میرزا فتحعلی آخوندزاده: تفاوت میان نسخه‌ها

میرزا فتحعلی آخوندزاده، روشنفکر و نمایشنامه‌نویس برجستهٔ دورهٔ قاجار، با نقد استبداد سیاسی و تحجر مذهبی، خواهان پیشرفت ایران به سبک غرب بود. او در مسائل زنان، آزادی و برابری زن و مرد، آموزش زنان، لغو تعدد زوجات و مخالفت با حجاب را مطرح کرد. اندیشه‌های او به‌دلیل تقلید از غرب، ضدیت با دین و نادیده گرفتن فرهنگ بومی، از سوی منتقدانی چون آیت‌الله سید علی خامنه‌ای و مرتضی مطهری مورد نقد جدی قرار گرفت. آخوندزاده را می‌توان چهره‌ای بحث‌برانگیز دانست که باوجود تأثیرگذاری بر جریان روشنفکری ایران، راه‌حل‌هایش با فرهنگ و باورهای جامعهٔ ایرانی همسو نبود.

میرزا فتحعلی در سال ۱۲۵۷ قمری با طوبی خانم، دختر آخوند حاج علی‌اصغر، ازدواج کرد و صاحب یک پسر و دو دختر شد. آخوندزاده عمر خود را به تدریس، تألیف کتاب‌های ادبی و نمایشی، نگارش مقالات و ابداع خط الفبای جدید گذراند و سرانجام در ۲۴ صفر ۱۲۹۵ قمری در سن ۶۶ سالگی در تفلیس درگذشت.<ref name=":0">آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص9-28.</ref>

مهم‌ترین محور اندیشهٔ آخوندزاده سکولاریسم بود. او به‌طور جدی طرفدار جدایی دین از سیاست و مخالف دخالت شرع در امور حکومتی بود.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87 سعیدی، «نگاهی به جهان‌زیست میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> وی در کتاب مکتوب استدلال می‌کند که ایران سرزمینی عالی است، اما مردم آن نادان‌ هستند، پادشاهی ظالم دارد و روحانیون باعث ضعف مملکت شده‌اند و تعصب دینی به بدبختی مردم انجامیده است. آخوندزاده در نخستین مرحلهٔ فکری خود به‌شدت تحت تأثیر استادش میرزا شفیع قرار داشت؛ همان کسی که او را از ورود به جرگهٔ روحانیت بازداشت و تخم کینه نسبت به روحانیت را در دلش کاشت. مرحلهٔ دوم تحول فکری او در تفلیس و با تشکیل محفل ادبی دیوان عقل رقم خورد. معاشرت با بزرگان این محفل، او را با اندیشه‌های نوین آشنا کرد و شهرتش را در ایران، قفقاز، روسیه و عثمانی پرآوازه ساخت. در همین دوره بود که تصمیم گرفت برای تربیت مردم و آشناسازی آنان با حقوق مدنی، مدرسه، روزنامه و تئاتر بنیان گذارد و زمینهٔ آزادی زنان را نیز فراهم سازد.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.</ref>

آخوندزاده دغدغهٔ ایران و علل عقب‌ماندگی آن را داشت. او معتقد بود علت عقب‌ماندگی ایرانیان ناآگاهی است و ریشهٔ آن را در دو عامل استبداد سیاسی و تحجر مذهبی می‌دید.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/8391/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87 سعیدی، «نگاهی به جهان‌زیست میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> وی به اصالت عقل و تجربه اعتقاد داشت، علم را از حکمت جدا نمی‌دانست و با تعبد و تقلید مخالف بود.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.</ref>

آخوندزاده در ناسیونالیسم تا حدی راه افراط پیمود و خواهان تغییر حروف الفبای ایرانی شد. او این کار را یکی از عوامل عقب‌ماندگی می‌دانست و دست به اختراع الفبای جدیدی زد. اندیشهٔ وطن‌دوستی او به جدایی از اسلام و گرایش شدید به باستان‌گرایی و ایران پیش‌از اسلام انجامید.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1362ش، ج‏2، ص557.</ref>

میرزا فتحعلی دچار روشنفکری بیمارگونه بود و به‌دلیل تسلط افکار بلشویکی و تزاری، منادی ضدیت با اسلام بود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=2263 «فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> او اعتقاد چندانی به دین نداشت و در آثارش نقدهای تندی به باورهای دینی وارد می‌کرد. به‌طور کلی در آثار او، اروپا و متفکرانش معیار پیشرفت به شمار می‌روند.<ref>آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، فصل تعقل فلسفی.</ref>

او معتقد به آزادی و برابری زن و مرد در همهٔ حقوق اجتماعی بود و افکار خود را در قالب نمایشنامه و داستان منتشر می‌کرد. در نمایشنامه‌های خود، به مسائل زنان و مشکلات آنان در جامعهٔ مسلمان می‌پرداخت و کوشش زن مدرن را نشان می‌داد که از قیود سنتی رها شده و نقشی سازنده در جامعه ایفا می‌کند. در نمایشنامه‌های «وزیر خان لنکران»، «خرس دزدافکن» و «مرد خسیس» به حق زنان در ازدواج پرداخت و در «وکلای مرافعه» و «موسی ژردان» به زنان آزادی‌خواه توجه کرد.<ref>[https://www.irannamag.com/article/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DB%80-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-1227-1295/ اروجی، «زن در اندیشۀ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران‌‌نامگ.]</ref>

مشخص‌ترین اثر او در موضوع زنان، مکتوبات کمال‌الدوله است. او در این اثر به مخالفت با حجاب می‌پردازد و معتقد است با نزول آیهٔ حجاب، نیمی از جمعیت بشر به حبس ابدی دچار شده‌اند و جامعهٔ اسلامی به بدبخت‌ترین کل ملل روی زمین تبدیل شده است.<ref>آخوندزاده، مکتوبات کمال الدوله، بی‌تا، ص61.</ref> به نظر او، حجاب مربوط به زمان گذشته و جامعهٔ عربستان بوده<ref>آخوندزاده، مکتوبات کمال الدوله، بی‌تا، ص36.</ref> و اسلام آن را به ناحق بر زنان مسلمان تحمیل کرده است.<ref>[https://www.irannamag.com/article/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DB%80-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-1227-1295/ اروجی، «زن در اندیشۀ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران‌‌نامگ.]</ref>

آخوندزاده خواهان لغو تعدد زوجات بود؛ زیرا معتقد بود این کار موجب رابطهٔ مالک و مملوک میان زن و شوهر می‌شود و خلاف عدالت و مساوات است. به باور او، تعدد زوجات به اختلاف خواهران و برادران، محرومیت زن از عشق همسر و ظلم به زن می‌انجامد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/129807/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87---%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C یحیی‌آبادی، «نگاهی به مهم‌ترین اندیشه‌های نوگرایانه میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

او به برابری زن و مرد در تعلیم و تربیت اعتقاد داشت و آموزش را برای زنان لازم می‌دانست. به نظر او، سخت بودن الفبای فارسی یکی از موانع تحصیل سواد زنان است.<ref>[https://www.irannamag.com/article/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DB%80-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-1227-1295/ اروجی، «زن در اندیشۀ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران‌‌نامگ.]</ref>

آخوندزاده خواستار نوعی پروتستانیسم دینی برای تغییر وضعیت زنان بود و اسماعیلیه را در این زمینه موفق می‌دانست. البته معنایی که او از پروتستانیسم ارائه می‌داد با مفهوم غربی آن ناسازگاری آشکار داشت؛ او آن را به معنای نابودی عقاید دینی تفسیر می‌کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/129807/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87---%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87-%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C یحیی‌آبادی، «نگاهی به مهم‌ترین اندیشه‌های نوگرایانه میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

آیت‌الله سید علی خامنه‌ای دربارهٔ آخوندزاده معتقد است او به قفقاز رفت و در روسیه سر سفرهٔ تزارها نشست و به خیال خود علیه استبداد ایران مبارزه کرد؛ اما این مبارزه نامطمئن و غیرقابل‌ قبول بود. او به‌جای نبرد با استبداد، به دین و اعتقادات مردم و سنت‌های اصیل بومی تعرض کرد. حمایت هم‌زمان حکومت تزاری و بلشویک‌ها از او نشان‌دهندهٔ ضدیت مشترک آنان با مذهب تشیع و اسلام بود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2888 خامنه‌ای، «بیانات رهبری در دیدار با دانشجویان دانشگاه تهران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

مرتضی مطهری بر این باور است که روشنفکرانی مانند آخوندزاده، مشکلات جامعه را به‌دلیل سنت و مذهب می‌دانستند و برای فرار از فلاکت، به دنیای غرب و الگوهای آن روی می‌آوردند. افکار این گروه مطابق اندیشه‌های استعمارگران غربی بود؛ اگرچه در ظاهر اندیشه‌ای جدید به نظر می‌رسید، در واقع تفکراتی وارداتی بود و جهل مردم مانع نقد و تحلیل آن می‌شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11051/14/34 مطهری، مجموعه آثار، 1389ش، ج14، ص34.]</ref>

* داستان ستارگان فریب‌خورده تصویری از دولت شاه عباسی است که اهل دربار، روحانیون و منجم‌ها همگی انسان‌هایی غافل و چاپلوس‌ هستند.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، 1382ش، ج‏10، ص412.</ref>

او را نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی دانسته‌اند. شش نمایشنامهٔ کمدی انتقادی و یک داستان به سبک جدید از آثار وی است؛ داستان «حکایت یوسف‌شاه (ستارگان گول‌خورده)» و نمایشنامه‌های «وزیرخان لنکران»، «خرس قولدور باسان»، «مرد خسیس»، «وکلای مرافعه»، «موسی ژوردان»، «ملا ابراهیم خلیل کیماگر» که تمام این‌ آثار توسط میرزا محمدجعفر قراچه‌داغی به فارسی ترجمه شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/news/272455/%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87 «آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام، از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»، خیرگزاری کتاب ایران: ایبنا.]</ref>

آخوندزاده در حوزه‌های مختلفی مانند نمایشنامه، نقد ادبی، نقد دین، تغییر الفبا، داستان‌نویسی، نثر و شعر فارسی، آثاری از خود برجای گذاشت که مهم‌ترین آنها عبارتند از:<ref>[https://ensani.ir/fa/article/563800/میرزا-فتحعلی-آخوندزاده-و-مفهوم-قانون مرادخانی، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»، 1402ش، ص102.]</ref>

* مکتوبات کمال‌الدوله: (سه مکتوب).<ref>آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص30.</ref>

*انتقاد بر رساله یک کلمه؛

* عقیدة حکیم یوم انگلیسی در نفی واجب‌الوجوب؛

* پانزده قطعه شعر ترکی.<ref>آدمیت، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، 1349ش، ص29-31.</ref>

{{آغاز منابع}}* آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات، تبریز، احیاء، بی‌تا.

* «آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام، از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش.

* آدمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، سهامی خوارزمی، تیر ۱۳۴۹ش.

* یحیی‌آبادی، «نگاهی به مهم‌ترین اندیشه‌های نوگرایانه میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 26 تیر 1395ش.