جنسیت را امری قطعی و مسلم دانسته<ref>کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق»، 1389ش، ص197.</ref> و بر وجود اتفاق‌نظر جهانی در مورد آن تأکید دارند.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.]</ref> حتی برخی از این جراحی‌ها به‌عنوان یک پدیدهٔ روبه‌گسترش در کشورهای مختلف یاد کرده و به بحران‌های پس‌از آن نیز اشاره می‌کنند.<ref>ناظم‌زاده قمی، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.</ref>

* '''باورهای فردی:''' باورهای فردی مثل ناعادلانه شمردن جهان، یکی از عوامل مهم گرایش و اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت است، البته پس‌از عمل جراحی در باور این افراد تغییری به وجود نمی‌آید؛ زیرا مشکل اصلی در جسم این افراد نیست.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%AA%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص35.]</ref>

بررسی احکام اصلی و فرعی تغییر جنسیت افراد سالم در آثار فقهی به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست؛ چراکه فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان وقوعی آن، مورد بررسی قرار می‌دهند؛ بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت، قبل<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.</ref> یا بعداز تولد،<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.</ref> در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. حتی برخی از فقها به‌دلیل باور به عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.<ref>مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.</ref> البته افرادی هم آن را مسلم گرفته و دربارهٔ احکام فرعی آن صحبت کرده‌اند.<ref>علم هدایی، بررسی فقهی تغییر جنسیت، 1400ش، ص72.</ref><ref>کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق»، 1389ش، ص197.</ref>

روحیۀ شکننده و آسیب‌پذیر، مشکلاتی در روابط بین فردی در محیط کار، انزوای اجتماعی، بیکاری، تاسف، اندوه، شکست در به دست آوردن بدنی که در جست‌وجویش بودند، تمایل و اقدام به خودکشی،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%AA%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص27.]</ref> پشیمانی و درخواست بازگشت به حالت قبل‌از عمل و روان‌پریشی،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%AA%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص36.]</ref> ازجمله پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت است. این مشکلات برای تبدل‌خواهان جنسی مرد به زن بیشتر است، زیرا آنها پس‌از جراحی بیشتر با مسائلی چون کاهش درآمد در نقش زنانه، عدم دست‌یابی به جذابیت کافی زنانه، همچنین ویژگی‌های ظاهری مثل کلفتی صدا و برخورد نامناسب دوستان و خانواده مواجه می‌شوند.<ref>[https://ijogi.mums.ac.ir/article_1977.html واثق رحیم‌پرور و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، 1392ش، ص11.]</ref> یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که حدود ۵۲درصد مردان تراجنسیتی پس‌از عمل جراحی از حمایت اجتماعی پایینی برخوردار بودند.<ref>[https://sid.ir/paper/215612/fa فلاح و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1395ش، ص13.]</ref>

* احمدی عترت و لیلا کاظمی، «آموزش گروهی مهارت‌های زندگی به افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن روان‌شناسی ایران، روان‌شناسی معاصر، ش۱۰، ۱۳۹۴ش.

* کرمی، علی و بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، سین پترزبورگ، ۷ مرداد ۱۳۹۵ش.

* باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره ۵، ص ۶۳ – ۸۶، زمستان ۱۳۸۲ش.

* خرازی، محسن، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش.

* دلیر، مجتبی و رسانه، فرزانه، باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت، رویش روان‌شناسی، شماره۲۲، بهار ۱۳۹۷ش.

* زارع‌نژاد، محمد و همکاران «ارزیابی میزان کمال‌گرایی در افراد خواستار تغییر جنسیت و افراد تغییر جنسیت داده مبتلا به دیسفوریای جنسیتی»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال۶۴، ش۱، فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۰ش.

* صفایی، حسین و امامی، اسدالله، حقوق خانواده، ج۱، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۴ش.

* عابدینی صمد و حمیده سپهری نیا، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، مطالعه جامعه‌شناسی، شماره ۲۹، زمستان ۱۳۹۴ش.

* عباس‌زاده، رقیه، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال۴، ش۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.

* علم‌هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، ۱۴۰۰ش.

* فلاح تفتی، الهه و همکاران، مقایسه تصور از خدا و نگرش به زندگی افراد دارای اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با همتایان خود قبل از عمل جراحی، مجله پژوهش در دین و سلامت، دوره ۵، ش۴، ۱۳۹۷ش.

* محمودی، هیوا و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی سبزوارا، دوره۶، ش۶، بهمن و اسفند ۱۳۹۸ش.

* مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، ج۲، قم، مشرقین، ۱۳۷۹ش.

* مؤمنی جاوید، شعاع کاظمی، «مقایسه ویژگی‌هیا شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد بهنجار»، فصلنامه پژوهش اجتماعی، شماره ۱۳، ۱۳۹۰ش.

* ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۱ش.

* واثق رحیم‌پرور، سیده فاطمه و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال ۱۳۹۱»، مجله زنان ایران مامائی و نازایی، ش۷۴، هفته چهارم آبان ۱۳۹۲ش.

* یونسی، سپیده و همکاران، «تصویر تن و رضایت از زندگی در مبتلایان به اختلال هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، روان‌شناسی معاصر، ش۱۰، ۱۳۹۴ش.