زرتشتی‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در [[یزد]] رواج داشته است. این هنر دربرگیرندهٔ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایهٔ ویژه‌ای در باور زرتشتیان دارد.<ref>{{پک/بن|میراث|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref> نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=9}}</ref> زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|میراث1|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref>

هنر زرتشتی‌دوزی در دورهٔ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه از این [[سوزن‌دوزی]] کمتر حمایت می‌شود.<ref>{{پک|پشوتنی‌زاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و [[سوزن‌دوزی بلوچی]] دارد که دلیل احتمالی آن هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته ذکر شده است. از سوی دیگر، زرتشتیان پس از مهاجرت به [[هند]] در قرن دهم میلادی و تشکیل جامعه [[پارسیان هند]]، این هنر ایرانی را در آنجا نیز رواج دادند. به‌همین دلیل گفته شده که نقوش زرتشتی‌دوزی به‌عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر [[فرهنگ]] و [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] مناطق نزدیک به [[کشمیر]] تأثیر بگذارد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=20}}</ref>

در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگ‌های [[سبز]]، قرمز، سفید و نارنجی استفاده می‌کنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباس‌های سنتی زرتشتیان یزد به‌ویژه در [[مراسم عروسی]]، به رنگ [[سبز]] است.<ref>{{پک|رمضان‌خانی|دهنوی|1387|ک=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|ص=275}}</ref>

زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی [[لباس عروس|لباس‌های عروس]]، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانهٔ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>

زرتشتی‌دوزی در [[اسفند]] ۱۳۹۹ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس، ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی}}</ref>