مطالبهگری: تفاوت میان نسخهها
بازسازی متن |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|مطالبهگری}}'''؛ کنشهای فردی و جمعی برای بیان و پیگیری خواستهها و حقوق اجتماعی در عرصهٔ عمومی. | ||
مطالبهگری بهعنوان تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه، زمانی برجسته میشود که خواستههای فردی به مسئلهای عمومی تبدیل شوند؛ جایی که [[شهروندی|شهروندان]] میکوشند از مسیرهای مدنی، گفتوگو، [[کنش جمعی]] و نهادهای واسط، صدای خود را در [[فضاهای عمومی|فضای عمومی]] قابل شنیدن کنند. این کنشها نهتنها بازتابی از میزان [[مشارکت | مطالبهگری بهعنوان تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه، زمانی برجسته میشود که خواستههای فردی به مسئلهای عمومی تبدیل شوند؛ جایی که [[شهروندی|شهروندان]] میکوشند از مسیرهای مدنی، گفتوگو، [[کنش جمعی]] و نهادهای واسط، صدای خود را در [[فضاهای عمومی|فضای عمومی]] قابل شنیدن کنند. این کنشها نهتنها بازتابی از میزان [[مشارکت اجتماعی]] هستند، بلکه نشان میدهند [[جامعه]] تا چه اندازه توان تبدیل [[نارضایتی عمومی|نارضایتیهای عمومی]] به مطالبات قابل پیگیری را دارد. در [[ایران]]، مطالبهگری در پیوند با ساختارهای حقوقی، فرهنگی و نهادی معنا مییابد و شکلهای متنوعی از پیگیری صنفی و مدنی تا کنشگری در [[فضای مجازی]] را دربر میگیرد؛ عرصهای که هم فرصتهایی تازه برای بیان مطالبات فراهم کرده و هم چالشهایی در زمینهٔ اثربخشی، سازمانیافتگی و پاسخگویی ایجاد کرده است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
مطالبهگری در لغت بهمعنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%25D9%2585%25D8%25B7%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2587 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ مطالبه.]</ref> و در اصطلاح بهمعنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از [[مردم]]، به یک | مطالبهگری در لغت بهمعنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%25D9%2585%25D8%25B7%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2587 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ مطالبه.]</ref> و در اصطلاح بهمعنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از [[مردم]]، به یک خواستهٔ عمومی تبدیل شود.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص433.]</ref> در دنیای امروز، مطالبهگری بهعنوان راهی برای دستیابی به [[رفاه]] و [[عدالت اجتماعی]] شناخته میشود<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص442.]</ref> و با امیدبخشی و ارائهٔ راهحل، همراه میشود.<ref>[https://hamkarnafti.ir/بیانات-مقام-معظم-رهبری-در-خصوص-مطالبه-گری-و-تزریق-امید-در-جامعه-و-مطالبه-کار-جدی-از-مسؤلان «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبهگری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی.]</ref> | ||
=== تفاوت مطالبهگری و اغتشاش === | === تفاوت مطالبهگری و اغتشاش === | ||
مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستههای خود را بهصورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است؛<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/816293/ | مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستههای خود را بهصورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است؛<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/816293/مطالبه-گری-صحیح-چه-ویژگی-هایی-دارد فضائلی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز.]</ref> اما اغتشاش یا شورش با خشونت، تخریب اموال عمومی و ایجاد ناامنی همراه است.<ref>[https://jou.spsiran.ir/article_172455_11a20cb1084e95d00a533bdc52f05512.pdf شفیعزاده، «تحلیل جرمشناختی تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهی به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سیاسی»، 1399ش، ص396.]</ref> | ||
=== تفاوت مطالبهگری و انتقادگری === | === تفاوت مطالبهگری و انتقادگری === | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
== تاریخچه مطالبهگری == | == تاریخچه مطالبهگری == | ||
ریشههای نظارت مردم بر [[حکومت]] و شکلگیری [[جامعه مدنی| | ریشههای نظارت مردم بر [[حکومت]] و شکلگیری [[جامعه مدنی|جامعهٔ مدنی]] به دوران [[یونان باستان]] و [[روم باستان]] بازمیگردد؛ اما مفهوم مدرن آن در قرن هجدهم میلادی و شکلگیری مفاهیمی مانند [[حقوق بشر]] و [[دموکراسی]] پررنگ شد.<ref>[https://www.ipsajournal.ir/article_446_1a5b1e4daae265b790965a275b53ae50.pdf سردارنیا، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، 1400ش، ص124-125.]</ref> | ||
در [[تاریخ معاصر ایران]]، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در [[دوران مشروطه]] مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، [[عدالت]] و [[برابری]] تلاش میکردند.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانیخلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص۴۳۵.]</ref> در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و [[آزادی اطلاعات|جریان آزاد اطلاعات]]، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته | در [[تاریخ معاصر ایران]]، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در [[دوران مشروطه]] مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، [[عدالت]] و [[برابری]] تلاش میکردند.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانیخلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص۴۳۵.]</ref> در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و [[آزادی اطلاعات|جریان آزاد اطلاعات]]، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته است.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص427.]</ref> | ||
== اهداف مطالبهگری == | == اهداف مطالبهگری == | ||
مطالبهگری ابزاری برای تحقق توسعهٔ اجتماعی و حفظ حقوق شهروندی بهشمار میرود تا اهداف زیر را تأمین کند: | |||
مطالبهگری ابزاری برای تحقق | |||
* پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و [[منافع عمومی]] | * پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و [[منافع عمومی]] | ||
* افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول | * افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۴: | ||
* اصلاح سیاستها و رویههای نادرست | * اصلاح سیاستها و رویههای نادرست | ||
* بهبود کیفیت تصمیمگیریها | * بهبود کیفیت تصمیمگیریها | ||
* ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان.<ref>[https://samanjavanan.ir/ | * ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان.<ref>[https://samanjavanan.ir/مطالبه-گری-چیست-و-چه-اهدافی-دارد؟/ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.]</ref> | ||
== مبانی مطالبهگری == | == مبانی مطالبهگری == | ||
مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون [[امر به معروف و نهی از منکر]]، [[عدالتخواهی]]، [[مسئولیت اجتماعی|مسئولیتپذیری اجتماعی]] و [[نظارت عمومی]] استوار است. از منظر [[آموزههای دینی]]، انسان مؤمن | مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون [[امر به معروف و نهی از منکر]]، [[عدالتخواهی]]، [[مسئولیت اجتماعی|مسئولیتپذیری اجتماعی]] و [[نظارت عمومی]] استوار است. از منظر [[آموزههای دینی]]، انسان مؤمن دربارهٔ سرنوشت جامعه بیتفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر [[ظلم]]، [[فساد]] و [[تضییع حقوق عمومی]] واکنش آگاهانه و اصلاحگرانه نشان دهد. [[قرآن]] و [[سیره پیامبر اسلام]] و ائمه، بر لزوم مطالبهٔ حق، [[نصیحت حاکمان]] و [[دفاع از مظلوم]] تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبهگری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و [[حفظ کرامت انسانی]] در [[جامعه اسلامی]] است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105956/مبانی-دینی-مطالبه-گری-مطلوب?rcids=80368,99556,105792,98379 «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی [[جمهوری اسلامی ایران]] بر اصول [[قانون اساسی]] استوار است، ازجمله: اصل ۸ که امر به معروف و نهی از منکر را مورد توجه قرار میدهد؛ اصل ۲۴ که به [[آزادی بیان]] توجه داده است و اصل ۲۷ که ناظر به [[آزادی اجتماعات]] و راهپیماییهای قانونی است.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/4707/ | مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی [[جمهوری اسلامی ایران]] بر اصول [[قانون اساسی]] استوار است، ازجمله: اصل ۸ که امر به معروف و نهی از منکر را مورد توجه قرار میدهد؛ اصل ۲۴ که به [[آزادی بیان]] توجه داده است و اصل ۲۷ که ناظر به [[آزادی اجتماعات]] و راهپیماییهای قانونی است.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/4707/قانون-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> در این چارچوب، مردم حق دارند مطالبات و انتقادات خود را بهصورت قانونی و مسالمتآمیز بیان کنند. از این منظر، [[مطالبهگری]] یکی از ابزارهای تحقق [[نظارت عمومی]] و تقویت [[مردمسالاری دینی]] بهشمار میرود. تأکید نهادهایی مانند [[شورای نگهبان]] بر بیان مطالبات در چارچوب قانون، نشاندهندهٔ جایگاه حقوقی مطالبهگری برای اصلاح امور و افزایش پاسخگویی مسئولان است.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/8962/مردم-میتوانند-طبق-قانون-اساسی-مطالبات-خودشان-را-بیان-کنند «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> | ||
== انواع مطالبهگری == | == انواع مطالبهگری == | ||
پژوهشگران مطالبهگری را به دو دستهٔ کلی تقسیم میکنند: | |||
پژوهشگران مطالبهگری را به دو | # '''مطالبهگری تأملی:''' این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است. | ||
# '''مطالبهگری تأملی:''' این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است. | |||
# '''مطالبهگری افراطی یا فریاد:''' در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که سازوکارهای قانونی پاسخگو نباشند.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص434.]</ref> | # '''مطالبهگری افراطی یا فریاد:''' در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که سازوکارهای قانونی پاسخگو نباشند.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_18052_a98414870e7780c2b7cb862a7f514bcc.pdf رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص434.]</ref> | ||
گونههای مختلف مطالبهگری مانند '''مطالبهگری صنفی و کارگری'''، '''مطالبهگری جنسیتی'''، '''مطالبهگری قومی'''، '''مطالبهگری محیطزیستی''' و '''مطالبهگری سیاسی'''، همگی میتوانند به دو شکل تأملی و افراطی، رخ دهند.<ref>[https://isa.org.ir/ | گونههای مختلف مطالبهگری مانند '''مطالبهگری صنفی و کارگری'''، '''مطالبهگری جنسیتی'''، '''مطالبهگری قومی'''، '''مطالبهگری محیطزیستی''' و '''مطالبهگری سیاسی'''، همگی میتوانند به دو شکل تأملی و افراطی، رخ دهند.<ref>[https://isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/386-گزارش-نشست-گروه-جامعهشناسی-نظری/6488-گونهشناسی-مطالبهگری «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.]</ref> | ||
=== ابزارهای مطالبهگری === | === ابزارهای مطالبهگری === | ||
ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد؛ ازجمله: | ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد؛ ازجمله: | ||
* تریبونهای عمومی که معمولاً در اختیار [[امام جمعه|خطبای جمعه]]، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی است؛ | * تریبونهای عمومی که معمولاً در اختیار [[امام جمعه|خطبای جمعه]]، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی است؛ | ||
* قلم و نوشتار مانند نگارش [[مقاله]]، [[کتاب]] و [[وبلاگ]]؛ | * قلم و نوشتار مانند نگارش [[مقاله]]، [[کتاب]] و [[وبلاگ]]؛ | ||
* [[فضای مجازی]] و | * [[فضای مجازی]] و رسانهها؛ | ||
* نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛ | * نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛ | ||
* مشارکت سیاسیاجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در [[انتخابات]] | * مشارکت سیاسیاجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در [[انتخابات]] حاصل میشود. | ||
استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای [[سواد رسانهای]] برای فعالیت در [[رسانه]] است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.<ref>[https://samanjavanan.ir/ | استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای [[سواد رسانهای]] برای فعالیت در [[رسانه]] است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.<ref>[https://samanjavanan.ir/مطالبه-گری-چیست-و-چه-اهدافی-دارد؟/ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.]</ref> | ||
== الزامات مطالبهگری == | == الزامات مطالبهگری == | ||
مطالبهگری زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و بهشکلی پایدار پیگیری شوند. همچنین مستلزم [[روحیه مشارکت| | مطالبهگری زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و بهشکلی پایدار پیگیری شوند. همچنین مستلزم [[روحیه مشارکت|روحیهٔ مشارکت]]، [[کار جمعی]] و احترام به نظر دیگران بهعنوان تمرینی عملی برای [[دموکراسی]] است و در عین حال با [[مسئولیتپذیری]] و [[تعهد اجتماعی]] گره خورده است؛ بهگونهای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبهگری به طلبکاری اجتماعی تقلیل مییابد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/مطالبه-گری-اجتماعی-یا-طلبکاری «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.]</ref> | ||
همچنین مطالبهگری نیازمند آرمانخواهی پایدار است تا مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود. همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، [[نظارت اجتماعی]] و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1152152/fa#pointx عباسی شاهکوه و غفاری هشتجین، '''«'''نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و | همچنین مطالبهگری نیازمند آرمانخواهی پایدار است تا مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود. همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، [[نظارت اجتماعی]] و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1152152/fa#pointx عباسی شاهکوه و غفاری هشتجین، '''«'''نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبهگری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، 1402ش، ص50.]</ref> | ||
== فواید مطالبهگری == | == فواید مطالبهگری == | ||
* بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.]</ref> | |||
* بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه | * تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش [[نشاط اجتماعی]]، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی میشود.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.]</ref> | ||
* تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش [[نشاط اجتماعی]]، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی میشود.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه | * همراهی مردم و افزایش [[اعتماد اجتماعی]] و جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و حاکمیت.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.]</ref> | ||
* همراهی مردم و افزایش [[اعتماد اجتماعی]] و جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و حاکمیت.<ref>[https://iranthinktanks.com/designing-a-favourite-pattern-of-demand/ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه | |||
== نقش حاکمیت در مطالبهگری اجتماعی == | == نقش حاکمیت در مطالبهگری اجتماعی == | ||
دولتها و ساختارهای حاکمیتی نقشی بنیادین در هدایت مسالمتآمیز جریانهای مطالبهگر اجتماعی ایفا میکنند و عدم پایبندی به تعهدات در این زمینه میتواند منجر به انحراف مطالبات و تحمیل هزینههای گزاف بر جامعه شود. وظایف اصلی حکومت در این حوزه شامل احترام به [[افکار عمومی]]، شفافسازی و پرهیز از پنهانکاری است تا از تبدیل شدن خواستههای منطقی به رفتارهای هیجانی و کور جلوگیری شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/ | دولتها و ساختارهای حاکمیتی نقشی بنیادین در هدایت مسالمتآمیز جریانهای مطالبهگر اجتماعی ایفا میکنند و عدم پایبندی به تعهدات در این زمینه میتواند منجر به انحراف مطالبات و تحمیل هزینههای گزاف بر جامعه شود. وظایف اصلی حکومت در این حوزه شامل احترام به [[افکار عمومی]]، شفافسازی و پرهیز از پنهانکاری است تا از تبدیل شدن خواستههای منطقی به رفتارهای هیجانی و کور جلوگیری شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/مطالبه-گری-اجتماعی-یا-طلبکاری «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | ||
حاکمیت باید از اعمال نگاه امنیتی و سیاسی به تمامی شئون جامعه پرهیز کند؛ زیرا امنیتی کردن مطالبات صنفی یا مدنی موجب سوق دادن آنها بهسمت خشونت میشود. همچنین دولتمردان موظفاند بهجای تقابل، سازوکارهایی مشخص برای شنیدن و انتقال مطالبات مردمی طراحی کرده و از ایجاد هزینه، تنبیه یا تهدید برای مطالبهگران و افشاگران فساد خودداری ورزند تا از ساختاری شدن فساد جلوگیری شود؛ مسئولیتی که علاوه بر دولت، شامل بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی نیز میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/ | حاکمیت باید از اعمال نگاه امنیتی و سیاسی به تمامی شئون جامعه پرهیز کند؛ زیرا امنیتی کردن مطالبات صنفی یا مدنی موجب سوق دادن آنها بهسمت خشونت میشود. همچنین دولتمردان موظفاند بهجای تقابل، سازوکارهایی مشخص برای شنیدن و انتقال مطالبات مردمی طراحی کرده و از ایجاد هزینه، تنبیه یا تهدید برای مطالبهگران و افشاگران فساد خودداری ورزند تا از ساختاری شدن فساد جلوگیری شود؛ مسئولیتی که علاوه بر دولت، شامل بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی نیز میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83399193/مطالبه-گری-اجتماعی-یا-طلبکاری «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | ||
== مطالبهگری در ایران == | == مطالبهگری در ایران == | ||
مطالبهگری در ایران با چالشهای ساختاری و نهادی مواجه است که از جملهٔ آنها میتوان به ضعف نهادهای واسط و محدودیت سازوکارهای مؤثر برای تبدیل اعتراضات مقطعی به کنشهای مدنیِ پیوسته اشاره کرد. بر اساس برخی تحلیلهای جامعهشناختی، مطالبهگری زمانی معنا پیدا میکند که بهصورت کنشی آگاهانه و جمعی تداوم یابد و امکان بیان، شنیدهشدن و پاسخگویی روشن به مطالبات وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، بیپاسخ ماندن یا پاسخ نامؤثر به خواستههای اجتماعی میتواند موجب فرسایش اعتماد و تغییر مسیر مطالبات شود.<ref>[https://isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/386-گزارش-نشست-گروه-جامعهشناسی-نظری/6488-گونهشناسی-مطالبهگری «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.]</ref> در عین حال، گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که محدودیتهای حقوقی و اجرایی بر آزادی تجمع و اعتراض، از جمله نبود تضمینهای روشن قانونی نقش مهمی در تضعیف ظرفیتهای نهادینهٔ مطالبهگری و استمرار کنش جمعی ایفا کردهاند.<ref>[https://iranthinktanks.com/challenges-to-freedom-of-assembly-and-protest-in-the-islamic-republic-of-iran/ صفرزاده، «چالشهای فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.]</ref>در سالهای اخیر نیز نبود بسترهای گفتوگوی نهادمند، ضعف سازمانیابی اجتماعی و محدود بودن امکان طرح مطالبات در نهادها و رسانههای رسمی، باعث شده است بخشی از ظرفیتهای مطالبهمحور جامعه به واکنشهای ناپایدار و کماثر محدود شود و پیگیری مطالبات از مسیرهای منظم و قابل تداوم با دشواری مواجه شود.<ref>[https://isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/386-گزارش-نشست-گروه-جامعهشناسی-نظری/6488-گونهشناسی-مطالبهگری «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.]</ref> | |||
مطالبهگری در ایران با چالشهای ساختاری و نهادی مواجه است که از | |||
== مطالبهگری از طریق فضای مجازی == | == مطالبهگری از طریق فضای مجازی == | ||
مطالبهگری از طریق فضای مجازی با نام [[کارزار آنلاین]]، شیوهای مدنی از کنش جمعی است که شهروندان با بهرهگیری از پلتفرمهای اینترنتی، مطالبات خود را در قالب امضای جمعی و درخواستهای رسمی از نهادهای تصمیمگیر مطرح میکنند. بر اساس دادههای منتشرشده در وبسایت «کارزار»، این شکل از مطالبهگری در سالهای اخیر به ابزاری مؤثر برای جمعآوری صدای شهروندان و انتقال آن به نهادهای دولتی، مجلس و سازمانهای عمومی تبدیل شده است.<ref>[https://www.karzar.net/karzar-impact «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار.]</ref> از میان کارزارهای ملی موفق میتوان به کارزار لغو مجوز شکار در مناطق حفاظتشده، کارزار درخواست توقف طرح انتقال آب خزر به سمنان، کارزار | مطالبهگری از طریق فضای مجازی با نام [[کارزار آنلاین]]، شیوهای مدنی از کنش جمعی است که شهروندان با بهرهگیری از پلتفرمهای اینترنتی، مطالبات خود را در قالب امضای جمعی و درخواستهای رسمی از نهادهای تصمیمگیر مطرح میکنند. بر اساس دادههای منتشرشده در وبسایت «کارزار»، این شکل از مطالبهگری در سالهای اخیر به ابزاری مؤثر برای جمعآوری صدای شهروندان و انتقال آن به نهادهای دولتی، مجلس و سازمانهای عمومی تبدیل شده است.<ref>[https://www.karzar.net/karzar-impact «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار.]</ref> از میان کارزارهای ملی موفق میتوان به کارزار لغو مجوز شکار در مناطق حفاظتشده، کارزار درخواست توقف طرح انتقال آب خزر به سمنان، کارزار مطالبهٔ شفافیت در آزمونهای استخدامی دولتی و کارزار حمایت از معلمان و بهبود وضعیت حقوقی آنان اشاره کرد که هر یک با مشارکت گستردهٔ هزاران نفر و بازتاب رسانهای قابلتوجه، توانستهاند زمینهٔ گفتوگو یا بازنگری سیاستی را در سطح ملی فراهم کنند.<ref>[https://www.karzar.net/campaigns/success «کارزارهای موفق»، وبسایت کارزار.]</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| خط ۸۵: | خط ۷۸: | ||
* ترابی، ناصر، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۹ش. | * ترابی، ناصر، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۹ش. | ||
* چیتسازان، محمدحامد، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش. | * چیتسازان، محمدحامد، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت مؤسسه لغتنامهٔ دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدی: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* رحمانی خلیلی، احسان و همکاران، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، فصلنامه علمی برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۳ش. | * رحمانی خلیلی، احسان و همکاران، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، فصلنامه علمی برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۳ش. | ||
* سردارنیا، خلیلاله و | * سردارنیا، خلیلاله و بنهای، مریم، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعهٔ مدنی و مسئلهٔ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره ۴، پاییز ۱۴۰۰ش. | ||
* شفیعزاده، محمود و همکاران، | * شفیعزاده، محمود و همکاران، «تحلیل جرمشناختی تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهی به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سیاسی»، فصلنامه علمی جامعهشناسی سیاسی ایران، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۹ش. | ||
* صفرزاده، محمدطاهر، | * صفرزاده، محمدطاهر، «چالشهای فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* عباسی شاهکوه، مهدی و غفاری هشجین، زاهد، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه | * عباسی شاهکوه، مهدی و غفاری هشجین، زاهد، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه گری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، شماره اول، بهار ۱۴۰۲ش. | ||
* فضائلی، مهدی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۶ش. | * فضائلی، مهدی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۶ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
| خط ۹۶: | خط ۸۹: | ||
* «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش. | * «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۰ش. | * «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۰ش. | ||
* «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، | * «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش. | ||
* «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش. | * «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ ۲۳ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۰۷
مطالبهگری؛ کنشهای فردی و جمعی برای بیان و پیگیری خواستهها و حقوق اجتماعی در عرصهٔ عمومی.
مطالبهگری بهعنوان تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه، زمانی برجسته میشود که خواستههای فردی به مسئلهای عمومی تبدیل شوند؛ جایی که شهروندان میکوشند از مسیرهای مدنی، گفتوگو، کنش جمعی و نهادهای واسط، صدای خود را در فضای عمومی قابل شنیدن کنند. این کنشها نهتنها بازتابی از میزان مشارکت اجتماعی هستند، بلکه نشان میدهند جامعه تا چه اندازه توان تبدیل نارضایتیهای عمومی به مطالبات قابل پیگیری را دارد. در ایران، مطالبهگری در پیوند با ساختارهای حقوقی، فرهنگی و نهادی معنا مییابد و شکلهای متنوعی از پیگیری صنفی و مدنی تا کنشگری در فضای مجازی را دربر میگیرد؛ عرصهای که هم فرصتهایی تازه برای بیان مطالبات فراهم کرده و هم چالشهایی در زمینهٔ اثربخشی، سازمانیافتگی و پاسخگویی ایجاد کرده است.
مفهومشناسی
مطالبهگری در لغت بهمعنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی[۱] و در اصطلاح بهمعنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از مردم، به یک خواستهٔ عمومی تبدیل شود.[۲] در دنیای امروز، مطالبهگری بهعنوان راهی برای دستیابی به رفاه و عدالت اجتماعی شناخته میشود[۳] و با امیدبخشی و ارائهٔ راهحل، همراه میشود.[۴]
تفاوت مطالبهگری و اغتشاش
مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستههای خود را بهصورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است؛[۵] اما اغتشاش یا شورش با خشونت، تخریب اموال عمومی و ایجاد ناامنی همراه است.[۶]
تفاوت مطالبهگری و انتقادگری
در انتقادگری اغلب وظیفه فرد تنها به بیان مشکل محدود میشود و لزوماً انتظاری برای ارائه راهحل از منتقد وجود ندارد؛ در مقابل، مطالبهگری فرآیندی فراتر از بیان معضلات است و با رویکردی مسئولانه بهدنبال ارائه راهکارهای عملی برای رفع آنها است.[۷]
تاریخچه مطالبهگری
ریشههای نظارت مردم بر حکومت و شکلگیری جامعهٔ مدنی به دوران یونان باستان و روم باستان بازمیگردد؛ اما مفهوم مدرن آن در قرن هجدهم میلادی و شکلگیری مفاهیمی مانند حقوق بشر و دموکراسی پررنگ شد.[۸]
در تاریخ معاصر ایران، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در دوران مشروطه مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، عدالت و برابری تلاش میکردند.[۹] در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و جریان آزاد اطلاعات، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته است.[۱۰]
اهداف مطالبهگری
مطالبهگری ابزاری برای تحقق توسعهٔ اجتماعی و حفظ حقوق شهروندی بهشمار میرود تا اهداف زیر را تأمین کند:
- پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و منافع عمومی
- افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول
- جلوگیری از بیعدالتی، فساد و تبعیض در ساختارهای اجتماعی و حکمرانی
- اصلاح سیاستها و رویههای نادرست
- بهبود کیفیت تصمیمگیریها
- ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان.[۱۱]
مبانی مطالبهگری
مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری اجتماعی و نظارت عمومی استوار است. از منظر آموزههای دینی، انسان مؤمن دربارهٔ سرنوشت جامعه بیتفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر ظلم، فساد و تضییع حقوق عمومی واکنش آگاهانه و اصلاحگرانه نشان دهد. قرآن و سیره پیامبر اسلام و ائمه، بر لزوم مطالبهٔ حق، نصیحت حاکمان و دفاع از مظلوم تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبهگری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و حفظ کرامت انسانی در جامعه اسلامی است.[۱۲]
مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر اصول قانون اساسی استوار است، ازجمله: اصل ۸ که امر به معروف و نهی از منکر را مورد توجه قرار میدهد؛ اصل ۲۴ که به آزادی بیان توجه داده است و اصل ۲۷ که ناظر به آزادی اجتماعات و راهپیماییهای قانونی است.[۱۳] در این چارچوب، مردم حق دارند مطالبات و انتقادات خود را بهصورت قانونی و مسالمتآمیز بیان کنند. از این منظر، مطالبهگری یکی از ابزارهای تحقق نظارت عمومی و تقویت مردمسالاری دینی بهشمار میرود. تأکید نهادهایی مانند شورای نگهبان بر بیان مطالبات در چارچوب قانون، نشاندهندهٔ جایگاه حقوقی مطالبهگری برای اصلاح امور و افزایش پاسخگویی مسئولان است.[۱۴]
انواع مطالبهگری
پژوهشگران مطالبهگری را به دو دستهٔ کلی تقسیم میکنند:
- مطالبهگری تأملی: این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است.
- مطالبهگری افراطی یا فریاد: در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که سازوکارهای قانونی پاسخگو نباشند.[۱۵]
گونههای مختلف مطالبهگری مانند مطالبهگری صنفی و کارگری، مطالبهگری جنسیتی، مطالبهگری قومی، مطالبهگری محیطزیستی و مطالبهگری سیاسی، همگی میتوانند به دو شکل تأملی و افراطی، رخ دهند.[۱۶]
ابزارهای مطالبهگری
ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد؛ ازجمله:
- تریبونهای عمومی که معمولاً در اختیار خطبای جمعه، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی است؛
- قلم و نوشتار مانند نگارش مقاله، کتاب و وبلاگ؛
- فضای مجازی و رسانهها؛
- نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛
- مشارکت سیاسیاجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در انتخابات حاصل میشود.
استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای سواد رسانهای برای فعالیت در رسانه است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.[۱۷]
الزامات مطالبهگری
مطالبهگری زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و بهشکلی پایدار پیگیری شوند. همچنین مستلزم روحیهٔ مشارکت، کار جمعی و احترام به نظر دیگران بهعنوان تمرینی عملی برای دموکراسی است و در عین حال با مسئولیتپذیری و تعهد اجتماعی گره خورده است؛ بهگونهای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبهگری به طلبکاری اجتماعی تقلیل مییابد.[۱۸]
همچنین مطالبهگری نیازمند آرمانخواهی پایدار است تا مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود. همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.[۱۹]
فواید مطالبهگری
- بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود.[۲۰]
- تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش نشاط اجتماعی، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی میشود.[۲۱]
- همراهی مردم و افزایش اعتماد اجتماعی و جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و حاکمیت.[۲۲]
نقش حاکمیت در مطالبهگری اجتماعی
دولتها و ساختارهای حاکمیتی نقشی بنیادین در هدایت مسالمتآمیز جریانهای مطالبهگر اجتماعی ایفا میکنند و عدم پایبندی به تعهدات در این زمینه میتواند منجر به انحراف مطالبات و تحمیل هزینههای گزاف بر جامعه شود. وظایف اصلی حکومت در این حوزه شامل احترام به افکار عمومی، شفافسازی و پرهیز از پنهانکاری است تا از تبدیل شدن خواستههای منطقی به رفتارهای هیجانی و کور جلوگیری شود.[۲۳]
حاکمیت باید از اعمال نگاه امنیتی و سیاسی به تمامی شئون جامعه پرهیز کند؛ زیرا امنیتی کردن مطالبات صنفی یا مدنی موجب سوق دادن آنها بهسمت خشونت میشود. همچنین دولتمردان موظفاند بهجای تقابل، سازوکارهایی مشخص برای شنیدن و انتقال مطالبات مردمی طراحی کرده و از ایجاد هزینه، تنبیه یا تهدید برای مطالبهگران و افشاگران فساد خودداری ورزند تا از ساختاری شدن فساد جلوگیری شود؛ مسئولیتی که علاوه بر دولت، شامل بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی نیز میشود.[۲۴]
مطالبهگری در ایران
مطالبهگری در ایران با چالشهای ساختاری و نهادی مواجه است که از جملهٔ آنها میتوان به ضعف نهادهای واسط و محدودیت سازوکارهای مؤثر برای تبدیل اعتراضات مقطعی به کنشهای مدنیِ پیوسته اشاره کرد. بر اساس برخی تحلیلهای جامعهشناختی، مطالبهگری زمانی معنا پیدا میکند که بهصورت کنشی آگاهانه و جمعی تداوم یابد و امکان بیان، شنیدهشدن و پاسخگویی روشن به مطالبات وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، بیپاسخ ماندن یا پاسخ نامؤثر به خواستههای اجتماعی میتواند موجب فرسایش اعتماد و تغییر مسیر مطالبات شود.[۲۵] در عین حال، گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که محدودیتهای حقوقی و اجرایی بر آزادی تجمع و اعتراض، از جمله نبود تضمینهای روشن قانونی نقش مهمی در تضعیف ظرفیتهای نهادینهٔ مطالبهگری و استمرار کنش جمعی ایفا کردهاند.[۲۶]در سالهای اخیر نیز نبود بسترهای گفتوگوی نهادمند، ضعف سازمانیابی اجتماعی و محدود بودن امکان طرح مطالبات در نهادها و رسانههای رسمی، باعث شده است بخشی از ظرفیتهای مطالبهمحور جامعه به واکنشهای ناپایدار و کماثر محدود شود و پیگیری مطالبات از مسیرهای منظم و قابل تداوم با دشواری مواجه شود.[۲۷]
مطالبهگری از طریق فضای مجازی
مطالبهگری از طریق فضای مجازی با نام کارزار آنلاین، شیوهای مدنی از کنش جمعی است که شهروندان با بهرهگیری از پلتفرمهای اینترنتی، مطالبات خود را در قالب امضای جمعی و درخواستهای رسمی از نهادهای تصمیمگیر مطرح میکنند. بر اساس دادههای منتشرشده در وبسایت «کارزار»، این شکل از مطالبهگری در سالهای اخیر به ابزاری مؤثر برای جمعآوری صدای شهروندان و انتقال آن به نهادهای دولتی، مجلس و سازمانهای عمومی تبدیل شده است.[۲۸] از میان کارزارهای ملی موفق میتوان به کارزار لغو مجوز شکار در مناطق حفاظتشده، کارزار درخواست توقف طرح انتقال آب خزر به سمنان، کارزار مطالبهٔ شفافیت در آزمونهای استخدامی دولتی و کارزار حمایت از معلمان و بهبود وضعیت حقوقی آنان اشاره کرد که هر یک با مشارکت گستردهٔ هزاران نفر و بازتاب رسانهای قابلتوجه، توانستهاند زمینهٔ گفتوگو یا بازنگری سیاستی را در سطح ملی فراهم کنند.[۲۹]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ مطالبه.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص433.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص442.
- ↑ «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبهگری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی.
- ↑ فضائلی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز.
- ↑ شفیعزاده، «تحلیل جرمشناختی تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهی به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سیاسی»، 1399ش، ص396.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ سردارنیا، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، 1400ش، ص124-125.
- ↑ رحمانیخلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص۴۳۵.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص427.
- ↑ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص434.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ عباسی شاهکوه و غفاری هشتجین، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبهگری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، 1402ش، ص50.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ صفرزاده، «چالشهای فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار.
- ↑ «کارزارهای موفق»، وبسایت کارزار.
منابع
- «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبهگری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۱ش.
- ترابی، ناصر، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۹ش.
- چیتسازان، محمدحامد، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت مؤسسه لغتنامهٔ دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدی: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- رحمانی خلیلی، احسان و همکاران، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، فصلنامه علمی برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۳ش.
- سردارنیا، خلیلاله و بنهای، مریم، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعهٔ مدنی و مسئلهٔ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره ۴، پاییز ۱۴۰۰ش.
- شفیعزاده، محمود و همکاران، «تحلیل جرمشناختی تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهی به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سیاسی»، فصلنامه علمی جامعهشناسی سیاسی ایران، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۹ش.
- صفرزاده، محمدطاهر، «چالشهای فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
- عباسی شاهکوه، مهدی و غفاری هشجین، زاهد، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه گری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، شماره اول، بهار ۱۴۰۲ش.
- فضائلی، مهدی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۶ش.
- «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «کارزارهای موفق»، وبسایت کارزار، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۰ش.
- «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش.
- «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش.