امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

* '''دوران مکه:''' علی در آغاز [[بعثت]]، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که [[اسلام]] آورد<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref> و با پیامبر [[نماز]] خواند.<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر، معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار، که در سال سوم بعثت رخ داد، از پیامبر حمایت کرد. در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۸۰|ج=}}</ref> علی در دوره محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب، حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت. علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت، معروف به لیلةالمبیت، در بستر پیامبر خوابید<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۱۴|ج=۸}}</ref> و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه [[حضرت فاطمه|فاطمه]]، [[فاطمه بنت اسد]] و گروهی دیگر به [[مدینه]] هجرت کرد.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۱۵۵-۱۵۸|ج=}}</ref>

* '''هجرت به مدینه:''' پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}}</ref>

* '''مأموریت‌های سیاسی و اداری:''' علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۶|ج=}}</ref>

دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت. در منابع شیعه، اقدامات پیامبر درباره امامت و ولایت علی بن ابی‌طالب از نخستین دعوت علنی آغاز شده و تا روزهای پایانی زندگی او ادامه یافته است.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۷۹|ج=۲}}</ref> از جمله این موارد، معرفی علی به‌عنوان خلیفه و جانشین، واقعه غدیر خم در ۱۸ ذی‌الحجه در بازگشت از حجةالوداع و درخواست دوات و قلم در روزهای پایانی زندگی پیامبر برای نوشتن وصیتی است که مسلمانان پس از او گمراه نشوند.<ref name=":922">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۷۷ و ۱۸۴|ج=۱}}</ref> در دیدگاه شیعه درباره امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت و افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده می‌شود.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۳|ک=تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی|ف=سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی|ص=۵۸}}</ref>   

پیامبر اسلام در سال ۱۱ق درگذشت. در دیدگاه شیعه، پس از رحلت پیامبر، علی به امامت رسید؛ در منابع اهل‌سنت، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. چگونگی شکل‌گیری خلافت ابوبکر و جایگاه علی در مسئله جانشینی پیامبر از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی و کلامی است. علی هنگام درگذشت پیامبر به غسل، کفن و دفن او مشغول بود و در اجتماع سقیفه حضور نداشت. پس از آن، درباره موضع او نسبت به خلافت ابوبکر گزارش‌های متفاوتی نقل شده است. در برخی منابع، از احتجاج علی با شماری از صحابه درباره حق خود در خلافت و خودداری اولیه او از بیعت سخن گفته شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۳|ج=}}</ref> در منابع اهل‌سنت، خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان گزارش شده و درباره زمان و چگونگی بیعت علی نیز روایت‌های متفاوتی وجود دارد.<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۳۵۶|ک=الامامه و السیاسه|ص=۱۴|ج=۱}}</ref>

در برخی منابع تاریخی، از نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر، مراجعه به خانه او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن گزارش شده است.<ref>{{پک|طبرسی|۱۴۲۴|ک=الاحتجاج|ص=۱۰۹|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۷|ک=مروج الذهب|ص=۳۰۸|ج=۲}}</ref> پس از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا درباره آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد.<ref>{{پک|رهبر|۱۳۷۹|ک=میقات حج|ف=فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)|ص=۱۶۶-۱۷۸}}</ref><ref>{{پک|امین|۱۴۰۳|ک=اعیان الشیعه|ص=۳۱۴|ج=۱}}</ref> برخی منابع اهل‌سنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۰۷-۲۰۸|ج=۳}}</ref> و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند.<ref>{{پک|بلاذری|۱۳۹۸|ک=فتوح البلدان|ص=۴۴-۴۶|ج=}}</ref> در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است.<ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۲۲|ج=۱}}</ref> علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. درباره این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۴۷|ج=۱}}</ref> علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۰-۶۱|ج=}}</ref> به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۰|ج=۱}}</ref>

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ق، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. عمر در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش نظر آنان نمی‌دانست. او در چند موضوع، از جمله مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۰|ک=تاریخ خلفا|ص=۱۲۹ و ۸۷|ج=}}</ref> و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی، نظر علی را ترجیح داد.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۵۹|ج=۱}}</ref> علی نیز در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی حکومت مشارکت می‌کرد.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۹۶ و ۳۵۹-۳۵۸|ج=۱}}</ref> در منابع، از عمر بن خطاب نقل شده است که علی را در امر قضاوت برتر از دیگران می‌دانست و تعابیری مانند «لولا علی لهلک عمر»،<ref>{{پک|بلاذری|۱۴۱۷|ک=انساب الاشراف|ص=۱۰۰|ج=۲}}</ref> «أطل الله بقائک»<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۱۱|ک=تاریخ الخلفاء|ص=۱۳۷|ج=}}</ref> و «أیّدک الله»<ref name=":62">{{پک|ابن‌شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابی‌طالب|ص=۳۱۱|ج=۱}}</ref> را خطاب به او به کار می‌برد. در دوره خلافت عمر، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت.<ref>{{پک|ذهبی|۱۴۱۳|ک=تاریخ الإسلام|ص=۶۱۶|ج=۳}}</ref> بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف این ممنوعیت را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.<ref>{{پک|شهرستانی|۱۴۳۰|ک=منع تدوین الحدیث|ص=۵۶|ج=}}</ref><ref>{{پک|مطهری|۱۳۹۰|ک=مجموعه آثار|ص=۴۳۳|ج=۱۷}}</ref>

خلیفه دوم برای تعیین جانشین، روش دیگری را در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد.<ref>{{پک|ابن‌سعد|۱۴۱۸|ک=الطبقات الکبرى|ص=۳۴۴|ج=۳}}</ref> بر این اساس، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل شد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند.<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۱۱|ک=تاریخ الخلفاء|ص=۱۲۹|ج=}}</ref> در نهایت عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ق حکومت کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۴۶-۵۰|ج=}}</ref> پس از آغاز خلافت عثمان، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف گسترش یافت.<ref>{{پک|ابن‌کثیر|۱۴۰۷|ک=البدایه و النهایه|ص=۱۷۱|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|یعقوبی|۱۳۷۱|ک=تاریخ یعقوبی|ص=۱۷۳|ج=۲}}</ref> این اعتراض‌ها سرانجام به شورشی گسترده، محاصره خانه عثمان و کشته‌شدن او انجامید.<ref>{{پک|غریب|۱۹۹۷|ک=خلافه عثمان بن عفان|ص=۱۰۳ و ۱۰۶-۱۰۵|ج=}}</ref> بر اساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی در دوره خلافت عثمان نیز او را نصیحت می‌کرد و از خیرخواهی نسبت به او دریغ نداشت.<ref name=":0212">{{پک|اداک|حسینی|۱۳۸۹|ک=مسکویه|ف=موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت|ص=۷-۲۶}}</ref> هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی راه‌هایی برای حل بحران پیشنهاد کرد و آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد. بر اساس برخی منابع اهل‌سنت،<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۳۵۶|ک=الامامه و السیاسه|ص=۵۷-۵۸ و ۶۴|ج=۱}}</ref> امام حسن و امام حسین نیز به دستور علی از خانه عثمان محافظت می‌کردند.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۵۰-۵۳|ج=}}</ref>

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.<ref>{{پک|طبری|۱۳۶۲|ک=تاریخ طبری|ص=۴۲۷-۴۳۱|ج=۴}}</ref> بنابر گزارش‌ها، او در آغاز به‌دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۹۲|ج=}}</ref> و ترجیح می‌داد مشاور باشد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۲۹-۲۳۰|ج=۲}}</ref> با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، که به قاعدین معروف شدند، از بیعت با او خودداری کردند.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۵۹-۹۱|ج=}}</ref> علی پس از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.<ref>{{پک|دینوری|۱۳۷۱|ک=اخبار الطوال|ص=۱۵۴|ج=}}</ref>

* '''جنگ‌ها:''' در دوره خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان رخ داد که به‌ترتیب با [[ناکثین]]، [[قاسطین]] و [[خوارج]]،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶|ج=۱}}</ref> درگرفت. جنگ جمل در سال ۳۶ق در بصره میان علی و مخالفان خلافت او رخ داد.<ref>{{پک|طبری|۱۳۶۲|ک=تاریخ طبری|ص=۴۵۱-۴۵۴ و ۵۰۷ و ۵۱۱ و ۵۳۴|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|زبیدی|۱۴۱۴|ک=تاج العروس|ص=۲۷۳|ج=۳}}</ref> جنگ صفین در سال ۳۷ق میان علی و معاویه روی داد و پس از آن مسئله حکمیت مطرح شد.<ref>{{پک|ابن‌اعثم کوفی|۱۴۱۱|ک=الفتوح|ص=۱۶۳|ج=۳}}</ref>  حکمیت به مخالفت عملی گروهی از یاران علی انجامید. این گروه که خوارج یا مارقین نامیده شدند، بعداً با علی جنگیدند و جنگ نهروان در سال ۳۸ق میان آنان و سپاه او رخ داد.<ref>{{پک|شهرستانی|۱۴۱۵|ک=الملل و النحل|ص=۱۳۵|ج=۱}}</ref>

* '''سیره سیاسی:''' سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.<ref>{{پک|سبحانی تبریزی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و اصول سیاست|ص=۳۶-۴۸}}</ref> تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۲۶|ج=۸}}</ref> و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۳۷|ج=}}</ref> انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۵۳|ج=}}</ref> قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۱|ج=}}</ref> آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم،<ref>{{پک|ثواقب|۱۳۸۰|ک=حکومت اسلامی|ف=امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات|ص=۱۴۷}}</ref> حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود.<ref name=":025">{{پک|پورطهماسبی|تاجور|۱۳۸۹|ک=پژوهش‌نامه علوی|ف=ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۲۱ و ۴۱-۳۹}}</ref><ref name=":03">{{پک|دلشاد تهرانی|امین ناجی|باقرپور|۱۳۹۵|ک=مدیریت سازمان­‌های دولتی|ف=اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۱۴۴-۱۴۵}}</ref>  عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.<ref>{{پک|معمار|۱۳۹۳|ک=شیعه‌شناسی|ف=تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)|ص=۷۴}}</ref><ref>{{پک|غلام علی خمسه|۱۴۰۳|ک=کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران|ف=تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه|ص=۱۶۹۸-۱۶۹۹}}</ref> مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref> اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.<ref name=":026">{{پک|موسوی بجنورد|صفایی|۱۳۸۸|ک=پژوهشنامه متین|ف=حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۶}}</ref> در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند.<ref name=":0214">{{پک|سلطانی|مکه|۱۴۰۴|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف=وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)|ص=۴۰}}</ref> نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در ''نهج‌البلاغه''، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.<ref name=":023">{{پک|مهدوی‌راد|غروی|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۸۶}}</ref>

* '''سیره اقتصادی و مالی:''' سیره اقتصادی و مالی او به نحوه اداره منابع عمومی و حمایت از فعالیت اقتصادی مردم مربوط بود. عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف،<ref name=":05">{{پک|عالیپور|انصاری مقدم|کریمی‌نیا|۱۴۰۰|ک=پژوهش و مطالعات علوم اسلامی|ف=سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه|ص=۸۴}}</ref> مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار،<ref>{{پک|گیلک حکیم‌آبادی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی|ص=۱۶۴-۱۶۵}}</ref> آبادانی شهرها،<ref>{{پک|یعقوبی|۱۳۷۱|ک=تاریخ یعقوبی|ص=۲۰۳|ج=۲}}</ref> توسعه کشاورزی،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۴۷|ج=۹۰}}</ref> صنعت، تجارت<ref>{{پک|کلینی|۱۴۰۷|ک=الکافی|ص=۱۱۳ و ۳۱۹|ج=۵}}</ref> و موقوفات<ref name=":0218">{{پک|خشنودی|منتظرالقائم|۱۳۹۳|ک=شیعه‌شناسی|ف=بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)|ص=۲۲۷}}</ref> از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. در دریافت مالیات، زکات و خراج وضعیت مردم و تولید مورد توجه قرار می‌گرفت و بر رفتار مناسب مأموران، اجرای صحیح قوانین و پرهیز از افزایش فشار مالی بر مردم تأکید می‌شد.<ref>{{پک|گیلک حکیم‌آبادی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی|ص=۱۶۴-۱۶۵}}</ref> در برخی پژوهش‌های معاصر، اقداماتی مانند فقرزدایی، اشتغال‌زایی و تقویت تولید با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده است.<ref>{{پک|طهماسبی|۱۴۰۱|ک=آیین علوی|ف=واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی|ص=۲۳-۲۴}}</ref>

* '''سیره عبادی:''' علی بن ابی‌طالب عبادت را بر اساس انگیزه عبادت‌کننده به عبادت برای پاداش، عبادت از ترس کیفر و عبادت برای سپاسگزاری از خدا تقسیم کرده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=کلمه ۲۳۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|فیض کاشانی|۱۴۰۶|ک=الوافی|ص=۳۶۱|ج=۴}}</ref> در منابع روایی، نماز،<ref>{{پک|معین الاسلام|۱۳۸۸|ک=اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر|ف=سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام|ص=۴۷}}</ref> روزه‌داری و عبادت شبانه از اعمال عبادی او گزارش شده است.<ref>{{پک|قرشی|۱۴۰۹|ک=حياه الامام زين العابدين(ع)|ص=۱۴۵|ج=۱}}</ref>

* '''سیره علمی:''' در گزارش‌های مربوط به سیره علمی او، تشویق به فراگیری دانش، توجه به جایگاه عالمان و ترجیح علم بر مال مطرح شده است.<ref name=":0292">{{پک|گراوند|امرایی|۱۳۹۹|ک=بصیرت و تربیت اسلامی|ف=جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)|ص=۱۵۱ و ۱۶۶}}</ref> علوم کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز در منابع به او منسوب شده‌اند.<ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۱۴-۲۷|ج=۱}}</ref> ابوالاسود دوئلی بصری و عبیدالله بن ابی‌رافع از شاگردان او دانسته شده‌اند و برخی دیگر نیز با یک یا چند واسطه از شاگردان او شمرده شده‌اند.<ref name=":029">{{پک|گراوند|امرایی|۱۳۹۹|ک=بصیرت و تربیت اسلامی|ف=جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)|ص=۱۵۱ و ۱۶۶}}</ref> تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه و سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد نیز در گزارش‌ها آمده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۶۷|ج=}}</ref> در نگاه تربیتی منسوب به او، دانش با عمل و اصلاح رفتار ارتباط داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.<ref>{{پک|یاسمی|۱۳۸۹|ک=پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران|ف=سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۲۲۴-۲۳۶}}</ref>

* '''سیره فرهنگی:''' سیره فرهنگی او بر موضوعاتی مانند تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی متمرکز بود. خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های او، به‌ویژه در ''نهج‌البلاغه''، از منابع شناخت این بخش از سیره او هستند.<ref>{{پک|یاسمی|۱۳۸۹|ک=پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران|ف=سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۲۲۴-۲۳۶}}</ref>

* '''سیره خانوادگی:''' در رفتار او با همسر، فرزندان و خویشاوندان، تأمین معیشت خانواده، کار و تلاش برای کسب درآمد و توجه به نیازمندان گزارش شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۶۱۶|ج=}}</ref><ref>{{پک|طبری|۱۴۱۳|ک=دلائل الإمامه|ص=۱۴۴|ج=}}</ref> خدمت به خانواده و تأمین نیازهای همسر و فرزندان نیز دارای پاداش دانسته شده است.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۲|ج=۷۵}}</ref> در تربیت فرزندان، بر حقوق متقابل والدین و فرزندان، نام‌گذاری نیک، آموزش و تربیت، توجه به تفاوت شرایط نسل‌ها، عقیقه و صدقه به مناسبت تولد تأکید می‌کرد.<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۰۹|ج=}}</ref> امام در به‌کارگیری شیوه‌های تربیت، اولویت را به تکریم شخصیت فرزند، تحسین و تشویق داده و از سخت‌گیری‌های غیرمعقول، توهین، تحقیر و تنبیه بدنی تا حد ممکن پرهیز گردد.<ref>{{پک|شریفی|۱۴۰۴|ک=معارف اسلامی و علوم تربیتی|ف=شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)|ص=۶۳}}</ref> توصیه‌های اخلاقی و تربیتی او به فرزندان، از جمله نامه به امام حسن در ''نهج‌البلاغه''، از منابع این بخش است. صله رحم و حمایت از خویشاوندان نیز در گزارش‌ها مورد تأکید قرار گرفته است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱|ج=}}</ref>

* '''سیره قضایی:''' سیره قضایی او به شیوه اداره دادرسی و اجرای عدالت در مقام قاضی و حاکم مربوط بود.<ref>{{پک|عسکری|۱۴۰۲|ک=معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی|ف=سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه|ص=۹۹}}</ref> گزینش قضات، استقلال قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری،<ref>{{پک|فضلی|۱۳۸۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام|ف=سیره قضایی امام علی(ع)|ص=۱۷۳-۱۷۹}}</ref> رعایت اصول اخلاقی در رسیدگی به اتهام‌ها و مجازات مجرمان<ref>{{پک|پرهیزکاری|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌نامه اخلاق|ف=اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام|ص=۱۳۳}}</ref> و صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه نیز مورد توجه قرار داشت.<ref>{{پک|عسکری|۱۴۰۲|ک=معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی|ف=سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه|ص=۹۹}}</ref> در دوره حکومت او زندان‌ها سازمان‌دهی شد و حبس در مواردی به‌عنوان مجازات به کار رفت. همچنین نهادهایی مانند مظالم، بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. در گزارش‌های مربوط به این سیره، اصلاح مجرم، رعایت اصل برائت<ref>{{پک|فضلی|۱۳۸۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام|ف=سیره قضایی امام علی(ع)|ص=۱۷۳-۱۷۹}}</ref> و همراهی عدالت قضایی<ref>{{پک|ولیدی|۱۳۷۹|ک=نامه علوم انسانی|ف=بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)|ص=۲۶۳}}</ref> با عفو و احسان نیز مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف<ref>{{پک|فضلی|۱۳۸۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام|ف=سیره قضایی امام علی(ع)|ص=۱۷۳-۱۷۹}}</ref> در سیره قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.<ref>{{پک|عسکری|۱۴۰۲|ک=معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی|ف=سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه|ص=۹۹}}</ref>

در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام<ref>{{پک|یوسفیان|۱۳۹۴|ک=معارف اسلامی|ف=بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام|ص=۹۶}}</ref> و سخنان منسوب به او در نهج‌البلاغه، برخی پژوهشگران بر توجه به قرآن و سیرهٔ عملی وی تأکید کرده‌اند. در قرآن، زن و مرد از نظر کرامت انسانی و مسئولیت دینی مشترک‌اند و نمونه‌هایی از توانایی فکری و مدیریتی زنان نیز گزارش شده است. در مقابل، شماری از سخنان منسوب به امام علی دربارهٔ زنان، از جمله تعابیر مربوط به نقصان ایمان و عقل و توصیه به پرهیز از مشورت با زنان، از نظر سند، معنا و زمینهٔ صدور محل بحث و تفسیرهای متفاوت بوده است. از مهم‌ترین این موارد، خطبه‌ای است که پس از جنگ جمل در بصره نقل شده و در آن از نقصان ایمان، حظوظ و عقول زنان سخن گفته می‌شود. در این خطبه، برای نقصان ایمان به ترک نماز و روزه در ایام خاص، برای نقصان بهره به تفاوت در سهم ارث و برای نقصان عقل به حکم شهادت دو زن در برابر یک مرد استناد شده است. دربارهٔ مقصود از این تعابیر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی شارحان آن را ناظر به تفاوت‌های شرعی یا طبیعی میان زنان و مردان دانسته‌اند و برخی پژوهشگران، میان تفاوت در احکام و کاستی ذاتی در توانایی عقلانی تفکیک کرده‌اند. سید محمدحسین فضل‌الله نیز با استناد به شواهد قرآنی، از جمله داستان ملکه سبا، دلالت این تعابیر بر ناتوانی عقلانی زنان را نپذیرفته است. در برخی روایات منسوب به امام علی نیز از مشورت با زنان نهی شده و در برخی دیگر دربارهٔ مشارکت آنان در حکومت سخن گفته شده است. این روایات در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در متن و انتساب نقل شده و دربارهٔ اعتبار سند و گسترهٔ دلالت آنها اختلاف نظر وجود دارد. محمدمهدی شمس‌الدین این روایات را برای اثبات عدم صلاحیت عمومی زنان برای مسئولیت‌های سیاسی کافی نمی‌داند و برخی دیگر نیز آنها را با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی زمان صدور تفسیر کرده‌اند. ازاین‌رو، در ارزیابی این روایات، میان حکم شرعی، توصیهٔ اخلاقی، تعابیر بلاغی و سخنان ناظر به شرایط یا اشخاص خاص تفکیک شده و تعمیم آنها به‌عنوان حکمی کلی دربارهٔ ارزش انسانی یا صلاحیت اجتماعی و سیاسی زنان محل اختلاف دانسته شده است.<ref>{{پک/بن|علی۱۰۳|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»}}</ref>