واقعه مسجد گوهرشاد: تفاوت میان نسخه‌ها

واقعه مسجد گوهرشاد تجمع اعتراضی مردم [[مشهد]] علیه قانون تغییر لباس و اجباری شدن [[کلاه شاپو]] بود که در [[ماه تیر|تیر]] ۱۳۱۴ش، در دوره حکومت پهلوی اول رخ داد. حصر آیت‌الله سید حسین قمی و سیاست‌های تغییر لباس، عامل اصلی این تحصن بود. حکومت که بر پیشبرد سیاست‌های تجددگرایانه خود اصرار داشت، در برابر خواسته‌های مردم کوتاه نیامد و با خشونت گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، حبس و تبعید شدند. این فاجعه موجب افزایش بدبینی مردم به [[حکومت پهلوی]] شد.

رویکرد غرب‌گرایانه پس از مشروطه که با شعار تجدد و پیشرفت دنبال می‌شد، در دورهٔ پهلوی اول به تقلیدهای سطحی از غرب فروکاسته شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> این سیاست با تصویب قانون متحدالشکل کردن لباس در سال ۱۳۰۷ش آغاز شد<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و با اجبار به استفاده از کلاه شاپو در سال ۱۳۱۴ش ادامه یافت؛ روندی که بر تغییرات ظاهری و تحمیلی جامعه تأکید داشت.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref>

هم‌زمان با این سیاست‌ها، طرح مسئلۀ رفع حجاب نگرانی‌هایی را میان متدینان و به‌ویژه روحانیت ایجاد کرد. بازداشت و ضرب‌وشتم آیت‌الله سیدحسام‌الدین فال‌اسیری پس از اعتراض به پایکوبی دختران بی‌حجاب در [[شیراز]]،<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعۀ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> موجب شد علمای مشهد به سیاست تغییر لباس و موضوع [[بی‌حجابی]]، واکنش نشان دهند و درصدد گفت‌وگو با [[رضاشاه]] و آگاه‌سازی مردم برآیند.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> آیت‌الله حسین قمی به نمایندگی از علما برای گفت‌وگو با رضاشاه راهی [[تهران]] شد؛ اما بدون دیدار با شاه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینه ها، واکنش ها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref> روحانیون مشهد مردم را به اعتراض به سیاست‌های رضاخان و تحصن در [[مسجد گوهرشاد]] فراخواندند.<ref>. واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.</ref> شیخ [[محمدتقی بهلول]] که با انگیزۀ حمایت از آیت‌الله قمی به مشهد آمده بود، در سخنانی تند، حکومت را نقد و مردم را به حضور گسترده‌تر دعوت کرد.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.</ref> بهلول توسط مأموران در صحن [[حرم امام رضا]] بازداشت، اما با کمک مردم و نواب احتشام، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعۀ خراسان، 1375ش، ص33-34.</ref> این توقیف و آزادی، بهلول را ناخواسته در رأس مخالفت مردم با حکومت قرار داد<ref>. قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.</ref> و او در هدایت قیام، همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حاج شیخ حسین مجتهد زنجانی و حاج شیخ مهدی واعظ خراسانی را داشت. <ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعۀ خراسان، 1375ش، ص35.</ref>

حکومت که از گسترش تحصن و پیوستن مردم نگران بود، صبح [[جمعه]] [[۲۰ تیر]] ۱۳۱۴ش ورودی‌های مسجد گوهرشاد و صحن‌های منتهی به آن را مسدود کرد. با هجوم جمعیت، درگیری میان مردم و نظامیان آغاز شد و سرانجام با دستور شلیک مستقیم،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186.</ref> خشونت و خشم عمومی شدت گرفت.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعۀ خراسان، 1375ش، ص108 و 109.</ref> تردید نظامیان در کشتار مردم در حرم امام رضا<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188 ؛کوهستانی‌نژاد، واقعۀ خراسان، 1375ش، ص.83</ref> و حضور گستردۀ جمعیت سبب توقف تیراندازی و باز شدن راه پیوستن مردم به تحصن شد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.</ref> این برخورد اولیه حداقل 40 کشته برجای گذاشت.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.</ref>

خبر کشتار، زن و مرد را نوحه‌کنان و سینه‌زنان به سمت مسجد کشاند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص271-272 و 277.</ref> علما می‌کوشیدند که مردم آرام بمانند، جلوی هیجان و خشونت گرفته شود و با فرستادن تلگرافی به رضاشاه، ظلم نیروهای حکومت را گزارش دهند و منتظر پاسخ بمانند.<ref>. کوهستانی نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص78.</ref>

کشتار روز جمعه و بی‌دفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت آستان امام رضا با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد بهلول رفت و بر پایان فوری تجمعات تأکید کرد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> به‌دنبال آن، هیئتی مرکب از علما مانند میرزا محمد کفائی خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، شیخ مرتضی آشتیانی و مقامات حکومتی مشهد در دیدار با بهلول پیشنهاد [[عفو عمومی]] مردم را در صورت ترک تحصن مطرح کردند؛ اما بهلول متفرق‌شدن مردم را منوط به بازگشت آیت‌الله قمی به مشهد دانست که مورد موافقت هیئت قرار گرفت و مقرر شد تا بازگشت وی، تعرضی از طرفین صورت نگیرد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص65-66.</ref> با این حال، مقامات امنیتی که پیش‌تر دستور قلع‌وقمع متحصنان را از شاه دریافت کرده بودند، در این فرصت مقدمات کار را فراهم کرده و برای اجرای حکم رضاشاه آماده شدند. در عین حال برخی از علما نیز از این فرصت برای متقاعد کردن تحصن‌کنندگان بهره بردند.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص64.</ref>

بامداد یکشنبه [[۲۲ تیر]] ۱۳۱۴ش، نظامیان با شکستن درهای منتهی به مسجد گوهرشاد حمله را آغاز کردند. نظامیان به‌سوی مردم آشفته و در حال فرار شروع به تیراندازی کردند. این وضعیت تا ساعت پنج صبح ادامه یافت.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/10895/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF روحبخش، رحیم، «قیام گوهرشاد»، نشریۀ زمانه، 1387، شماره 75 و 76]، پورتال جامع علوم انسانی ؛ قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص72 و 73.</ref> بهلول همراه چند تن، با هدف پیوستن به نیروهای مردمی که شنیده بود از روستاها و شهرهای نزدیک به‌سوی مشهد در حرکت‌اند، مسجد را ترک کرد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص79.</ref>

آمار مقتولان در گزارش‌های مسئولان حکومتی، شاهدان عینی و منابع نزدیک به حادثه اختلاف چشمگیری دارد و از ۱۴ تا ۳۰۰۰ نفر ذکر شده است.<ref>. شوشترى، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص82 ؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.</ref> خراسانی هروی، شمار مقتولان و مجروحان را حدود ۸۵۰ نفر ذکر کرده است.<ref>. هروى خراسانى، حدیقه‌الرضویه، 1326ش، ص274.</ref> وزیر مختار [[آمریکا]] تعداد مجروحان را ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر و قربانیان را ۴۰۰ یا ۵۰۰ نفر دانسته که ۱۳ تن آنان زائران افغانستانی بوده‌اند.<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص187- 188.</ref> تحصیل‌دار مالیاتی نیز ثبت ۵۶ کامیون حامل جنازه و مجروح را گزارش کرده است.<ref>. شوشترى، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص83.</ref> حمل فشردهٔ اجساد با کامیون‌ها<ref>. شوشترى، خاطرات سیاسى، 1379ش، ص82 و 83.</ref> دفن دسته‌جمعی در گودال‌ها<ref>. واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.</ref>و حتی انتقال و دفن مجروحان زنده همراه با کشته‌ها<ref>. واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص214 و 310.</ref> نشان می‌دهد که امکان ثبت رسمی و شمارش دقیق وجود نداشته است.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref>

پس از واقعه، نظمیه مشهد حدود ۱۷۰۲ نفر را بازداشت کرد. از میان آن‌ها، ۱۲ روحانی برجسته از جمله شیخ محمد آقازاده، شیخ مرتضی آشتیانی، سید یونس اردبیلی، شیخ آقابزرگ شاهرودی، سید علی‌اکبر خویی و نواب احتشام رضوی به تهران منتقل شدند و ۱۸ نفر دیگر به [[سمنان]] تبعید شدند. <ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> بهلول گنابادی که تحت تعقیب بود به [[افغانستان]] رفت.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص89، 199 و 111.</ref>

دادگاه نظامی ۲۶ نفر از متهمان را مجرم شناخت و آنان را به [[اعدام]]، [[حبس ابد]] یا حبس یک‌ساله محکوم کرد.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص112-113.</ref> در بازبینی پرونده در [[۲ خرداد]] ۱۳۱۵ش، سه سال حبس برای نواب احتشام رضوی، محمدحسین صبوری و حاج‌ زین‌العابدین روشندل تعیین شد؛ در حالی که در ادعانامهٔ مدعی‌العموم برای آنان مجازات اعدام درخواست شده بود. ۱۳ نفر نیز به یک سال حبس محکوم و سایر متهمان تبرئه شدند.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص97 و 117-118.</ref>

بازتاب واقعه در [[مطبوعات]] نیز مطابق انتظار، در چارچوب سیاست سکوت، تحریف و هم‌سویی با خواست حکومت شکل گرفت. روزنامه‌ها که زیر نفوذ کامل حاکمیت عمل می‌کردند، یا اساساً از پرداختن به حادثه خودداری ورزیدند یا روایت رسمی دولت را بازتولید کردند. معدود گزارش‌های منتشرشده نیز در جهت توجیه عملکرد حکومت، کم‌اهمیت جلوه‌دادن واقعه، نسبت‌دادن آن به عناصر نامطلوب و بی‌اعتبارسازی معترضان صورت گرفت.<ref>. [https://shahraranews.ir/fa/news/116581/%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D9%88-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1 بیات، «پیش و پس از واقعه مسجد گوهرشاد به روایت مطبوعات آن روزگار»،] وب سایت شهرآرا نیوز _؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص61 و 78.</ref>  

قیام مسجد گوهرشاد، که با سرکوب خونین و تبعید روحانیت مشهد پایان یافت، اوج واکنش مردم و علما به سیاست‌های ضد دینی رضاشاه بود. این واقعه علاوه بر ایجاد فاصله میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بی‌پروایی واداشت و زمینه اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنان‌که رضاشاه در گفت‌وگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بی‌درنگ برنامه رسمی کشف حجاب دانست. <ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref>

به دنبال کشتار گسترده و انزجار [[افکار عمومی]] داخلی و بین‌المللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبرا کند.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.</ref> او در مجلس مقامات حکومتی مشهد را به بی‌کفایتی متهم کرد،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.</ref> تغییرات مدیریتی گسترده‌ای در حکومت محلی اعمال نمود و محمدولی‌خان اسدی، نایب‌التولیهٔ آستان و داماد [[محمدعلی فروغی]] را به‌عنوان عامل اصلی واقعه اعدام کرد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408 ؛ فروغى، خاطرات، 1383ش، ص26.</ref> پس از این اعدام، فروغی، نخست‌وزیر وقت، استعفا داد و محمود جم مأمور تشکیل کابینه شد.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref>