پیش‌نویس:اعتراضات دی ۱۴۰۴

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ مجموعه‌ای از تظاهرات و تجمعات اعتراضی در شهرهای مختلف ایران.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ در پی نوسانات شدید و ناگهانی قیمت ارز و طلا در هفتم دی‌، ابتدا از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و به تدریج به برخی شهرهای دیگر تسری یافت. این اعتراضات در مقایسه با دو دوره اعتراضی گسترده پیشین (آبان ۱۳۹۸ و شهریور ۱۴۰۱) در هفته اول، از نظر گستره و شدت محدودتر ارزیابی شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با شعارهای سیاسی و در عین حال، تقارن آن با اقدامات خشونت‌بار و اغتشاش افراد وابسته به بود که واکنش‌های متفاوت مسئولان و نهادهای حکومتی را در پی داشت. روند اعتراضات فراز و نشیب‌هایی داشت و در نهایت، پیامدهایی در حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و اقتصادی برجای گذاشت.

تاریخچه

این موج اعتراضی از روز یکشنبه هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمعات اعتراضی ابتدا در بازارهای تهران از جمله پاساژ علاءالدین، خیابان جمهوری و بازار شوش شکل گرفت و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود. در روزها و هفته‌های بعد، دامنه اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، اصفهان، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، فارس و کرمانشاه کشیده شد. برخلاف دو دوره پیشین که اعتراضات به سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفته اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود. با این حال، وقوع حوادثی چون درگیری‌ها و کشته‌شدن تعدادی از معترضان در استان ایلام (به ویژه در شهر ارکواز ملکشاهی) در هفته دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید.

علل و عوامل اعتراضات

علت مستقیم و محرک آغاز اعتراضات، نوسان‌های شدید و رشد قیمت ارز و طلا و تشدید رکود اقتصادی عنوان شده است. این عامل در بستر یک نارضایتی عمیق‌تر و انباشته از شرایط معیشتی، تورم بالا، بی‌ثباتی اقتصادی و احساس فقدان چشم‌انداز روشن برای بهبود زندگی شکل گرفت. برخلاف اعتراضات ۱۳۹۸ (با محرک افزایش قیمت بنزین) و ۱۴۰۱ (با محرک فوت مهسا امینی)، جرقه این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت. تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند، با حضور پررنگ‌تر کاسبان، کسبه خرده‌پا و اقشاری که پیشتر ممکن بود کمتر در اعتراضات خیابانی دیده شوند. این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید. تحلیلگران، این اعتراضات را پیامد انباشت مطالبات بی‌پاسخ و حضور همزمان طیف‌های مختلف اجتماعی از جمله بازاریان، دانشجویان و اقشار کم‌درآمد دانسته‌اند.

در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی «اعتراضی» بودن جامعه ایران به عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهتر شدن شرایط زندگی تأکید شده است. این نگاه، اعتراض را نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود می‌داند. با این حال، گزارش‌ها اشاره می‌کنند که فقدان یا ضعف نهادهای واسط مدنی و حزبی برای ساماندهی مطالبات، می‌تواند به تبدیل اعتراضات معیشتی به خیابانی با شعارهای گسترده‌تر بینجامد. بر این اساس، حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.

ویژگی‌های اعتراضات: تقارن اعتراض و اغتشاش

تحلیل‌گران شاخصۀ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند. در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ عمدتاً حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی بود، به‌تدریج و به ویژه پس از حوادث ایلام، شاهد گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به نیروهای انتظامی و حتی گزارش‌هایی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها بودیم. این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.

واکنش مردم و مسئولان نظام

واکنش مسئولان نظام در سطوح مختلف، ترکیبی از به رسمیت شناختن حق اعتراض و هشدار نسبت به اغتشاش بود. رئیس‌جمهور با اعلام پذیرش اعتراضات، جلسه‌ای با اصناف برگزار کرد. رهبر انقلاب نیز در سخنانی، تفکیک بین "معترض" و "اغتشاش‌گر" را مطرح و بر لزوم گفت‌وگو با گروه اول و برخورد با گروه دوم تأکید کردند. در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رئیس بانک مرکزی و آغاز شتابزده طرح حذف ارز ترجیحی و واریز مستقیم یارانه صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت. نیروهای انتظامی و امنیتی در صحنه، گاه با برگزاری تجمعات برخورد کرده و در مواردی از گاز اشک‌آور و طبق گزارش‌ها، سلاح جنگی استفاده شد که منجر به تلفات گردید. در اوج حوادث، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.

پیامدهای مختلف

پیامدهای این دوره از ناآرامی‌ها را می‌توان در چند محور بررسی کرد:

1. پیامدهای امنیتی و اجتماعی: افزایش شکاف بین بخشی از جامعه و حاکمیت، فرسایش بیشتر سرمایه اجتماعی، و ایجاد فضای بی‌اعتمادی. وقوع حوادث مرگ‌بار در ایلام و برخی نقاط دیگر، زخم‌های اجتماعی عمیقی برجای گذاشت.

2. پیامدهای اقتصادی: تشدید بی‌ثباتی در بازارهای مالی، افزایش نگرانی‌ها درباره آینده اقتصادی، و احتمالاً تأخیر در برنامه‌های توسعه‌ای به دلیل تمرکز بر مسائل امنیتی.

3. پیامدهای سیاسی و مدیریتی: آشکار شدن عمق نارضایتی‌های اقتصادی و لزوم بازنگری در سیاست‌های کلان. اذعان برخی مقامات ارشد امنیتی و اجرایی کشور به ضرورت "اصلاحات اساسی" و عدم کفایت روش‌های پیشین برای مدیریت بحران، از جمله این پیامدها بود.

4. پیامد رسانه‌ای: قطعی گسترده اینترنت و محدودیت در اطلاع‌رسانی، باعث رجوع بخشی از مردم به منابع خبری خارجی و کاهش

منابع

«آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.

«تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.

«روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.

«گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.