پرش به محتوا

واقعه مسجد گوهرشاد: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
سعید مقدم (بحث | مشارکت‌ها)
۶۲۶ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دوره پهلوی در مسجد گوهرشاد.
{{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دوره پهلوی در مسجد گوهرشاد.


واقعه مسجد گوهرشاد تجمع اعتراضی مردم [[مشهد]] علیه قانون تغییر لباس و اجباری شدن [[کلاه شاپو]] بود که در [[ماه تیر|تیر]] ۱۳۱۴ش، در دوره حکومت پهلوی اول رخ داد. حصر آیت‌الله سید حسین قمی و سیاست‌های تغییر لباس، عامل اصلی این تحصن بود. حکومت که بر پیشبرد سیاست‌های تجددگرایانه خود اصرار داشت، در برابر خواسته‌های مردم کوتاه نیامد و با خشونت گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، حبس و تبعید شدند. این فاجعه موجب افزایش بدبینی مردم به [[حکومت پهلوی]] شد.
واقعه مسجد گوهرشاد، تجمع اعتراضی مردم [[مشهد]] در مخالفت با قانون تغییر لباس و اجباری شدن [[کلاه شاپو]] بود که در [[ماه تیر|تیر]] ۱۳۱۴ش، در دوره حکومت پهلوی اول رخ داد. حصر سیدحسین قمی و سیاست‌های تغییر لباس، عامل اصلی این تحصن بود. حکومت که بر پیشبرد سیاست‌های تجددگرایانه خود اصرار داشت، در برابر خواسته‌های مردم کوتاه نیامد و با خشونت گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، حبس و تبعید شدند. این برخورد، موجب افزایش بدبینی مردم به [[حکومت پهلوی]] شد.


== زمینه‌های شکل‌گیری واقعه ==
== زمینه‌های شکل‌گیری واقعه ==
رویکرد غرب‌گرایانه پس از مشروطه که با شعار تجدد و پیشرفت دنبال می‌شد، در دورهٔ پهلوی اول به تقلیدهای سطحی از غرب فروکاسته شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> این سیاست با تصویب قانون متحدالشکل کردن لباس در سال ۱۳۰۷ش آغاز شد<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و با اجبار به استفاده از کلاه شاپو در سال ۱۳۱۴ش ادامه یافت؛ روندی که بر تغییرات ظاهری و تحمیلی جامعه تأکید داشت.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref>
در پی تحولات سیاسی و فکری پس از انقلاب مشروطه، گفتمان تجدد و نوسازی که به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در ایران تبدیل شده بود؛ در دورهٔ پهلوی اول عمدتاً با الگوگیری از تجربه‌های غربی دنبال گردید و در حوزهٔ فرهنگ و سبک زندگی، به اجرای سیاست‌هایی معطوف به یکسان‌سازی و تغییر ظواهر اجتماعی انجامید.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> در این چارچوب، قانون متحدالشکل‌کردن لباس در سال ۱۳۰۷ش تصویب شد<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و در سال ۱۳۱۴ش الزام به استفاده از کلاه شاپو به اجرا درآمد؛ سیاست‌هایی که بر دگرگونی‌های اجباری در پوشش عمومی تأکید داشتند.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref>


هم‌زمان با این سیاست‌ها، طرح مسئلهٔ رفع حجاب نگرانی‌هایی را میان متدینان و به‌ویژه روحانیت ایجاد کرد. بازداشت و ضرب‌وشتم آیت‌الله سیدحسام‌الدین فال‌اسیری پس از اعتراض به پایکوبی دختران بی‌حجاب در [[شیراز]]،<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> موجب شد علمای مشهد به سیاست تغییر لباس و موضوع [[بی‌حجابی]]، واکنش نشان دهند و درصدد گفت‌وگو با [[رضاشاه]] و آگاه‌سازی مردم برآیند.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> آیت‌الله حسین قمی به نمایندگی از علما برای گفت‌وگو با رضاشاه راهی [[تهران]] شد؛ اما بدون دیدار با شاه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینه‌ها، واکنش‌ها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref>  
هم‌زمان با این اقدامات، طرح مسئلهٔ رفع حجاب به یکی از موضوعات حساس اجتماعی بدل شد و نگرانی‌هایی را در میان اقشار مذهبی، به‌ویژه روحانیت، برانگیخت. برخورد با برخی چهره‌های دینی، از جمله بازداشت و ضرب‌وشتم سیدحسام‌الدین فال‌اسیری پس از اعتراض به برگزاری مراسم پایکوبی دختران بی‌حجاب در [[شیراز]]،<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> زمینه‌ساز واکنش علمای مشهد به سیاست تغییر لباس و مسئلهٔ [[بی‌حجابی]] شد و آنان را به تلاش برای گفت‌وگو با [[رضاشاه]] و آگاه‌سازی مردم سوق داد.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> در این میان، سیدحسین قمی به نمایندگی از علما برای گفت‌وگو با رضاشاه راهی [[تهران]] شد؛ اما بدون دیدار با شاه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینه‌ها، واکنش‌ها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref>


روحانیون مشهد مردم را به اعتراض به سیاست‌های رضاخان و تحصن در [[مسجد گوهرشاد]] فراخواندند.<ref>. واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.</ref> شیخ [[محمدتقی بهلول]] که با انگیزهٔ حمایت از آیت‌الله قمی به مشهد آمده بود، در سخنانی تند، حکومت را نقد و مردم را به حضور گسترده‌تر دعوت کرد.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.</ref> بهلول توسط مأموران در صحن [[حرم امام رضا]] بازداشت، اما با کمک مردم و نواب احتشام، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص33-34.</ref> این توقیف و آزادی، بهلول را ناخواسته در رأس مخالفت مردم با حکومت قرار داد<ref>. قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.</ref> و او در هدایت قیام، همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حاج شیخ حسین مجتهد زنجانی و حاج شیخ مهدی واعظ خراسانی را داشت.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص35.</ref>
در ادامهٔ این روند، روحانیون مشهد مردم را به اعتراض و تحصن در [[مسجد گوهرشاد]] فراخواندند.<ref>. واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.</ref> شیخ [[محمدتقی بهلول]] که با هدف حمایت از سیدحسین قمی به مشهد آمده بود، با ایراد سخنرانی‌های انتقادی، مردم را به حضور گسترده‌تر دعوت کرد.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.</ref> بهلول توسط مأموران در صحن [[حرم امام رضا]] بازداشت، اما با کمک مردم و نواب احتشام، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص33-34.</ref> این واقعه به قرار گرفتن ناخواستهٔ بهلول در جایگاه یکی از چهره‌های محوری مخالفت‌ها انجامید<ref>. قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.</ref> و وی در هدایت اعتراض‌ها از همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حسین مجتهد زنجانی و مهدی واعظ خراسانی برخوردار بود.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص35.</ref>


== برخورد اولیهٔ حکومت با معترضان ==
== برخورد اولیهٔ حکومت با معترضان ==
حکومت که از گسترش تحصن و پیوستن مردم نگران بود، صبح [[جمعه]] [[۲۰ تیر]] ۱۳۱۴ش ورودی‌های مسجد گوهرشاد و صحن‌های منتهی به آن را مسدود کرد. با هجوم جمعیت، درگیری میان مردم و نظامیان آغاز شد و سرانجام با دستور شلیک مستقیم،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186.</ref> خشونت و خشم عمومی شدت گرفت.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص108 و 109.</ref> تردید نظامیان در کشتار مردم در حرم امام رضا<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188؛ کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص.83</ref> و حضور گستردهٔ جمعیت سبب توقف تیراندازی و باز شدن راه پیوستن مردم به تحصن شد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.</ref> این برخورد اولیه حداقل ۴۰ کشته برجای گذاشت.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.</ref>
با گسترش تحصن در مسجد گوهرشاد و افزایش پیوستن مردم، نیروهای حکومتی برای کنترل اوضاع وارد عمل شدند. صبح [[جمعه]] [[۲۰ تیر]] ۱۳۱۴ش، ورودی‌های مسجد گوهرشاد و صحن‌های منتهی به آن مسدود شد. با تجمع و هجوم جمعیت، درگیری میان مردم و نظامیان آغاز گردید و در ادامه، با صدور دستور شلیک مستقیم،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186.</ref> تنش و خشونت شدت گرفت.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص108 و 109.</ref> تردید برخی نظامیان در تیراندازی به مردم در حرم امام رضا<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188؛ کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص.83</ref> و حضور گستردهٔ جمعیت، موجب توقف موقت تیراندازی و باز شدن مسیرهای منتهی به مسجد و پیوستن افراد بیشتری به تحصن شد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.</ref> در جریان این برخورد اولیه، دست‌کم ۴۰ نفر کشته شدند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.</ref>


خبر کشتار، زن و مرد را نوحه‌کنان و سینه‌زنان به سمت مسجد کشاند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص271-272 و 277.</ref> علما می‌کوشیدند که مردم آرام بمانند، جلوی هیجان و خشونت گرفته شود و با فرستادن تلگرافی به رضاشاه، ظلم نیروهای حکومت را گزارش دهند و منتظر پاسخ بمانند.<ref>. کوهستانی نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص78.</ref>
انتشار خبر کشته‌شدن معترضان، گروه‌های بیشتری از مردم، از جمله زنان و مردان، را به‌صورت نوحه‌خوان و سینه‌زن به سوی مسجد گوهرشاد کشاند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص271-272 و 277.</ref> هم‌زمان، علما تلاش می‌کردند از تشدید هیجان و خشونت جلوگیری کنند و با حفظ آرامش، از طریق ارسال تلگراف به رضاشاه، گزارش اقدامات نیروهای حکومتی را ارائه داده و در انتظار پاسخ بمانند.<ref>. کوهستانی نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص78.</ref>


== برقراری ارتباط با حکومت ==
== برقراری ارتباط با حکومت ==
کشتار روز جمعه و بی‌دفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت آستان امام رضا با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد بهلول رفت و بر پایان فوری تجمعات تأکید کرد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> به‌دنبال آن، هیئتی مرکب از علما مانند میرزا محمد کفائی خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، شیخ مرتضی آشتیانی و مقامات حکومتی مشهد در دیدار با بهلول پیشنهاد [[عفو عمومی]] مردم را در صورت ترک تحصن مطرح کردند؛ اما بهلول متفرق‌شدن مردم را منوط به بازگشت آیت‌الله قمی به مشهد دانست که مورد موافقت هیئت قرار گرفت و مقرر شد تا بازگشت وی، تعرضی از طرفین صورت نگیرد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص65-66.</ref> با این حال، مقامات امنیتی که پیش‌تر دستور قلع‌وقمع متحصنان را از شاه دریافت کرده بودند، در این فرصت مقدمات کار را فراهم کرده و برای اجرای حکم رضاشاه آماده شدند. در عین حال برخی از علما نیز از این فرصت برای متقاعد کردن تحصن‌کنندگان بهره بردند.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص64.</ref>
کشتار روز جمعه و بی‌دفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت حرم امام رضا با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد بهلول رفت و بر پایان فوری تجمعات تأکید کرد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> به‌دنبال آن، هیئتی مرکب از علما مانند میرزا محمد کفائی خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، مرتضی آشتیانی و مقامات حکومتی مشهد در دیدار با بهلول پیشنهاد [[عفو عمومی]] مردم را در صورت ترک تحصن مطرح کردند؛ اما بهلول متفرق‌شدن مردم را منوط به بازگشت سیدحسین قمی به مشهد دانست که مورد موافقت هیئت قرار گرفت و مقرر شد تا بازگشت وی، تعرضی از طرفین صورت نگیرد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص65-66.</ref> با این حال، مقامات امنیتی که پیش‌تر دستور قلع‌وقمع متحصنان را از شاه دریافت کرده بودند، در این فرصت مقدمات کار را فراهم کرده و برای اجرای حکم رضاشاه آماده شدند. در عین‌حال برخی از علما نیز از این فرصت برای متقاعد کردن تحصن‌کنندگان بهره بردند.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص64.</ref>


== پایان خونین ==
== پایان خونین ==

نسخهٔ ۱۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۹:۴۴

واقعهٔ مسجد گوهرشاد؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دوره پهلوی در مسجد گوهرشاد.

واقعه مسجد گوهرشاد، تجمع اعتراضی مردم مشهد در مخالفت با قانون تغییر لباس و اجباری شدن کلاه شاپو بود که در تیر ۱۳۱۴ش، در دوره حکومت پهلوی اول رخ داد. حصر سیدحسین قمی و سیاست‌های تغییر لباس، عامل اصلی این تحصن بود. حکومت که بر پیشبرد سیاست‌های تجددگرایانه خود اصرار داشت، در برابر خواسته‌های مردم کوتاه نیامد و با خشونت گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، حبس و تبعید شدند. این برخورد، موجب افزایش بدبینی مردم به حکومت پهلوی شد.

زمینه‌های شکل‌گیری واقعه

در پی تحولات سیاسی و فکری پس از انقلاب مشروطه، گفتمان تجدد و نوسازی که به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در ایران تبدیل شده بود؛ در دورهٔ پهلوی اول عمدتاً با الگوگیری از تجربه‌های غربی دنبال گردید و در حوزهٔ فرهنگ و سبک زندگی، به اجرای سیاست‌هایی معطوف به یکسان‌سازی و تغییر ظواهر اجتماعی انجامید.[۱] در این چارچوب، قانون متحدالشکل‌کردن لباس در سال ۱۳۰۷ش تصویب شد[۲] و در سال ۱۳۱۴ش الزام به استفاده از کلاه شاپو به اجرا درآمد؛ سیاست‌هایی که بر دگرگونی‌های اجباری در پوشش عمومی تأکید داشتند.[۳]

هم‌زمان با این اقدامات، طرح مسئلهٔ رفع حجاب به یکی از موضوعات حساس اجتماعی بدل شد و نگرانی‌هایی را در میان اقشار مذهبی، به‌ویژه روحانیت، برانگیخت. برخورد با برخی چهره‌های دینی، از جمله بازداشت و ضرب‌وشتم سیدحسام‌الدین فال‌اسیری پس از اعتراض به برگزاری مراسم پایکوبی دختران بی‌حجاب در شیراز،[۴] زمینه‌ساز واکنش علمای مشهد به سیاست تغییر لباس و مسئلهٔ بی‌حجابی شد و آنان را به تلاش برای گفت‌وگو با رضاشاه و آگاه‌سازی مردم سوق داد.[۵] در این میان، سیدحسین قمی به نمایندگی از علما برای گفت‌وگو با رضاشاه راهی تهران شد؛ اما بدون دیدار با شاه در حبس خانگی قرار گرفت.[۶]

در ادامهٔ این روند، روحانیون مشهد مردم را به اعتراض و تحصن در مسجد گوهرشاد فراخواندند.[۷] شیخ محمدتقی بهلول که با هدف حمایت از سیدحسین قمی به مشهد آمده بود، با ایراد سخنرانی‌های انتقادی، مردم را به حضور گسترده‌تر دعوت کرد.[۸] بهلول توسط مأموران در صحن حرم امام رضا بازداشت، اما با کمک مردم و نواب احتشام، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.[۹] این واقعه به قرار گرفتن ناخواستهٔ بهلول در جایگاه یکی از چهره‌های محوری مخالفت‌ها انجامید[۱۰] و وی در هدایت اعتراض‌ها از همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حسین مجتهد زنجانی و مهدی واعظ خراسانی برخوردار بود.[۱۱]

برخورد اولیهٔ حکومت با معترضان

با گسترش تحصن در مسجد گوهرشاد و افزایش پیوستن مردم، نیروهای حکومتی برای کنترل اوضاع وارد عمل شدند. صبح جمعه ۲۰ تیر ۱۳۱۴ش، ورودی‌های مسجد گوهرشاد و صحن‌های منتهی به آن مسدود شد. با تجمع و هجوم جمعیت، درگیری میان مردم و نظامیان آغاز گردید و در ادامه، با صدور دستور شلیک مستقیم،[۱۲] تنش و خشونت شدت گرفت.[۱۳] تردید برخی نظامیان در تیراندازی به مردم در حرم امام رضا[۱۴] و حضور گستردهٔ جمعیت، موجب توقف موقت تیراندازی و باز شدن مسیرهای منتهی به مسجد و پیوستن افراد بیشتری به تحصن شد.[۱۵] در جریان این برخورد اولیه، دست‌کم ۴۰ نفر کشته شدند.[۱۶]

انتشار خبر کشته‌شدن معترضان، گروه‌های بیشتری از مردم، از جمله زنان و مردان، را به‌صورت نوحه‌خوان و سینه‌زن به سوی مسجد گوهرشاد کشاند.[۱۷] هم‌زمان، علما تلاش می‌کردند از تشدید هیجان و خشونت جلوگیری کنند و با حفظ آرامش، از طریق ارسال تلگراف به رضاشاه، گزارش اقدامات نیروهای حکومتی را ارائه داده و در انتظار پاسخ بمانند.[۱۸]

برقراری ارتباط با حکومت

کشتار روز جمعه و بی‌دفاع بودن مردم، خطر وضعیت را برای برخی سران تحصن و علما آشکار ساخت. نواب احتشام با وساطت تولیت حرم امام رضا با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد بهلول رفت و بر پایان فوری تجمعات تأکید کرد.[۱۹] به‌دنبال آن، هیئتی مرکب از علما مانند میرزا محمد کفائی خراسانی، فرزند آخوند خراسانی، مرتضی آشتیانی و مقامات حکومتی مشهد در دیدار با بهلول پیشنهاد عفو عمومی مردم را در صورت ترک تحصن مطرح کردند؛ اما بهلول متفرق‌شدن مردم را منوط به بازگشت سیدحسین قمی به مشهد دانست که مورد موافقت هیئت قرار گرفت و مقرر شد تا بازگشت وی، تعرضی از طرفین صورت نگیرد.[۲۰] با این حال، مقامات امنیتی که پیش‌تر دستور قلع‌وقمع متحصنان را از شاه دریافت کرده بودند، در این فرصت مقدمات کار را فراهم کرده و برای اجرای حکم رضاشاه آماده شدند. در عین‌حال برخی از علما نیز از این فرصت برای متقاعد کردن تحصن‌کنندگان بهره بردند.[۲۱]

پایان خونین

بامداد یکشنبه ۲۲ تیر ۱۳۱۴ش، نظامیان با شکستن درهای منتهی به مسجد گوهرشاد حمله را آغاز کردند. نظامیان به‌سوی مردم آشفته و در حال فرار شروع به تیراندازی کردند. این وضعیت تا ساعت پنج صبح ادامه یافت.[۲۲] بهلول همراه چند تن، با هدف پیوستن به نیروهای مردمی که شنیده بود از روستاها و شهرهای نزدیک به‌سوی مشهد در حرکت‌اند، مسجد را ترک کرد.[۲۳]

آمار مقتولان در گزارش‌های مسئولان حکومتی، شاهدان عینی و منابع نزدیک به حادثه اختلاف چشمگیری دارد و از ۱۴ تا ۳۰۰۰ نفر ذکر شده است.[۲۴] خراسانی هروی، شمار مقتولان و مجروحان را حدود ۸۵۰ نفر ذکر کرده است.[۲۵] وزیر مختار آمریکا تعداد مجروحان را ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر و قربانیان را ۴۰۰ یا ۵۰۰ نفر دانسته که ۱۳ تن آنان زائران افغانستانی بوده‌اند.[۲۶] تحصیل‌دار مالیاتی نیز ثبت ۵۶ کامیون حامل جنازه و مجروح را گزارش کرده است.[۲۷] حمل فشردهٔ اجساد با کامیون‌ها[۲۸] دفن دسته‌جمعی در گودال‌ها[۲۹]و حتی انتقال و دفن مجروحان زنده همراه با کشته‌ها[۳۰] نشان می‌دهد که امکان ثبت رسمی و شمارش دقیق وجود نداشته است.[۳۱]

بازماندگان واقعه

پس از واقعه، نظمیه مشهد حدود ۱۷۰۲ نفر را بازداشت کرد. از میان آن‌ها، ۱۲ روحانی برجسته از جمله شیخ محمد آقازاده، شیخ مرتضی آشتیانی، سید یونس اردبیلی، شیخ آقابزرگ شاهرودی، سید علی‌اکبر خویی و نواب احتشام رضوی به تهران منتقل شدند و ۱۸ نفر دیگر به سمنان تبعید شدند.[۳۲] بهلول گنابادی که تحت تعقیب بود به افغانستان رفت.[۳۳]

دادگاه نظامی ۲۶ نفر از متهمان را مجرم شناخت و آنان را به اعدام، حبس ابد یا حبس یک‌ساله محکوم کرد.[۳۴] در بازبینی پرونده در ۲ خرداد ۱۳۱۵ش، سه سال حبس برای نواب احتشام رضوی، محمدحسین صبوری و حاج زین‌العابدین روشندل تعیین شد؛ در حالی که در ادعانامهٔ مدعی‌العموم برای آنان مجازات اعدام درخواست شده بود. ۱۳ نفر نیز به یک سال حبس محکوم و سایر متهمان تبرئه شدند.[۳۵]

بازتاب واقعه

خشونت اعمال‌شده در مکانی مقدس، جامعه را در بهت فرو برده بود؛ چنان‌که «هورنی بروک» فضای تهران را سنگین و آکنده از حس بلاتکلیفی توصیف کرده است.[۳۶]

بازتاب واقعه در مطبوعات نیز مطابق انتظار، در چارچوب سیاست سکوت، تحریف و هم‌سویی با خواست حکومت شکل گرفت. روزنامه‌ها که زیر نفوذ کامل حاکمیت عمل می‌کردند، یا اساساً از پرداختن به حادثه خودداری ورزیدند یا روایت رسمی دولت را بازتولید کردند. معدود گزارش‌های منتشرشده نیز در جهت توجیه عملکرد حکومت، کم‌اهمیت جلوه‌دادن واقعه، نسبت‌دادن آن به عناصر نامطلوب و بی‌اعتبارسازی معترضان صورت گرفت.[۳۷]

آثار و پیامدهای واقعه

قیام مسجد گوهرشاد، که با سرکوب خونین و تبعید روحانیت مشهد پایان یافت، اوج واکنش مردم و علما به سیاست‌های ضد دینی رضاشاه بود. این واقعه علاوه بر ایجاد فاصله میان مردم و حکومت پهلوی،[۳۸] حکومت را به بی‌پروایی واداشت و زمینه اجرای کشف حجاب، را فراهم کرد؛ چنان‌که رضاشاه در گفت‌وگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بی‌درنگ برنامه رسمی کشف حجاب دانست.[۳۹]

به دنبال کشتار گسترده و انزجار افکار عمومی داخلی و بین‌المللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبری کند.[۴۰] او در مجلس مقامات حکومتی مشهد را به بی‌کفایتی متهم کرد،[۴۱] تغییرات مدیریتی گسترده‌ای در حکومت محلی اعمال نمود و محمدولی‌خان اسدی، نایب‌التولیهٔ آستان و داماد محمدعلی فروغی را به‌عنوان عامل اصلی واقعه اعدام کرد.[۴۲] پس از این اعدام، فروغی، نخست‌وزیر وقت، استعفا داد و محمود جم مأمور تشکیل کابینه شد.[۴۳]

پانویس

  1. ↑ . هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.
  2. ↑ . « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  3. ↑ . هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.
  4. ↑ . کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.
  5. ↑ . «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی
  6. ↑ . صلاح، کشف حجاب (زمینه‌ها، واکنش‌ها و پیامدها)، 1384ش، ص186.
  7. ↑ . واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.
  8. ↑ . خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.
  9. ↑ . کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص33-34.
  10. ↑ . قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.
  11. ↑ . کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص35.
  12. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186.
  13. ↑ . کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص108 و 109.
  14. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188؛ کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص.83
  15. ↑ . بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.
  16. ↑ . خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.
  17. ↑ . خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص271-272 و 277.
  18. ↑ . کوهستانی نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص78.
  19. ↑ . کوهستانی‌نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.
  20. ↑ . بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص65-66.
  21. ↑ . قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص64.
  22. ↑ . روحبخش، رحیم، «قیام گوهرشاد»، نشریۀ زمانه، 1387، شماره 75 و 76، پورتال جامع علوم انسانی؛ قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص72 و 73.
  23. ↑ . بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص79.
  24. ↑ . شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص82؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.
  25. ↑ . هروی خراسانی، حدیقه‌الرضویه، 1326ش، ص274.
  26. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص187- 188.
  27. ↑ . شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص83.
  28. ↑ . شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص82 و 83.
  29. ↑ . واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.
  30. ↑ . واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص214 و 310.
  31. ↑ . «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی
  32. ↑ . «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی
  33. ↑ . قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص89، 199 و 111.
  34. ↑ . قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص112-113.
  35. ↑ . قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص97 و 117-118.
  36. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص182.
  37. ↑ . بیات، «پیش و پس از واقعه مسجد گوهرشاد به روایت مطبوعات آن روزگار»، وب سایت شهرآرا نیوز ؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص61 و 78.
  38. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.
  39. ↑ . «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی
  40. ↑ . شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.
  41. ↑ . مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.
  42. ↑ . هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408؛ فروغی، خاطرات، 1383ش، ص26.
  43. ↑ . جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی

منابع

  • بهلول، محمدتقی، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، قم، حضور، ۱۳۸۵ش.
  • بیات، زهرا، «پیش و پس از واقعه مسجد گوهرشاد به روایت مطبوعات آن روزگار»، وب سایت شهرآرا نیور، تاریخ درج: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، ۲۰ و ۲۱ تیرماه ۱۳۱۴»، وب سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج: ۲۱ تیر ۱۴۰۴ش.
  • خراسانی هروی، محمد حسن، حدیقة الرضویة، مشهد، مولّف، ۱۳۲۶ش.
  • روحبخش، رحیم، قیام گوهرشاد، نشریهٔ زمانه، شماره ۷۵ و ۷۶، ۱۳۸۷ش.
  • شوشتری، سید محمدعلی، خاطرات سیاسی، تهران، کویر، ۱۳۷۹ش.
  • صلاح، مهدی، کشف حجاب (زمینه‌ها، واکنش‌ها و پیامدها)، تهران، مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۸۴ش.
  • فروغی، محمود، خاطرات، به کوشش حبیب لاجوردی، کتاب نادر، تهران، ۱۳۸۳ش.
  • قاسم پور، داود، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
  • «قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخلهٔ مملکت»، مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
  • کوهستانی‌نژاد، مسعود، واقعهٔ خراسان، تهران، حوزهٔ هنری سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • مجد، محمدقلی، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، ترجمه مصطفی امیری، تهران، مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۸۹ش.
  • واحد، سینا، قیام گوهرشاد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۶ش.
  • هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، تهران، زوار، ۱۳۸۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=واقعه_مسجد_گوهرشاد&oldid=10571»