جراحی تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

== مفهوم‌شناسی ==

براساس گزارش‌های موجود، نخستین جراحی تغییر جنسیت در ایران در سال ۱۹۳۰ میلادی، در انگلستان در سال ۱۹۴۲م، در آمریکا در سال ۱۹۵۲م و در مصر در سال ۱۹۸۲م انجام شده است. در سال ۱۹۸۸م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شد که به افرادی اشاره داشت که از نظر بدنی دارای جنسیتی مشخص، اما از نظر روانی تمایل به جنسیت دیگر دارند. مفتیان الازهر نیز در این باره فتوا صادر کردند.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص68 و 76.]</ref>

=== دیدگاه موافقان ===

برخی متخصصان و پژوهشگران، نتیجه‌بخش بودن جراحی تغییر جنسیت را امری قطعی و مسلم دانسته<ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref> و بر وجود اتفاق‌نظر جهانی در مورد آن تأکید دارند.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.]</ref> حتی برخی از این جراحی‌ها به‌عنوان یک پدیدهٔ روبه‌گسترش در کشورهای مختلف یاد کرده و به بحران‌های پس‌از آن نیز اشاره می‌کنند.<ref>ناظم‌زاده قمی، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.</ref>

* '''فشار اجتماعی:''' افراد دارای اختلال هویتی براساس احساسات جنسی متناقض رفتار می‌کنند و رفتارهای جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند. این رفتارها افراد تراجنسی را انگشت‌نما می‌کند و ممکن است آنها را در گروه افراد همجنس‌گرا قرار دهد و موجب نگرش منفی و انتقادی نسبت به آنها شود.<ref>[https://sid.ir/paper/395060/fa محمودی و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، 1398ش، ص776.]</ref> در ظاهر به نظر می‌رسد که این افراد همجنس‌گرا هستند درحالی‌که آنها خود را متعلق به جنس مقابل می‌دانند. این نگرش اجتماعی منفی و انتقادی، فشار روانی و اجتماعی زیادی بر این بیماران تحمیل می‌کند و آنها را به انجام عمل جراحی تغییر جنسیت سوق می‌دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/53468/fa صابری و همکاران، «بررسی مقایسه‌ای روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت به کمیسیون پزشکی قانونی تهران با توجه به استانداردهای بین‌المللی»، 1389ش، ص206.]</ref>

# '''عمل جراحی آلت تناسلی:''' بدون امکان ایجاد اعضای جنسی داخلی و غدد جنسی،<ref>[https://sid.ir/paper/164815/fa#downloadbottom مهرآور مؤمنی و شعاع کاظمی، «مقایسه ویژگی‌های شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد بهنجار»، 1390ش، ص83.]</ref> کاملاً شکلی و بدون کارکرد اصلی (نعوذ، انزال و حتی امکان تخلیه ادرار) آن صورت می‌گیرد و در حقیقت جنسیت فرد تغییر نمی‌کند.<ref>[https://sid.ir/paper/53341/fa#downloadbottom توسلی و همکاران، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، 1393ش، ص20.]</ref> برای عمل جراحی مرد به زن، واژینوپلاستی (ساخت واژن)، بیضه‌برداری، مراقبت مداوم از واژن ایجادشده برای جلوگیری از تنگ یا بسته شدن و برای عمل جراحی زن به مرد، ایجاد آلت تناسلی مردانه (فالوپلاستی یا متودیوپلاستی) یا استفاده از پروتز بیضه یا فالوپلاستی صورت می‌گیرد. عمل فالوپلاستی پیچیده‌تر بوده و در چندین مرحله انجام می‌شود. این جایگزینی اندام جنسی با دو روش انجام می‌شود. در یک روش با استفاده از پوست سایر بخش‌های بدن، عضوی صرفاً شبیه آلت مرد را می‌سازند و در روش روده‌ای از دیواره روده برای این منظور استفاده می‌کنند. هریک از این موارد ممکن است به چندین عمل جراحی مجزا نیازمند باشد.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref>

# '''پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل:''' از جایی که در عمل جراحی تغییر جنسیت فقط تاحدی شکل آلت جنسی تغییر می‌کند و امکان پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل مانند بیضه، رحم و تخمدان وجود ندارد، برخی از افراد خواهان تغییر جنسیت، تخمک یا اسپرم خود را در بانک‌های مربوطه، اگر حقیقی باشند، ذخیره می‌کنند تا در آینده امکان فرزندآوری بیولوژیک داشته باشند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref> یکی از ادله فتوای برخی از فقها به عدم جواز تغییر جنسیت، نیز به‌دلیل عقیم شدن مردان و زنان، پس‌از عمل مذکور است.<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص72.</ref>

# '''تغییر در تفاوت‌های فیزیکی:''' مثل قد بلندتر مردان، شکل دست و پا، فک و لگن مردانه با روش‌های درمانی اندروژن و حتی عمل جراحی قابل بازگشت و اصلاح نیست.<ref>کروکلز، اختلال هویت و رشد جنسی، 1396ش، ص417.</ref>

بررسی احکام اصلی و فرعی تغییر جنسیت افراد سالم در آثار فقهی به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست؛ چراکه فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان وقوعی آن، مورد بررسی قرار می‌دهند؛ بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت، قبل<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.</ref> یا بعداز تولد،<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.</ref> در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. حتی برخی از فقها به‌دلیل باور به عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.<ref>مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.</ref> البته افرادی هم آن را مسلم گرفته و دربارهٔ احکام فرعی آن صحبت کرده‌اند.<ref>علم هدایی، بررسی فقهی تغییر جنسیت، 1400ش، ص72.</ref><ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref>

بیشتر مراجع تقلید بر منع عمل جراحی تغییر جنسیت فتوا داده‌اند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> بدیهی است فقهایی که تغییر جنسیت را جایز نمی‌دانند، عمل جراحی آن را نیز مجاز نمی‌شمارند. اما آن دسته فقهایی که تطبیق جنسیت یا شقوقی از آن را جایز<ref name=":5">[https://www.hawzahnews.com/news/1034598/نظر-مراجع-عظام-تقلید-درباره-تغییر-جنسیت «نظر مراجع عظام تقلید درباره تغییر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> بلکه واجب می‌دانند، عمل جراحی تغییر جنسیت را نیز جایز می‌دانند.<ref>[https://www.leader.ir/fa/content/23872/عمل-تغییر-جنسیت «عمل تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> شرط عمل جراحی نیز این است که مستلزم نگاه یا لمس حرام نباشد، مگر این‌که ضرورت داشته باشد<ref>[https://www.makaremshirazi.net/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=46871 «حکم شرعی تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref> یا ترک آن مستلزم حرج و مشقت باشد.<ref>[https://www.sistani.org/persian/qa/0863/ «پرسش و پاسخ: تغییر جنسیت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی.]</ref>

=== جایگاه ایران میان متقاضیان خارجی ===

بسیاری از افراد غیرایرانی به‌ویژه همسایگان ایران، برای انجام جراحی تغییر جنسیت، ایران را انتخاب می‌کنند و آن را در مقابل تایلند و آمریکا، بهشت تبدل‌خواهان جنسی می‌دانند؛ زیرا افراد متقاضی در ایران با سهولت بیشتری حتی نسبت به کشورهای غیرمسلمان، مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. علاوه‌بر این هزینه عمل تغییر جنسیت در ایران ارزان‌تر از کشورهای دیگر است. بیشترین عمل‌ها در تهران و مشهد صورت می‌گیرد.<ref>[https://setare.com/fa/news/251939/تغییر-جنسیت/ ضیایی، «عمل تغییر جنسیت؛ همه چیز درباره تطبیق جنسیت ترنس‌ها»، وب‌سایت ستاره.]</ref>

* '''شرکت در جلسات روان‌درمانی:''' ۷۴٫۴درصد از بیماران، دوره‌های روان‌درمانی لازم را پیش‌از جراحی به‌طور کامل طی کرده‌اند و ۲۵٫۶درصد این دوره‌ها را به‌طور کامل پشت سر نگذاشته‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/53468/fa صابری و همکاران، «بررسی مقایسه‌ای روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت به کمیسیون پزشکی قانونی تهران با توجه به استانداردهای بین‌المللی»، 1389ش، ص208.]</ref>

بسیاری از پژوهش‌های انجام‌شده در زمینهٔ جراحی تغییر جنسیت، به‌دلیل کاستی‌های نظری، اشکالات روش‌شناختی و عدم تفکیک دقیق میان تغییر جنسیت و تطبیق جنسیت، در ارزیابی میزان موفقیت و رضایت پس‌از عمل دچار خطا بوده و نتایج آن‌ها به‌درستی قابل تعمیم نیست. برای نمونه، یک فراتحلیل که بر روی مطالعات منتشرشده میان سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۹۱م انجام شده، نشان داده است که مهم‌ترین اشکال این پژوهش‌ها، حجم ناکافی نمونه و ناهمگونی روش‌های اجرا و ارزیابی نتایج بوده است.<ref name=":1">[https://sjku.muk.ac.ir/article-1-104-fa.html حجازی و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1387ش، ص78-79.]</ref>