بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. | ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است. | ||
== '''مفهومشناسی''' <ref | == '''مفهومشناسی''' == | ||
واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۰.</ref> معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.<ref>راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه «اُم».</ref> اُم ابیها از کنیههای فاطمه و بهمعنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> کنیهای که پیامبر، دخترش را بدان میخوانده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> | |||
واژه «اُم» معنایی عام و مفهومی دارد و آوردن آن در کنار واژه «ابیها» نشاندهنده اهمیت این کنیه تکرمی میباشد.<ref>عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.</ref> | |||
== '''پیشینه ام ابیها''' === | |||
منابع تاریخی و روایی شیعیان و اهلسنت، نقل میکنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم ابیها خطاب میکردند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.</ref> این گزارش در کتابهایی مانند «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی<ref>عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.</ref> و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب<ref> ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref>، آمده است. دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است. <ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> | |||
نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و امام کاظم نیز ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> این نام یا کنیه برای این افراد، بهعنوان احترام و تکریم به آنان نسبت داده نشده است و برخلاف فاطمه زهرا، این کنیه برای آنان شهرت نداشته و به آن مشهور نبودهاند.<ref>عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.</ref> | |||
== '''تحول معنایی''' == | == '''تحول معنایی''' == | ||
